{"id":1188,"date":"2016-04-14T20:54:39","date_gmt":"2016-04-14T18:54:39","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1188"},"modified":"2016-04-15T13:09:53","modified_gmt":"2016-04-15T11:09:53","slug":"milczenie-syren","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1188","title":{"rendered":"Milczenie syren"},"content":{"rendered":"

Przed premier\u0105 Rusa\u0142ki <\/em>w Glasgow miejscowa prasa anonsowa\u0142a wielki powr\u00f3t arcydzie\u0142a Dworzaka po przesz\u0142o p\u00f3\u0142wiecznej nieobecno\u015bci na scenach Szkocji. Troch\u0119 to ba\u0142amutne stwierdzenie, bo szkockie do\u015bwiadczenia ograniczaj\u0105 si\u0119 do pi\u0119ciu przedstawie\u0144, i to danych przez zesp\u00f3\u0142 Teatru Narodowego w Pradze, w ramach wielkiego przegl\u0105du oper czeskich na Festiwalu w Edynburgu w 1964 roku. Opr\u00f3cz Rusa\u0142ki<\/em> Szkoci zetkn\u0119li si\u0119 tak\u017ce po raz pierwszy z Kati\u0105 Kabanow\u0105<\/em> Janaczka. Pozosta\u0142e dzie\u0142a, Z domu umar\u0142ych <\/em>tego\u017c kompozytora oraz Dalibor<\/em> Smetany i Zmartwychwstanie <\/em>Cikkera, by\u0142y w og\u00f3le nieznane na Wyspach. O ile spu\u015bcizna Janaczka – w du\u017cej mierze dzi\u0119ki p\u00f3\u017aniejszym staraniom Sir Charlesa Mackerrasa – zyska\u0142a szerokie grono brytyjskich wielbicieli i stamt\u0105d ruszy\u0142a na podb\u00f3j scen na ca\u0142ym \u015bwiecie, o tyle Rusa\u0142ka<\/em>, skomponowana przecie\u017c w tym samym czasie co Jenufa<\/em>, doczeka\u0142a si\u0119 powszechnego uznania dopiero kilkana\u015bcie lat temu, a i tak nie jest cz\u0119stym go\u015bciem w repertuarze wielkich teatr\u00f3w operowych. Po cz\u0119\u015bci z uwagi na pi\u0119trz\u0105ce si\u0119 przed wykonawcami g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l trudno\u015bci techniczne, przede wszystkim jednak ze wzgl\u0119du na rozziew mi\u0119dzy stosunkowo zachowawcz\u0105 partytur\u0105 a skrajnie modernistycznym, obfituj\u0105cym w symbole i ukryte znaczenia librettem. Nie\u015bwiadomi tego bogactwa inscenizatorzy albo wystawiaj\u0105 j\u0105 w duchu naiwnej, cho\u0107 mrocznej ba\u015bni dla doros\u0142ych, albo pr\u00f3buj\u0105 osadzi\u0107 zarysowany w niej konflikt w kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnym, co owocuje stylizowaniem tytu\u0142owej bohaterki na dziwk\u0119 porwan\u0105 z burdelu lub st\u0142amszon\u0105 ofiar\u0119 pedofila.<\/p>\n

Tymczasem libretto Jaroslava Kvapila – pr\u00f3cz wielokrotnie przywo\u0142ywanych odniesie\u0144 do Andersena, Friedricha Fouqu\u00e9 i legend o Meluzynie – czerpie te\u017c inspiracj\u0119 z ba\u015bniowo-naturalistycznych sztuk Hauptmanna i p\u00f3\u017anej, symbolistycznej tw\u00f3rczo\u015bci Ibsena. Kvapil porusza\u0142 temat zderzenia dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w \u015bwiata ju\u017c wcze\u015bniej, w swoich w\u0142asnych dramatach. By\u0142 wybitnym re\u017cyserem, jednym z pionier\u00f3w czeskiego teatru modernistycznego. Jego Rusa\u0142ka<\/em>, mistrzowsko skonstruowana w warstwie j\u0119zykowej i dramaturgicznej, jest odr\u0119bnym arcydzie\u0142em, zdradzaj\u0105cym dziwne pokrewie\u0144stwa z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Oscara Wilde’a. To nie jest ba\u015b\u0144 o kochankach uwi\u0119zionych mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a krain\u0105 magii, tylko mi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105. To opowie\u015b\u0107 o daremno\u015bci wszelkich wyrzecze\u0144, podejmowanych zawsze nie w por\u0119 – pesymistyczna i dekadencka, nie wolna jednak od groteski i czarnego humoru. Innymi s\u0142owy, literackie oblicze wschodnioeuropejskiego modernizmu, zaci\u0119te ostrzem plebejskiego dowcipu i odbite w ciemnej toni ba\u015bniowego jeziora.<\/p>\n

