{"id":10021,"date":"2026-11-21T13:59:11","date_gmt":"2026-11-21T12:59:11","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=10021"},"modified":"2026-11-21T13:59:11","modified_gmt":"2026-11-21T12:59:11","slug":"trudne-porody-arcydziel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=10021","title":{"rendered":"Trudne porody arcydzie\u0142"},"content":{"rendered":"<p>Zaczn\u0119 od zaproszenia na kolejne wydarzenie wok\u00f3\u0142 <em>Domu, w kt\u00f3rym \u015bpiewa <\/em>(i kt\u00f3re nie ma nic wsp\u00f3lnego ani z trudnym porodem, ani z arcydzie\u0142em): kto w Warszawie albo w okolicach, niech zajrzy w najbli\u017cszy wtorek o 19.00 do TW-ON, a \u015bci\u015blej do Sal P\u00f3\u0142nocnych (wej\u015bcie przez kasy przedsprzeda\u017cy), gdzie Agnieszka Rasmus z Fundacji Centrum Architektury porozmawia z dyrektorem Borisem Kudli\u010dk\u0105 i ze mn\u0105 o przestrzeni gmachu Teatru Wielkiego jako miejscu rozmaitych wra\u017ce\u0144, zwi\u0105zanych nie tylko z muzyk\u0105 i spektaklem &#8211; i nie tylko z moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105. Przybywajcie, wst\u0119p wolny!<\/p>\n<p>A tymczasem kr\u00f3tkie wspomnienie koncertu BBC Symphony Orchestra pod batut\u0105 Sakariego Oramo i z udzia\u0142em pianisty Francesca Piemontesiego w siedzibie NOSPR. Wcale nie tak dawno temu, bo 10 pa\u017adziernika.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>S\u0142uchaczom cz\u0119sto nie przychodzi do g\u0142owy, \u017ce rozkoszuj\u0105 si\u0119 owocem m\u0105k tw\u00f3rczych. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce niekt\u00f3re utwory powsta\u0142y z przymusu \u2013 albo wewn\u0119trznego, kiedy kompozytor mia\u0142 poczucie, \u017ce na pewnym etapie \u017cycia lub kariery nie wypada mu si\u0119 uchyla\u0107 od wype\u0142nienia artystycznego obowi\u0105zku; albo pochodz\u0105cego z zewn\u0105trz, kiedy inni przekonywali go do z\u0142o\u017cenia nale\u017cnej odbiorcom daniny, cho\u0107 on sam stara\u0142 si\u0119 od niej wykr\u0119ci\u0107, przekonuj\u0105c, \u017ce nie chce, nie umie, albo pr\u00f3bowa\u0142, tylko nie wysz\u0142o.<\/p>\n<p>Ju\u017c <em>Koncert fortepianowy d-moll <\/em>Brahmsa rodzi\u0142 si\u0119 w b\u00f3lach i przygn\u0119biaj\u0105cych okoliczno\u015bciach nieuleczalnej choroby Roberta Schumanna, mentora i przyjaciela tw\u00f3rcy. Koncepcja ewoluowa\u0142a od sonaty na dwa fortepiany, przez czterocz\u0119\u015bciow\u0105 symfoni\u0119 koncertuj\u0105c\u0105, a\u017c po ostateczn\u0105 wersj\u0119 dzie\u0142a, uko\u0144czon\u0105 w 1858 roku, ju\u017c po \u015bmierci Schumanna: pot\u0119\u017cny koncert w klasycznej trzycz\u0119\u015bciowej formie, ale niezwykle nowatorski w stylu, z parti\u0105 instrumentu solowego podporz\u0105dkowan\u0105 \u00a0symfonicznej ca\u0142o\u015bci. Premier\u0119 w Hanowerze wygwizdano. Przez kolejne trzy lata utw\u00f3r doczeka\u0142 si\u0119 zaledwie pi\u0119ciu wykona\u0144, z kt\u00f3rych tylko jedno spotka\u0142o si\u0119 z przychyln\u0105 reakcj\u0105 publiczno\u015bci. Oficyna Breitkopf &amp; H\u00e4rtel nie przyj\u0119\u0142a partytury do druku.