{"id":1019,"date":"2016-01-11T19:41:32","date_gmt":"2016-01-11T18:41:32","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1019"},"modified":"2022-07-29T12:18:35","modified_gmt":"2022-07-29T10:18:35","slug":"miedzy-intelektem-a-wyobraznia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1019","title":{"rendered":"Mi\u0119dzy intelektem a wyobra\u017ani\u0105"},"content":{"rendered":"

Trafi\u0142am na to nagranie przypadkiem, po rozmowie z Jakubem Puchalskim o sztuce dyrygenckiej Dimitri Mitropoulosa. Zapis ostatniego z trzech premierowych wykona\u0144 koncertowych Erwartung <\/em>Sch\u00f6nberga w Stanach Zjednoczonych, z orkiestr\u0105 New York Philharmonic, transmitowanego 18 listopada 1951 roku przez radio CBS. Ods\u0142ucha\u0142am i oniemia\u0142am. S\u0142ynny monodram Oczekiwanie – <\/em>od czasu prapremiery w 1924 roku, pod batut\u0105 Zemlinsky’ego, z udzia\u0142em Marie Gutheil-Schoder – ma opini\u0119 utworu balansuj\u0105cego na granicy wykonalno\u015bci, zw\u0142aszcza dla d\u017awigaj\u0105cego pot\u0119\u017cne brzemi\u0119 niuans\u00f3w wyrazowych i trudno\u015bci technicznych sopranu. Nawet Heldze Pilarczyk, legendarnej odtw\u00f3rczyni partii Kobiety, kt\u00f3ra \u015bpiewa\u0142a Erwartung<\/em> mi\u0119dzy innymi pod Scherchenem, Neumannem i Boulezem, zdarza\u0142y si\u0119 wpadki intonacyjne i chwile nadekspresji granicz\u0105cej z histeri\u0105. Tajemnicza bohaterka z uj\u0119cia Mitropoulosa trafia w d\u017awi\u0119ki z zegarmistrzowsk\u0105 precyzj\u0105, zachowuje idealn\u0105 dyscyplin\u0119 rytmiczn\u0105 i realizuje wszystkie wskaz\u00f3wki dynamiczne kompozytora – g\u0142osem pewnym i skupionym, ciemnym i aksamitnym w barwie, o pot\u0119\u017cnej skali i szerokim wolumenie. A przy tym panuje nad wewn\u0119trzn\u0105 logik\u0105 swojego upiornego monologu, tworz\u0105c ze\u0144 warto\u015b\u0107 osobn\u0105: z tej interpretacji dos\u0142ownie wieje groz\u0105, a s\u0142uchacz naprawd\u0119 gubi si\u0119 w g\u0105szczu docieka\u0144, kim jest ta kobieta, kim jest jej martwy kochanek, co to za las i co tam w\u0142a\u015bciwie si\u0119 sta\u0142o.<\/p>\n

Kobieta, za kt\u00f3rej po\u015brednictwem Mitropoulos postanowi\u0142 zapozna\u0107 ameryka\u0144sk\u0105 publiczno\u015b\u0107 z arcydzie\u0142em Sch\u00f6nberga, nazywa\u0142a si\u0119 Dorothy Dow. Urodzi\u0142a si\u0119 8 pa\u017adziernika 1920 roku w Houston, dorasta\u0142a na pobliskiej wyspie Galveston, w malowniczym wiktoria\u0144skim porcie nad Zatok\u0105 Meksyka\u0144sk\u0105, gdzie jej angielscy przodkowie osiedlili si\u0119 na pocz\u0105tku XIX wieku. Pierwsze do\u015bwiadczenia muzyczne zdoby\u0142a jako ch\u00f3rzystka w miejscowym ko\u015bciele episkopalnym. Natychmiast po uko\u0144czeniu szko\u0142y rozpocz\u0119\u0142a studia w nowojorskiej Juillard School od Music, uzyskuj\u0105c dyplom w 1942 roku. Popularny baryton i szanowany nauczyciel \u015bpiewu Edward Bing, zwi\u0105zany z Houston Grand Opera, nam\u00f3wi\u0142 j\u0105 na powr\u00f3t do Teksasu. Po dw\u00f3ch latach kariery na miejscowych estradach Dow postanowi\u0142a jednak przeprowadzi\u0107 si\u0119 do Nowego Jorku. Jako \u015bpiewaczka operowa zadebiutowa\u0142a w Buffalo, rol\u0105 Santuzzy w Rycersko\u015bci wie\u015bniaczej. <\/em>W maju 1947 roku, po nieudanych przes\u0142uchaniach w MET, przyj\u0119\u0142a propozycj\u0119 Virgila Thomsona, by wcieli\u0107 si\u0119 w rol\u0119 s\u0142ynnej ameryka\u0144skiej sufra\u017cystki Susan B. Anthony w The Mother of Us All, <\/em>drugiej z jego oper do librett Gertrudy Stein, uko\u0144czonej ju\u017c po \u015bmierci pisarki. Przy okazji pok\u0142\u00f3ci\u0142a si\u0119 z kompozytorem, zarzucaj\u0105c Stein fa\u0142szerstwo propagandowe i wpychanie w usta protagonistki seksistowskich komentarzy, kt\u00f3re ca\u0142kiem nie pasuj\u0105 do rzeczywistego obrazu bojowniczki o prawo ameryka\u0144skich kobiet do g\u0142osowania. Thomson spojrza\u0142 na ni\u0105 spode \u0142ba i odpar\u0142: „Dop\u00f3ki jeste\u015b na scenie, masz wierzy\u0107 w to, co \u015bpiewasz”. Uwierzy\u0142a. Prapremiera okaza\u0142a si\u0119 odskoczni\u0105 do prawdziwej kariery dziewczyny z Galveston.<\/p>\n