Po dotychczasowych do\u015bwiadczeniach z teatrem Antony’ego McDonalda, kt\u00f3ry jest tak\u017ce – a mo\u017ce przede wszystkim – wra\u017cliwym i \u015bwiadomym tradycji scenografem, nie mia\u0142am w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce jego koncepcja zbli\u017cy si\u0119 do sedna tej ponurej historii. Nie spodziewa\u0142am si\u0119 jednak, \u017ce trafi w nie z tak\u0105 moc\u0105. Re\u017cyser wprowadzi\u0142 kilka istotnych zmian do wznowionej w Glasgow inscenizacji z Grange Park Opera (2008), ale i wtedy zebra\u0142 pochwa\u0142y za wierno\u015b\u0107 wobec tekstu i przenikliwo\u015b\u0107, z jak\u0105 przeni\u00f3s\u0142 na scen\u0119 tre\u015bci zawarte w partyturze i libretcie, nie narzucaj\u0105c im nowych znacze\u0144. O s\u0142uszno\u015bci tych komplement\u00f3w przekona\u0142am si\u0119 ju\u017c w uwerturze, zilustrowanej kola\u017cow\u0105 animacj\u0105 w stylu Terry’ego Gilliama. Spoczywaj\u0105ca na dnie jeziora „syrena na opak”, stworzenie z g\u0142ow\u0105 ryby oraz nogami i obna\u017conym \u0142onem kobiety, przyw\u0119drowa\u0142a wprost z p\u0142\u00f3tna Magritte’a L’invention collective. <\/em>Surrealistyczny obraz z 1934 roku dobitnie odzwierciedla to, co w Rusa\u0142ce <\/em>najistotniejsze: odwr\u00f3cenie ba\u015bniowego porz\u0105dku rzeczy. Przygotujmy si\u0119 na opowie\u015b\u0107 o wodnej bogince, kt\u00f3ra na w\u0142asn\u0105 zgub\u0119 da si\u0119 omami\u0107 cz\u0142owiekowi.<\/p>\n

\"12973023_1328192597197521_2460581686254822682_o\"<\/a><\/p>\n

Zatroskany Wodnik (Willard White) i jego nieszcz\u0119sna c\u00f3rka (Anne Sophie Duprels). Fot. James Glossop.<\/p>\n

McDonald lubi odnosi\u0107 si\u0119 w swoich inscenizacjach do kontekstu powstania dzie\u0142a. Tym razem przepu\u015bci\u0142 sw\u0105 wizj\u0119 przez filtr estetyki modernistycznej. Las przekrzywionych pni i jezioro zasugerowane wynurzaj\u0105cymi si\u0119 z zapadni czarnymi, nieruchomymi falami kojarz\u0105 si\u0119 nieodparcie z niemieckim ekspresjonizmem, ale te\u017c z legendarnymi praskimi scenografiami Vlastislava Hofmana z lat dwudziestych. Mroczne draperie, rozwieszone pod sufitem sali balowej poro\u017ca, a nawet charakterystyczne krzes\u0142a w II akcie s\u0105 jak \u017cywcem wyj\u0119te z jego p\u00f3\u017aniejszych projekt\u00f3w do Lasu <\/em>Ostrowskiego w Teatrze Narodowym. Orszak Ksi\u0119cia paraduje w austriackich trachtach my\u015bliwskich, damy na niedosz\u0142ym weselu maj\u0105 fryzury jak z Klimta. Drastyczna przemiana Rusa\u0142ki-Syreny w kobiet\u0119 dokona si\u0119 w domku Je\u017cibaby – szczeg\u00f3\u0142\u00f3w domy\u015blimy si\u0119 z pe\u0142zaj\u0105cych po \u015bcianach cieni i z wiadra krwi wylanej potem do jeziora. Bohaterka traci mow\u0119 i rybi ogon, nie w pe\u0142ni jednak traci sw\u0105 dawn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Obraz rybiego cia\u0142a prze\u015bladuje j\u0105 na ka\u017cdym kroku: w zasznurowanej na podobie\u0144stwo rybiego kr\u0119gos\u0142upa sukni czarownicy, w jaskrawoczerwonej kreacji Obcej Ksi\u0119\u017cniczki, kt\u00f3ra wygl\u0105da w niej jak p\u0142yn\u0105cy na tar\u0142o \u0142oso\u015b, w upiornych migawkach z ksi\u0105\u017c\u0119cej kuchni, gdzie s\u0142u\u017c\u0105cy sprawiaj\u0105 na stole najprawdziwsze makrele, patrosz\u0105c je w zakrwawionych r\u0119kawicach.<\/p>\n

