{"id":1217,"date":"2016-04-23T16:54:19","date_gmt":"2016-04-23T14:54:19","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1217"},"modified":"2016-04-25T09:21:01","modified_gmt":"2016-04-25T07:21:01","slug":"bialo-na-czarnym","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1217","title":{"rendered":"Bia\u0142o na czarnym"},"content":{"rendered":"

Dorasta\u0142am w czasach, kiedy ka\u017cda kolejna opera Pendereckiego – po doskonale przyj\u0119tych Diab\u0142ach z Loudun<\/em> – by\u0142a witana przez polsk\u0105 krytyk\u0119 z rewerencj\u0105 podszyt\u0105 rozczarowaniem, \u017ce kompozytor „zdradza” idea\u0142y awangardy i odchodzi od czystych za\u0142o\u017ce\u0144 sonoryzmu w stron\u0119 eklektycznego flirtu z tradycj\u0105. Tak by\u0142o z Rajem utraconym<\/em>, tak by\u0142o z Czarn\u0105 mask\u0105<\/em>, a ju\u017c zw\u0142aszcza z Kr\u00f3lem Ubu<\/em>, w kt\u00f3rym Penderecki \u017conglowa\u0142 odniesieniami do spu\u015bcizny co najmniej kilkunastu tw\u00f3rc\u00f3w (nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c samego siebie) i robi\u0142 to z wyra\u017anym przymru\u017ceniem oka, idealnie wpisuj\u0105c si\u0119 w nurt postmodernistycznej gry konwencjami. Posarkali\u015bmy, odczekali\u015bmy, a\u017c jego utwory sceniczne praktycznie znikn\u0105 z repertuaru polskich teatr\u00f3w operowych, po czym zacz\u0119li\u015bmy odkrywa\u0107 je od nowa. I nagle si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce s\u0105 to bez wyj\u0105tku dzie\u0142a znakomite, naznaczone wyra\u017anym pi\u0119tnem indywidualnego stylu, nade wszystko za\u015b znakomicie skonstruowane pod wzgl\u0119dem dramaturgicznym. Ujmuj\u0105c rzecz inaczej, s\u0105 to prawdziwe opery z prawdziwymi bohaterami, skomponowane przez cz\u0142owieka obdarzonego nie tylko wyobra\u017ani\u0105 muzyczn\u0105, ale i \u015bwietnym wyczuciem teatru.<\/p>\n

Po prawie dwudziestu latach od ostatniej premiery w Operze Krakowskiej przysz\u0142a te\u017c kolej na now\u0105 inscenizacj\u0119 Czarnej maski<\/em> – tym razem si\u0142ami zespo\u0142u Opery Ba\u0142tyckiej, w re\u017cyserii Marka Weissa, ze scenografi\u0105 Hanny Szymczak i choreografi\u0105 Izadory Weiss. Spektakl poszed\u0142 dotychczas trzy razy w Gda\u0144sku, potem pokazano go raz w Warszawie, na scenie TW-ON, i na razie nie wiadomo, jak potocz\u0105 si\u0119 jego dalsze losy. Nad Oper\u0105 wci\u0105\u017c przewala si\u0119 burza: po swoistym wotum nieufno\u015bci, wystosowanym przez muzyk\u00f3w wobec dyrektora Weissa, marsza\u0142ek wojew\u00f3dztwa pomorskiego nie przed\u0142u\u017cy\u0142 mu kontraktu i rozpisa\u0142 konkurs na to stanowisko. Oficjalne „zaprzysi\u0119\u017cenie” nowego szefa odb\u0119dzie si\u0119 dopiero we wrze\u015bniu, a sytuacja utkn\u0119\u0142a w martwym punkcie. W marcu arty\u015bci pr\u00f3bowali podj\u0105\u0107 g\u0142od\u00f3wk\u0119, na pocz\u0105tku kwietnia wyszli z protestem na ulice, w po\u0142owie miesi\u0105ca Grupa Lotos – wieloletni sponsor strategiczny teatru – wycofa\u0142a si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142pracy, skutkiem czego dyrektor Weiss podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o odwo\u0142aniu wszystkich majowych spektakli. Ci\u015bnienie ro\u015bnie jak przed wybuchem szybkowaru, w kt\u00f3rym nie\u015bwiadomy kucharz pr\u00f3bowa\u0142 ugotowa\u0107 p\u0119czak, nie spodziewa\u0142am si\u0119 wi\u0119c, \u017ce najnowsze przedsi\u0119wzi\u0119cie gda\u0144skiej opery zako\u0144czy si\u0119 cho\u0107by umiarkowanym sukcesem artystycznym. A jednak nie by\u0142o tak \u017ale.<\/p>\n