\"maxresdefault\"<\/a><\/p>\n

Kolejnym wielkim sukcesem zako\u0144czy\u0142 si\u0119 wyst\u0119p Dow z Orkiestr\u0105 Filadelfijsk\u0105, w partii Brunhildy w koncertowym wykonaniu Zmierzchu bog\u00f3w <\/em>pod batut\u0105 Eugene’a Ormandy’ego (1947). Entuzjastyczne opinie krytyk\u00f3w utorowa\u0142y jej drog\u0119 na sceny europejskie: rok p\u00f3\u017aniej \u015bpiewaczka podpisa\u0142a kontrakt z Oper\u0105 w Zurychu, w latach 50. i 60. wyst\u0119powa\u0142a regularnie w La Scali, mi\u0119dzy innymi jako Chryzotemis w Elektrze<\/em>, El\u017cbieta w Tannh\u00e4userze, <\/i>Judyta w Zamku Sinobrodego <\/em>i Maria w Wozzecku. <\/em>W 1952 zadebiutowa\u0142a na Festiwalu w Glyndebourne jako Lady Macbeth w operze Verdiego, w nast\u0119pnym sezonie wr\u00f3ci\u0142a na t\u0119 sam\u0105 scen\u0119 w partii tytu\u0142owej z Ariadny na Naksos. <\/em>W Stanach Zjednoczonych pojawia\u0142a si\u0119 stosunkowo rzadko, przewa\u017cnie jako \u015bpiewaczka estradowa, tak\u017ce w rodzinnym mie\u015bcie, gdzie za ka\u017cdym powrotem dawa\u0142a recitale i wyst\u0119powa\u0142a jako solistka na koncertach Houston Symphony Orchestra.<\/p>\n

W 1968 roku, pono\u0107 u szczytu mo\u017cliwo\u015bci wokalnych, postanowi\u0142a zej\u015b\u0107 ze sceny. Wci\u0105\u017c m\u0142oda duchem i pe\u0142na energii, podj\u0119\u0142a studia na wydziale historii i nauk humanistycznych University of Texas w Austin, kontynuowane p\u00f3\u017aniej na nowojorskim Uniwersytecie Columbia. Karier\u0119 \u015bpiewacz\u0105 z powodzeniem zamieni\u0142a na akademick\u0105: po uzyskaniu stosownych tytu\u0142\u00f3w naukowych przez d\u0142ugie lata wyk\u0142ada\u0142a histori\u0119 na Uniwersytecie Rutgersa w stanie New Jersey. Uczy\u0142a te\u017c \u015bpiewu: spo\u015br\u00f3d jej wychowank\u00f3w najwi\u0119ksz\u0105 s\u0142aw\u0119 zdoby\u0142a Vivica Genaux, kt\u00f3ra trafi\u0142a pod opiek\u0119 Dow w wieku zaledwie trzynastu lat. Osobowo\u015b\u0107 mistrzyni odcisn\u0119\u0142a si\u0119 mocnym pi\u0119tnem na sercu i umy\u015ble Genaux. Dow pr\u00f3bowa\u0142a kszta\u0142ci\u0107 Vivic\u0119 na swoj\u0105 mod\u0142\u0119, prowadzi\u0142a j\u0105 konsekwentnie w kierunku sopranu dramatycznego, przepi\u0119knie otworzy\u0142a jej rejestr piersiowy. M\u0142oda \u015bpiewaczka da\u0142a si\u0119 jednak przekona\u0107 Virginii Zeani, \u017ce jej naturalnym g\u0142osem jest mezzosopran. Mimo to Genaux ci\u0119\u017cko odchorowa\u0142a swoj\u0105 decyzj\u0119 o zmianie „fachu” i przyznawa\u0142a w licznych wywiadach, \u017ce Dow nie wybaczy\u0142a jej „zdrady” do ko\u0144ca \u017cycia.<\/p>\n