Reszta rozgrywa si\u0119 w sferze precyzyjnie dopracowanych znak\u00f3w scenicznych. Wezwany do Rusa\u0142ki lekarz ze zdumieniem stwierdza u pacjentki brak odruchu kolanowego. Ksi\u0105\u017c\u0119 kilkakrotnie przyk\u0142ada r\u0119k\u0119 do jej czo\u0142a – w odwr\u00f3conym ge\u015bcie rodzicielskiej troski o gor\u0105czkuj\u0105ce dziecko. Przygotowywana do wesela Rusa\u0142ka zbyt d\u0142ugo rozkoszuje si\u0119 k\u0105piel\u0105 w wannie, a wywleczona z wody pr\u0119\u017cy si\u0119 niczym ryba z\u0142owiona na haczyk. Okryta welonem, wpada w panik\u0119 i szamoce si\u0119 jak w sieci. Sztuczno\u015b\u0107 ludzkiego \u015bwiata znajduje dobitny wyraz w s\u0142ynnym polonezie – odta\u0144czonym kieliszkami, serwetami i \u0142y\u017ckami do zupy przez zgromadzonych przy stole go\u015bci. Szczero\u015b\u0107 \u015bwiata le\u015bnych duch\u00f3w – w ich rozpasanych, beztroskich pl\u0105sach, kt\u00f3rych nie przerwie nawet tragedia Rusa\u0142ki (choreografia Lucy Burge).<\/p>\n

\"12976733_1328191817197599_1373136959847952196_o\"<\/a><\/p>\n

Jak Rusa\u0142ka wyj\u0119ta z wody. Fot. James Glossop.<\/p>\n

Najwi\u0119ksze wra\u017cenie robi jednak duet fina\u0142owy. Wygl\u0105da na to, \u017ce McDonald zda\u0142 sobie spraw\u0119 z zadziwiaj\u0105cej – cho\u0107 mo\u017ce tylko pozornej – skazy na libretcie Kvapila. Jakim cudem Ksi\u0105\u017c\u0119 s\u0142yszy Rusa\u0142k\u0119, skoro Je\u017cibaba nie zdj\u0119\u0142a z niej uroku? Ot\u00f3\u017c mo\u017ce wcale jej nie s\u0142yszy. Mo\u017ce tylko ci\u0105gnie sw\u00f3j oszala\u0142y monolog, a nie mog\u0105c doczeka\u0107 si\u0119 reakcji, odpowiada sobie sam. Rusa\u0142ka – ubrana teraz na bia\u0142o i w \u015bnie\u017cnobia\u0142ej peruce – trzyma Ksi\u0119cia na dystans. Wreszcie daje za wygran\u0105 i z wyrazem twarzy, kt\u00f3rego nie powstydzi\u0142aby si\u0119 Kr\u00f3lowa \u015aniegu, wpija mu si\u0119 w usta. Ksi\u0105\u017c\u0119 wiotczeje, pada na ziemi\u0119, zapewnia, \u017ce umiera szcz\u0119\u015bliwy, ale nawet w takiej chwili nie zazna \u017carliwego u\u015bcisku swojej wybranki. Fenomenalnie ustawione \u015bwiat\u0142a sceniczne (Wolfgang Goebbel) wysysaj\u0105 z obojga resztki krwi. Demon \u015bmierci odchodzi.<\/p>\n