\"z19843497Q,-Czarna-maska---rez--Marek-Weiss--Opera-Baltycka-w\"<\/a><\/p>\n

Szale\u0144stwo Benigny (Katarzyna Ho\u0142ysz). Fot. Krzysztof Mystkowski.<\/p>\n

Podstaw\u0105 libretta Czarnej maski<\/em>, opracowanego przez starego operowego wyjadacza Harry’ego Kupfera, jest stosunkowo ma\u0142o znany dramat Gerhardta Hauptmanna z 1928 roku. Rzecz dzieje si\u0119 w \u015bl\u0105skim mie\u015bcie Bolkenhain (dzisiejszy Bolk\u00f3w), kilkana\u015bcie lat po pokoju westfalskim, kt\u00f3ry po\u0142o\u017cy\u0142 kres wojnie trzydziestoletniej, jednemu z najtragiczniejszych w skutkach konflikt\u00f3w nowo\u017cytnej Europy. Sztuka Hauptmanna, cho\u0107 z ducha ekspresjonistyczna, zdradza ju\u017c cechy p\u00f3\u017anej tw\u00f3rczo\u015bci mistrza, czyli zderzenie realizmu z metafizycznym porz\u0105dkiem \u015bwiata, okre\u015blane przez samego autora mianem „podw\u00f3jnej rzeczywisto\u015bci”. To w r\u00f3wnej mierze diatryba przeciwko absolutyzmowi, jak gwa\u0142towna, pesymistyczna krytyka ludzkiej hipokryzji, ukrywanej pod p\u0142aszczykiem tolerancji, poszanowania swob\u00f3d wyznaniowych i gotowo\u015bci puszczania w niepami\u0119\u0107 minionych grzech\u00f3w. Osiow\u0105 postaci\u0105 dramatu jest Benigna, \u017cyj\u0105ca w bia\u0142ym zwi\u0105zku z poczciwym burmistrzem i ukrywaj\u0105ca przed wszystkimi swoje mroczne tajemnice – pocz\u0105wszy od dziecka z m\u0142odzie\u0144czego zwi\u0105zku z czarnym niewolnikiem, sko\u0144czywszy na rozlicznych romansach w wieku dojrza\u0142ym. Ukrywaj\u0105ca je za wszelk\u0105 cen\u0119 – podst\u0119pem, przekupstwem, szanta\u017cem – maskowanymi pozorem „cywilizowania” prowincji i zaprowadzania w miasteczku post\u0119powego modelu pokoju wyznaniowego. W ten \u015bwiat wkradn\u0105 si\u0119 jednak koszmary: pog\u0142oski o nadci\u0105gaj\u0105cej pladze, wizyta tytu\u0142owej czarnej maski, ob\u0142\u0119d protagonistki, zagadkowe \u015bmierci domownik\u00f3w. Wszystko zmierza do fina\u0142owego danse macabre:<\/em> w finale zgin\u0105 wszyscy poza dobrotliwym L\u00f6welem Perlem, by\u0107 mo\u017ce figur\u0105 \u017byda Wiecznego Tu\u0142acza, kt\u00f3ry nie m\u00f3g\u0142 umrze\u0107, bo kiedy\u015b zgubi\u0142 w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107. <\/span><\/p>\n