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/515409452_10223415478813972_4174840809919594225_n.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-10022\" src=\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/515409452_10223415478813972_4174840809919594225_n-205x300.jpg\" alt=\"\" width=\"205\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/515409452_10223415478813972_4174840809919594225_n-205x300.jpg 205w, https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/515409452_10223415478813972_4174840809919594225_n.jpg 418w\" sizes=\"auto, (max-width: 205px) 100vw, 205px\" \/><\/a><\/p>\n<p>Jedno z ostatnich zdj\u0119\u0107 Brahmsa &#8211; na spacerze po Gmunden. Ze zbior\u00f3w Historisches Museum Der Stadt Wien<\/p>\n<p>Triumfalny poch\u00f3d <em>Koncertu d-moll <\/em>przez europejskie estrady zacz\u0105\u0142 si\u0119 prawie dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej \u2013 i by\u0107 mo\u017ce dlatego Brahms dopiero w\u00f3wczas zabra\u0142 si\u0119 za komponowanie drugiego, w tonacji B-dur. Tym razem praca zaj\u0119\u0142a mu \u201etylko\u201d trzy lata. W listach do przyjaci\u00f3\u0142 Brahms zapowiada\u0142 go jako \u201etyci koncercik\u201d z \u201etycim scherz\u0105tkiem\u201d (<em>Scherzerl<\/em>) \u2013 co wi\u0119kszo\u015b\u0107 muzykolog\u00f3w interpretuje dzi\u015b jako \u015bwiadectwo samokrytycyzmu, inni za\u015b maj\u0105 za dow\u00f3d szczeg\u00f3lnego poczucia humoru lub pog\u0142\u0119biaj\u0105cego si\u0119 z wiekiem dziwactwa kompozytora. Brahms stworzy\u0142 bowiem co\u015b w rodzaju czterocz\u0119\u015bciowej symfonii z fortepianem <em>obbligato<\/em>, rozpoczynaj\u0105cej si\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 ekspozycj\u0105 solisty i orkiestry, do kt\u00f3rej do\u0142\u0105czaj\u0105 kolejne instrumenty, \u201etopi\u0105c\u201d d\u017awi\u0119k fortepianu w g\u0119stej fakturze tutti. Rzekome scherz\u0105tko, czyli <em>Allegro appasionato <\/em>mi\u0119dzy otwieraj\u0105cym ca\u0142o\u015b\u0107 <em>Allegro non troppo <\/em>a trzeci\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105, nie jest ani tycie, ani tym bardziej b\u0142ahe: to najbardziej dramatyczny cz\u0142on ca\u0142ego utworu. Materia\u0142 <em>Andante<\/em>, wspania\u0142ej \u201epie\u015bni\u201d orkiestrowej, Brahms wykorzysta\u0142 p\u00f3\u017aniej w <em>Immer leiser wird mein Schlummer<\/em>, jednej z <em>5 Lieder<\/em> op. 105. Fina\u0142 w postaci siedmiocz\u0119\u015bciowego ronda ju\u017c w zamy\u015ble mia\u0142 by\u0107 probierzem umiej\u0119tno\u015bci ka\u017cdego pianisty. Od czasu prawykonania w 1881 roku w Budapeszcie nikt nie zw\u0105tpi\u0142 w warto\u015b\u0107 <em>Koncertu B-dur<\/em>.