Stuart Stratford, mianowany kierownikiem artystycznym Scottish Opera blisko rok temu, dopiero teraz zdecydowa\u0142 si\u0119 przygotowa\u0107 spektakl pod w\u0142asn\u0105 batut\u0105. Dyrygent, kt\u00f3ry po studiach w Cambridge u Davida Parry’ego przez trzy lata szlifowa\u0142 warsztat pod okiem legendarnego Ilii Musina w Petersburgu, doskonale czuje idiom opery s\u0142owia\u0144skiej. Mo\u017cna nawet rzec, \u017ce chwilami czuje go zbyt dobrze – rozkoszuj\u0105c si\u0119 aksamitn\u0105 barw\u0105 smyczk\u00f3w i subtelnym, odrobin\u0119 przymglonym brzmieniem instrument\u00f3w d\u0119tych, rozwleka\u0142 czasem tempa ponad miar\u0119, wystawiaj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci \u015bpiewak\u00f3w na ci\u0119\u017ck\u0105 pr\u00f3b\u0119. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce we fragmentach, w kt\u00f3rych robota orkiestrowa odgrywa donios\u0142\u0105 rol\u0119 – cho\u0107by w s\u0142ynnym „duecie” Ksi\u0119cia z Rusa\u0142k\u0105 w ko\u0144cu I aktu, gdzie Dworzak zrzuci\u0142 ca\u0142y ci\u0119\u017car niemoty bohaterki na barki instrumentalist\u00f3w, zw\u0142aszcza za\u015b w katartycznym finale opery, z odwr\u00f3conym motywem niezaspokojonej t\u0119sknoty w fortissimo blachy – imponowa\u0142 mistrzowsk\u0105 umiej\u0119tno\u015bci\u0105 nawarstwiania i roz\u0142adowywania napi\u0119\u0107. Stratford ma bardzo plastyczn\u0105 wyobra\u017ani\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 i potrafi przekaza\u0107 swoje intencje orkiestrze, co w przypadku dzie\u0142a skrz\u0105cego si\u0119 takim bogactwem j\u0119zyka harmonicznego jest nie do przecenienia.<\/p>\n

\"12957556_1328194963863951_5864545028348572054_o\"<\/a><\/p>\n

W zimnych obj\u0119ciach demona. Anne Sophie Duprels i Peter Wedd w finale III aktu. Fot. James Glossop.<\/p>\n