Kupfer przerobi\u0142 to tworzywo na mod\u0142\u0119 Janaczka, usuwaj\u0105c mniej wi\u0119cej \u0107wier\u0107 tekstu oryginalnego i rozbudowuj\u0105c libretto licznymi powt\u00f3rzeniami. Ca\u0142o\u015b\u0107 przypomina bardziej sytuacj\u0119 sceniczn\u0105 ni\u017c dramat. Ka\u017cda z postaci jest w\u0142a\u015bciwie metafor\u0105 pewnej cechy b\u0105d\u017a postawy \u017cyciowej – libertynizmu, fanatyzmu religijnego, nieudolnie skrywanych \u017c\u0105dz. Poza Perlem, wzorowanym na osobie Maksa Pinkusa, \u017cydowskiego przedsi\u0119biorcy z Prudnika, kt\u00f3ry by\u0142 oddanym przyjacielem i dobroczy\u0144c\u0105 Hauptmanna, najbardziej wyrazist\u0105 postaci\u0105 jest Benigna, w kt\u00f3rej z kolei mo\u017cna si\u0119 dopatrzy\u0107 odniesie\u0144 do mrocznej tajemnicy skrywanej przez samego pisarza. Hauptmann wda\u0142 si\u0119 kiedy\u015b w romans z nastoletni\u0105 austriack\u0105 aktork\u0105 Id\u0105 Orloff. Jej losy potoczy\u0142y si\u0119 dziwnie podobnie do los\u00f3w burmistrzowej – z czego dawny kochanek doskonale zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, bo mimo rozstania utrzymywa\u0142 z ni\u0105 lu\u017any kontakt do ko\u0144ca \u017cycia. Penderecki celnie odczyta\u0142 obydwa tropy, powierzaj\u0105c Perlowi parti\u0119 ujmuj\u0105co liryczn\u0105, Benignie za\u015b – przywodz\u0105c\u0105 na my\u015bl skojarzenia ze Straussowsk\u0105 Salome<\/em>. Ka\u017cdej z pozosta\u0142ych postaci nada\u0142 rysy charakterystyczne odpowiednio dobran\u0105 muzyk\u0105. Ansamble skonstruowa\u0142 po mistrzowsku, nie trac\u0105c klarowno\u015bci przekazu nawet w scenach zbiorowych z udzia\u0142em kilkana\u015bciorga solist\u00f3w. W skomplikowan\u0105, pulsuj\u0105c\u0105 nerwowym rytmem perkusji, skrz\u0105c\u0105 si\u0119 mn\u00f3stwem szybkich przebieg\u00f3w, na przemian dysonansow\u0105 i przejmuj\u0105c\u0105 dostoje\u0144stwem czystych kwint partytur\u0119 wpl\u00f3t\u0142 liczne cytaty i pastisze – chora\u0142u protestanckiego, \u015bl\u0105skich tabulatur lutniowych, muzyki barokowej, Bergowskiego Wozzecka<\/em> i wcze\u015bniejszych utwor\u00f3w w\u0142asnych. Idzie to naprz\u00f3d jak burza i trzyma s\u0142uchacza w napi\u0119ciu a\u017c do ostatnich d\u017awi\u0119k\u00f3w, mimo \u017ce jednoakt\u00f3wka trwa blisko dwie godziny.<\/p>\n

\"z19843499Q,-Czarna-maska---rez--Marek-Weiss--Opera-Baltycka-w\"<\/a><\/p>\n

Wielkoduszny \u017byd Perl (Robert Gierlach) i p\u0142ocha mulatka Arabella (Karolina So\u0142omin). Fot. Krzysztof Mystkowski.<\/p>\n

Nic, tylko bra\u0107 i wystawia\u0107: teatralno\u015b\u0107 jest immanentn\u0105 cech\u0105 tej partytury. Weiss podj\u0105\u0142 bardzo fortunn\u0105 decyzj\u0119, \u017ceby orkiestr\u0119 (graj\u0105c\u0105 pod sprawn\u0105 batut\u0105 Szymona Morusa) umie\u015bci\u0107 w g\u0142\u0119bi, za proscenium, na kt\u00f3rym toczy si\u0119 akcja opery. Nie wiem, jak to si\u0119 sprawdzi\u0142o w Gda\u0144sku, w Warszawie z pewno\u015bci\u0105 pomog\u0142o zniwelowa\u0107 niedostatki beznadziejnej akustyki TW-ON. Ca\u0142y dramat rozgrywa\u0142 si\u0119 wok\u00f3\u0142 d\u0142ugiego, zastawionego do wieczerzy sto\u0142u. Bohater\u00f3w ubrano w stylowe, nawi\u0105zuj\u0105ce do ich pozycji spo\u0142ecznej kostiumy. Gesty sceniczne – mo\u017ce poza sugesti\u0105, \u017ce jansenista Jedidja Potter realizuje sw\u00f3j pop\u0119d w aktach fetyszyzmu – by\u0142y na og\u00f3\u0142 oszcz\u0119dne i konsekwentnie poprowadzone. By\u0142oby wi\u0119cej ni\u017c dobrze, gdyby Weissowi uda\u0142o si\u0119 dotrzyma\u0107 regu\u0142 obowi\u0105zuj\u0105cych w tak pomy\u015blanym teatrze. Po pierwsze, zadba\u0107 o detal. Po drugie, nie psu\u0107 obrazu ca\u0142o\u015bci dodatkiem element\u00f3w zb\u0119dnych. Po trzecie, nie ods\u0142ania\u0107 zawartej w tek\u015bcie tajemnicy, zw\u0142aszcza je\u015bli tekst jest niejednoznaczny. Niechlujstwo warsztatowe objawi\u0142o si\u0119 w postaci tandetnego kielicha, wzi\u0119tego jak \u017cywcem z wyprzeda\u017cy w supermarkecie. W libretcie mowa o ceremonialnym nautilusie, kt\u00f3rego nawet przy skromnych \u015brodkach mo\u017cna by\u0142o zmajstrowa\u0107 z muszli oblepionej stosown\u0105 dekoracj\u0105 z masy papierowej. Ca\u0142kowicie zb\u0119dnym dodatkiem okaza\u0142y si\u0119 pl\u0105sy zjaw, ubranych w kostiumy wojownik\u00f3w ninja z korea\u0144skiego filmu akcji klasy B. Ca\u0142\u0105 przyjemno\u015b\u0107 z obcowania z tytu\u0142ow\u0105 czarn\u0105 mask\u0105 (uczestnik karnawa\u0142owego korowodu? Dawny kochanek Benigny? Anio\u0142 zag\u0142ady?) popsu\u0142 mi czarnosk\u00f3ry tancerz w bia\u0142ej masce trupiej czaszki. Aha, ju\u017c wiem. Wszystko naraz. Bez re\u017cysera bym si\u0119 nie domy\u015bli\u0142a.<\/p>\n