<\/p>\n<p>Zabieraj\u0105c si\u0119 do komponowania <em>London Symphony, <\/em>Ralph Vaughan Williams czu\u0142 si\u0119 jak ofiara w\u0142asnego sukcesu. Nad partytur\u0105 <em>A Sea Symphony <\/em>do poezji Walta Whitmana, nazywanej dzi\u015b jego pierwsz\u0105 symfoni\u0105, \u015bl\u0119cza\u0142 bez ma\u0142a sze\u015b\u0107 lat. Koncepcja dzie\u0142a zmienia\u0142a si\u0119 kilkakrotnie \u2013 od ch\u00f3ralnej <em>Pie\u015bni morza<\/em>, przez ch\u00f3ralno-orkiestrowy fresk <em>Towards the Unknown Region<\/em>, a\u017c po ostateczn\u0105 symfoni\u0119 na sopran, baryton, ch\u00f3r i orkiestr\u0119, wykonan\u0105 po raz pierwszy na Leeds Festival w 1910 roku. Krytycy i publiczno\u015b\u0107 nie ustawali w pochwa\u0142ach, wyczerpany procesem tw\u00f3rczym Vaughan Williams poprzysi\u0105g\u0142 sobie, \u017ce jego pierwsza symfonia b\u0119dzie zarazem ostatni\u0105.<\/p>\n<p>W postanowieniu nie wytrwa\u0142 d\u0142ugo, za spraw\u0105 George\u2019a Butterwortha, m\u0142odszego kolegi po kompozytorskim fachu, kt\u00f3ry o\u015bwiadczy\u0142 mu wprost, \u017ce zamiast szuka\u0107 usprawiedliwie\u0144, ma si\u0119 natychmiast wzi\u0105\u0107 do roboty. Vaughan Williams odkurzy\u0142 kilka wcze\u015bniejszych szkic\u00f3w programowych \u201ena tematy londy\u0144skie\u201d i rozbudowa\u0142 je do postaci czterocz\u0119\u015bciowej symfonii. Zastrzega\u0142, by traktowa\u0107 jego dzie\u0142o jako muzyk\u0119 absolutn\u0105, ale do utworu i tak przylgn\u0119\u0142y komentarze Alberta Coatesa, autora noty programowej sporz\u0105dzonej przed prawykonaniem 27 marca 1914 roku w Queen\u2019s Hall w Londynie, pod batut\u0105 Geoffreya Toye\u2019a.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/1915-ralph-vaughan-williams-sepia-credit-vaughan-williams-foundation-cr-rot.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-medium wp-image-10023\" src=\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/1915-ralph-vaughan-williams-sepia-credit-vaughan-williams-foundation-cr-rot-300x240.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"240\" srcset=\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/1915-ralph-vaughan-williams-sepia-credit-vaughan-williams-foundation-cr-rot-300x240.jpg 300w, https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/1915-ralph-vaughan-williams-sepia-credit-vaughan-williams-foundation-cr-rot-1024x819.jpg 1024w, https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/1915-ralph-vaughan-williams-sepia-credit-vaughan-williams-foundation-cr-rot-768x614.jpg 768w, https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/1915-ralph-vaughan-williams-sepia-credit-vaughan-williams-foundation-cr-rot-1536x1228.jpg 1536w, https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/1915-ralph-vaughan-williams-sepia-credit-vaughan-williams-foundation-cr-rot.jpg 1645w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p><span style=\"font-size: 16px;\">Vaughan Williams podczas Wielkiej Wojny, jako wolontariusz ambulatoryjny w Saffron Walden. Fot. Vaughan Williams Foundation<\/span><\/p>\n<p>I tak posz\u0142o w \u015bwiat, \u017ce I cz\u0119\u015b\u0107 <em>Lento \u2013 Allegro risoluto<\/em>, w kt\u00f3rym po raz pierwszy rozbrzmiewaj\u0105 dzwony Opactwa Westminsterskiego, oddaje energi\u0119 zat\u0142oczonych ulic londy\u0144skich w pe\u0142nym \u015bwietle dnia, cz\u0119\u015b\u0107 druga <em>Lento <\/em>opisuje mglisty wiecz\u00f3r listopadowy w mie\u015bcie, <em>Scherzo <\/em>ewokuje nastr\u00f3j sobotnich pota\u0144c\u00f3wek w ubogich dzielnicach, a w cz\u0119\u015bci czwartej rozbrzmiewa \u201emarsz g\u0142odnych bezrobotnych\u201d, zn\u00f3w przerywany d\u017awi\u0119kiem dzwon\u00f3w Westminsteru \u2013 a\u017c po zacichaj\u0105cy epilog, przywodz\u0105cy na my\u015bl skojarzenia z powolnym nurtem Tamizy.