Kolejnym atutem szkockiej Rusa\u0142ki <\/em>jest wy\u015bmienita obsada wokalna, cho\u0107 z \u017calem musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce jej najs\u0142abszym ogniwem okaza\u0142a si\u0119 wykonawczyni partii tytu\u0142owej. Anne Sophie Duprels ma \u015bwietne warunki fizyczne do tej roli, imponuje te\u017c warsztatem aktorskim, jej \u0142adny sk\u0105din\u0105d sopran jest jednak zdecydowanie zbyt „rzadki”, a pr\u00f3by sztucznego przyciemniania g\u0142osu – bez dostatecznego podparcia – skutkowa\u0142y k\u0142opotami z intonacj\u0105 i nadmiernym wibrato, szczeg\u00f3lnie dotkliwym w s\u0142ynnej arii „M\u011bs\u00ed\u010dku na nebi hlubok\u00e9m”. Zdecydowanie lepiej sprawi\u0142y si\u0119 panie w partiach Je\u017cibaby i Obcej Ksi\u0119\u017cniczki. Do\u015bwiadczona i \u015bwietna technicznie Leah-Marian Jones wykreowa\u0142a czarownic\u0119 z pogranicza karykatury, nie gwa\u0142c\u0105c przy tym regu\u0142 dobrego smaku. Natalya Romaniw w partii wyrachowanej uwodzicielki ukaza\u0142a wszelkie walory pot\u0119\u017cnego, a mimo to klarownego i okr\u0105g\u0142ego w barwie sopranu. Klas\u0119 sam\u0105 dla siebie zaprezentowa\u0142 Sir Willard White (Wodnik) – jeden z najwybitniejszych bas-baryton\u00f3w XX wieku, teraz ju\u017c siedemdziesi\u0119cioletni, kt\u00f3ry z aktu na akt budowa\u0142 coraz wyrazistsz\u0105 i tragiczniejsz\u0105 posta\u0107 ojca Rusa\u0142ki – najbardziej ludzkiego z nieludzkich bohater\u00f3w tego dramatu. Na \u017cyczliw\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguj\u0105 te\u017c \u015bpiewacy obsadzeni w rolach drugoplanowych, zw\u0142aszcza Julian Hubbard (Le\u015bniczy), odchodz\u0105cy w\u0142a\u015bnie z repertuaru barytonowego w stron\u0119 r\u00f3l tenorowych – m\u0142ody \u015bpiewak ma nie tylko urodziwy g\u0142os i ca\u0142kiem niez\u0142y warsztat, ale te\u017c niepospolit\u0105 vis comica<\/em>. Objawieniem okaza\u0142 si\u0119 jednak Peter Wedd. Przez ca\u0142y ubieg\u0142y sezon konsekwentnie pracowa\u0142 nad g\u0142\u0119bi\u0105 brzmienia i wolumenem niezb\u0119dnymi do roli Tristana, st\u0105d te\u017c pocz\u0105tkowo mia\u0142am obawy, czy zdo\u0142a opanowa\u0107 ten w pe\u0142ni ju\u017c wagnerowski g\u0142os w partii Ksi\u0119cia – bohaterskiej, ale wymagaj\u0105cej du\u017cej dozy liryzmu i przede wszystkim bardzo rozleg\u0142ej skali. Na szcz\u0119\u015bcie obawy okaza\u0142y si\u0119 p\u0142onne. Wedd ma wyczucie specyficznie „s\u0142owia\u0144skiej” frazy Dworzaka i doskonale pracuje oddechem: nie atakuje wysokich d\u017awi\u0119k\u00f3w, tylko wyprowadza je stopniowo, zgodnie z logik\u0105 przebiegu muzycznego. Jego najwi\u0119kszym atutem jest pewna, z\u0142ocista w barwie \u015brednica, z kt\u00f3rej p\u0142ynnie, prawie niepostrze\u017cenie przechodzi w inne rejestry. Trzeba nie lada artysty, \u017ceby t\u0119 parti\u0119 w og\u00f3le za\u015bpiewa\u0107 – Wedd dopracowa\u0142 j\u0105 w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, cyzeluj\u0105c poszczeg\u00f3lne zdania jak snycerz. S\u0142ysz\u0105c jego „um\u00edr\u00e1m ve tv\u00e9m objet\u00ed”, niejeden kolega po fachu zzielenia\u0142by z zazdro\u015bci.
\n<\/span><\/p>\n

Najnowsza produkcja Scottish Opera to kolejny dow\u00f3d, \u017ce arcydzie\u0142om nie trzeba reformator\u00f3w, tylko m\u0105drych, pokornych s\u0142u\u017cebnik\u00f3w. Warto czasem wyj\u015b\u0107 poza w\u0142asne ego i poszuka\u0107 ciekawszych rzeczy w samej partyturze.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przed premier\u0105 Rusa\u0142ki w Glasgow miejscowa prasa anonsowa\u0142a wielki powr\u00f3t arcydzie\u0142a Dworzaka po przesz\u0142o p\u00f3\u0142wiecznej nieobecno\u015bci na scenach Szkocji. Troch\u0119 to ba\u0142amutne stwierdzenie, bo szkockie do\u015bwiadczenia ograniczaj\u0105 si\u0119 do pi\u0119ciu przedstawie\u0144, i to danych przez zesp\u00f3\u0142 Teatru Narodowego w Pradze, w ramach wielkiego przegl\u0105du oper czeskich na Festiwalu w Edynburgu w 1964 roku. Opr\u00f3cz Rusa\u0142ki … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1188","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1188","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1188"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1188\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1202,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1188\/revisions\/1202"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1188"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1188"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1188"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}