\"z19843495Q,-Czarna-maska---rez--Marek-Weiss--Opera-Baltycka-w\"<\/a><\/p>\n

Rzekomo czarna maska z rzekomym nautilusem. Fot. Krzysztof Mystkowski.<\/p>\n

Orkiestra z powodzeniem wybrn\u0119\u0142a z technicznych zawi\u0142o\u015bci partytury Pendereckiego. W bardzo dobrej obsadzie pojawi\u0142o si\u0119 kilka kreacji wybitnych: na czele z przepi\u0119knie frazowan\u0105 parti\u0105 Perla (Robert Gierlach), zaskakuj\u0105co precyzyjnym, bardzo dyskursywnym \u015bpiewem m\u0142odziutkiej Karoliny So\u0142omin w roli Arabelli, i granicz\u0105c\u0105 z szale\u0144stwem natarczywo\u015bci\u0105 postaci Hadanka, zbudowanej \u015brodkami czysto muzycznymi przez Aleksandra Kunacha, jednego z najlepszych polskich tenor\u00f3w charakterystycznych. Nieco mniej przypad\u0142a mi do gustu Katarzyna Ho\u0142ysz (Benigna): ten rasowy straussowski sopran ma tendencj\u0119 do nadmiernego eksploatowania wolumenu, po\u0142\u0105czonego z utrat\u0105 d\u017awi\u0119czno\u015bci w dolnym rejestrze. Nie da si\u0119 jednak ukry\u0107, \u017ce to piekielnie trudna partia, kt\u00f3r\u0105 trzeba o\u015bpiewa\u0107 na wi\u0119cej ni\u017c kilku przedstawieniach.<\/p>\n

Bardzo dobre wra\u017cenia ze spektaklu popsu\u0142a mi lektura swoistego or\u0119dzia Weissa, zamieszczonego w ksi\u0105\u017cce programowej. „Ten spektakl jest (…) moim po\u017cegnaniem z Europ\u0105”. „Idee, w kt\u00f3re wierzy\u0142em, oparte s\u0105 na k\u0142amstwach”. „W\u015br\u00f3d setki dzie\u0142, jakie zrealizowa\u0142em jako re\u017cyser, [Czarna maska<\/em>] wymaga najwi\u0119kszej precyzji i poczucia odpowiedzialno\u015bci za ka\u017cde s\u0142owo i ka\u017cdy takt”. „Mam nadziej\u0119, \u017ce (…) rezultat pozostanie w pami\u0119ci mojej drogiej publiczno\u015bci na d\u0142ugie lata”. A ja zn\u00f3w naiwnie my\u015bla\u0142am, \u017ce id\u0119 do teatru na oper\u0119 Pendereckiego, a nie na dzie\u0142o \u017cycia pewnego re\u017cysera – jakkolwiek sfrustrowanego i trwaj\u0105cego w poczuciu niezawinionej krzywdy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dorasta\u0142am w czasach, kiedy ka\u017cda kolejna opera Pendereckiego – po doskonale przyj\u0119tych Diab\u0142ach z Loudun – by\u0142a witana przez polsk\u0105 krytyk\u0119 z rewerencj\u0105 podszyt\u0105 rozczarowaniem, \u017ce kompozytor „zdradza” idea\u0142y awangardy i odchodzi od czystych za\u0142o\u017ce\u0144 sonoryzmu w stron\u0119 eklektycznego flirtu z tradycj\u0105. Tak by\u0142o z Rajem utraconym, tak by\u0142o z Czarn\u0105 mask\u0105, a ju\u017c zw\u0142aszcza … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1217","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1217","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1217"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1217\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1227,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1217\/revisions\/1227"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}