<\/p>\n<p>Utw\u00f3r przyj\u0119to r\u00f3wnie \u017cyczliwie, jak wcze\u015bniejsz\u0105 <em>Symfoni\u0119 morsk\u0105. <\/em>Kompozytor postanowi\u0142 przekaza\u0107 jedyny pe\u0142ny egzemplarz partytury na r\u0119ce m\u0142odziutkiego Fritza Buscha, w nadziei na niemieck\u0105 premier\u0119 pod jego batut\u0105. Przesy\u0142ka dotar\u0142a do Niemiec tu\u017c przed wybuchem Wielkiej Wojny i zagin\u0119\u0142a w zgie\u0142ku or\u0119\u017ca. Vaughan Williams z pomoc\u0105 Butterwortha natychmiast przyst\u0105pili do rekonstrukcji utworu na podstawie zachowanych g\u0142os\u00f3w orkiestrowych. Odtworzona symfonia zabrzmia\u0142a w 1915 w Bornemouth.<\/p>\n<p>Rok p\u00f3\u017aniej Butterworth zgin\u0105\u0142 w bitwie nad Somm\u0105. Vaughan Williams zadedykowa\u0142 utw\u00f3r jego pami\u0119ci i zacz\u0105\u0142 rewidowa\u0107 materia\u0142. Wersj\u0119 ostateczn\u0105 opublikowa\u0142 dopiero w 1936 roku. By\u0107 mo\u017ce pr\u00f3buj\u0105c wyprze\u0107 \u017ca\u0142ob\u0119 i wojenn\u0105 traum\u0119, by\u0107 mo\u017ce w konsekwencji ewolucji w\u0142asnego stylu, stopniowo rugowa\u0142 z dzie\u0142a wszelkie \u201emahleryzmy\u201d, nadaj\u0105c mu coraz surowszy i bardziej modernistyczny charakter. Przyzna\u0142 jednak, \u017ce inspiracj\u0105 do epilogu <em>Symfonii Londy\u0144skiej <\/em>by\u0142y s\u0142owa z powie\u015bci H. G. Wellsa <em>Tono-Bungay<\/em>: \u201e\u015awiat\u0142a jedne po drugich gasn\u0105. [\u2026] Rzeka przemija \u2013 Londyn przemija \u2013 Anglia przemija\u201d.<\/p>\n<p>Na szcz\u0119\u015bcie zostaje muzyka, nawet pisana z mozo\u0142em.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zaczn\u0119 od zaproszenia na kolejne wydarzenie wok\u00f3\u0142 Domu, w kt\u00f3rym \u015bpiewa (i kt\u00f3re nie ma nic wsp\u00f3lnego ani z trudnym porodem, ani z arcydzie\u0142em): kto w Warszawie albo w okolicach, niech zajrzy w najbli\u017cszy wtorek o 19.00 do TW-ON, a \u015bci\u015blej do Sal P\u00f3\u0142nocnych (wej\u015bcie przez kasy przedsprzeda\u017cy), gdzie Agnieszka Rasmus z Fundacji Centrum Architektury &#8230; <span class=\"more\"><a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/atorod.pl\/?p=10021\">[Read more&#8230;]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-10021","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10021","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10021"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10021\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10024,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10021\/revisions\/10024"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10021"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10021"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10021"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}