Dorothy Dow zostawi\u0142a po sobie niewiele nagra\u0144, w wi\u0119kszo\u015bci trudno dost\u0119pnych. Opr\u00f3cz wymienionego Erwartung <\/em>mo\u017cna trafi\u0107 w sieci na kilka rozmaitych uj\u0119\u0107 Leonory z Fidelia, <\/em>mi\u0119dzy innymi niezmiernie ciekaw\u0105 rejestracj\u0119 II aktu spektaklu z Teatro di San Carlo w Neapolu (z kwietnia 1951 roku), we w\u0142oskiej wersji j\u0119zykowej, ze \u015bpiewaj\u0105cym Florestana po niemiecku Peterem Andersem (dost\u0119pn\u0105 tak\u017ce na p\u0142ytach wytw\u00f3rni Gebhardt). Przedstawieniem, z rozmachem godnym Toscaniniego, dyrygowa\u0142 Ferenc Fricsay: brawurowy duet obydwojga protagonist\u00f3w „O namen-, namenlose Freude” dos\u0142ownie zapiera dech w piersi. R\u00f3wnie piorunuj\u0105ce wra\u017cenie robi o cztery lata p\u00f3\u017aniejszy Wozzeck<\/em> z Rzymu, w kt\u00f3rym Dow \u015bpiewa\u0142a Mari\u0119 u boku Tito Gobbiego.<\/p>\n

Nigdy nie wysz\u0142a za m\u0105\u017c. Drug\u0105 po\u0142ow\u0119 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142a w Galveston, oddaj\u0105c si\u0119 pracy naukowej i profesjonalnej hodowli doberman\u00f3w. Sp\u0119dza\u0142a du\u017co czasu z ukochan\u0105 siostr\u0105 Maggie Dow Solari i jej m\u0119\u017cem Jackiem. Zmar\u0142a 26 lutego 2005 roku. W pogrzebie uczestniczyli wy\u0142\u0105cznie cz\u0142onkowie najbli\u017cej rodziny. M\u0142odsza o pi\u0119\u0107 lat Maggie prze\u017cy\u0142a j\u0105 zaledwie o dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy.<\/p>\n

Po ameryka\u0144skiej premierze Erwartung<\/em> recenzent „The New York Times” pisa\u0142 o interpretacji Dow, \u017ce by\u0142a mistrzowska zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem wokalnym, jak intelektualnym. Przyzna\u0142, \u017ce partia Kobiety w jej uj\u0119ciu nie przywodzi\u0142a na my\u015bl stanu neurotycznej histerii, z jakim kojarzy si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 wykona\u0144 monodramu Sch\u00f6nberga. „By\u0107 mo\u017ce to dow\u00f3d zdrowego rozs\u0105dku panny Dow. \u017beby wychwyci\u0107 ukryte w tym dziele podteksty, nie wystarczy kr\u00f3tki pobyt w Europie. To trzeba mie\u0107 we krwi. Panna Dow mia\u0142a szcz\u0119\u015bcie urodzi\u0107 si\u0119 w Teksasie”. Wbrew pozorom w jego s\u0142owach nie ma sarkazmu. S\u0105dz\u0105c z reszty relacji, krytyk by\u0142 szczerze wdzi\u0119czny \u015bpiewaczce, \u017ce zdo\u0142a\u0142a utrzyma\u0107 dystans wobec okrucie\u0144stwa partytury i zachowa\u0107 pe\u0142ni\u0119 kontroli nad ol\u015bniewaj\u0105cym pi\u0119knem tej muzyki.<\/p>\n