{"id":1374,"date":"2016-07-02T12:57:29","date_gmt":"2016-07-02T10:57:29","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1374"},"modified":"2021-05-22T23:26:02","modified_gmt":"2021-05-22T21:26:02","slug":"tristan-i-wzglednosc-czasu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1374","title":{"rendered":"Tristan i wzgl\u0119dno\u015b\u0107 czasu"},"content":{"rendered":"

Po ostatniej premierze Tristana i Izoldy <\/em>w paryskim Th\u00e9\u00e2tre des Champs-\u00c9lys\u00e9es kt\u00f3ry\u015b z krytyk\u00f3w napisa\u0142, \u017ce to dzie\u0142o sp\u0119dza sen z powiek wszystkim re\u017cyserom – nie tylko tak zwanym modernistom, ale i obro\u0144com naj\u015bwi\u0119tszej tradycji. Ani tu wznie\u015b\u0107 na scenie realistyczny zamek Kareol, ani wpakowa\u0107 kochank\u00f3w pod pok\u0142ad okr\u0119tu wojennego. Bo ca\u0142a ta opera jest jedn\u0105 wielk\u0105 metafor\u0105, po mistrzowsku wyra\u017con\u0105 j\u0119zykiem d\u017awi\u0119k\u00f3w. I to poniek\u0105d metafor\u0105 czystej fizjologii. Mi\u0142o\u015b\u0107 od biedy mo\u017cna uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107, bo podlega pewnym konwencjom. Po\u017c\u0105dania, frustracji erotycznej i \u015bmierci uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107 si\u0119 nie da, przebiega\u0142y bowiem tak samo we wsp\u00f3lnotach neandertalczyk\u00f3w, rycerzy Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u i niemieckich bursz\u00f3w. Wielcy re\u017cyserzy – Ponnelle, Lenhoff,\u00a0Ch\u00e9reau – si\u0119gali wi\u0119c po narz\u0119dzia metafory teatralnej. A opera i tak dzia\u0142a si\u0119 sama, bo jej przedziwna dramaturgia zawiera si\u0119 przed wszystkim w partyturze.<\/p>\n

Dlatego Tristana<\/em> nale\u017cy wykonywa\u0107 porywaj\u0105co albo w og\u00f3le. Maj\u0105c pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 ceny, jak\u0105 mo\u017cna za takie wykonanie zap\u0142aci\u0107. Ten kr\u00f3tki esej powsta\u0142 na zam\u00f3wienie „Muzyki w Mie\u015bcie”, przed koncertami z udzia\u0142em solist\u00f3w i zespo\u0142\u00f3w Filharmonii Narodowej pod batut\u0105 Jacka Kaspszyka we wroc\u0142awskim NFM. Ukaza\u0142 si\u0119 w sz\u00f3stym numerze „MWM” i w\u0142a\u015bnie „wyp\u0142yn\u0105\u0142” w sieci, kilka dni po opublikowaniu mojej recenzji z TW-ON na \u0142amach „Tygodnika Powszechnego”. Zaczyna si\u0119 lipiec, ko\u0144czy si\u0119 czerwcowa choroba tristanowska. Warto si\u0119 przygotowa\u0107 na kolejny rzut spazm\u00f3w.<\/p>\n

***<\/p>\n

Czuj\u0119 si\u0119, jakbym naprawd\u0119 wpad\u0142a w p\u0119tl\u0119 czasow\u0105 i niezale\u017cnie od woli \u2013 a czasem nawet wbrew niej \u2013 prze\u017cywa\u0142a raz po raz ten sam dzie\u0144 sprzed roku, w kt\u00f3rym po raz pierwszy w \u017cyciu us\u0142ysza\u0142am na \u017cywo i zobaczy\u0142am na scenie Tristana i Izold\u0119. <\/em>Dzie\u0144, do kt\u00f3rego odnios\u0142am si\u0119 bezpo\u015brednio w co najmniej trzech obszernych tekstach, i do kt\u00f3rego poniek\u0105d wci\u0105\u017c si\u0119 odnosz\u0119, tak\u017ce w tekstach kr\u00f3tszych i na zupe\u0142nie inne tematy. Dzie\u0144 przypadaj\u0105cy niebezpiecznie blisko sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej rocznicy prapremiery dzie\u0142a, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 10 czerwca 1865 w Monachium. Dodajmy, \u017ce prapremiery z rozmaitych wzgl\u0119d\u00f3w op\u00f3\u017anionej, bo tajemniczy dramat muzyczny Wagnera by\u0142 got\u00f3w sze\u015b\u0107 lat wcze\u015bniej, a kompozytor naszkicowa\u0142 wst\u0119pny zarys libretta ju\u017c w 1854 roku.<\/p>\n

W\u0142a\u015bnie wtedy wpad\u0142a mu w r\u0119ce ksi\u0105\u017cka Schopenhauera \u015awiat jako wola i przedstawienie<\/em>. Zawarte w niej pogl\u0105dy wyda\u0142y mu si\u0119 dziwnie bliskie w\u0142asnym refleksjom na temat cierpienia, wyrzecze\u0144 i pr\u00f3b przezwyci\u0119\u017cenia siebie samego. Wagner przepu\u015bci\u0142 je przez pryzmat \u015bredniowiecznej legendy o dwojgu przekl\u0119tych kochankach, kt\u00f3rzy zapa\u0142ali do siebie uczuciem po wypiciu napoju mi\u0142osnego \u2013 uczuciem zakazanym, nie tylko niemo\u017cliwym do spe\u0142nienia, ale niwecz\u0105cym ca\u0142y porz\u0105dek bliskiego im \u015bwiata. Stworzy\u0142 libretto w\u0142a\u015bciwie niedramatyczne, przedziwne w sferze j\u0119zykowej, sprawiaj\u0105ce chwilami wra\u017cenie rozpisanego na role traktatu filozoficznego. Chcia\u0142 je opatrzy\u0107 muzyk\u0105 stosunkowo \u0142atw\u0105 w odbiorze i poniek\u0105d kameraln\u0105, zwa\u017cywszy na okoliczno\u015b\u0107, \u017ce pisa\u0142 Tristana i Izold\u0119 <\/em>podczas przerw w pracach nad Pier\u015bcieniem Nibelunga<\/em>. Niespecjalnie mu to wysz\u0142o \u2013 skomponowa\u0142 arcydzie\u0142o, kt\u00f3re ameryka\u0144ski krytyk Gustav Kobb\u00e9 nazwa\u0142 najbardziej prze\u0142omow\u0105 oper\u0105 w historii muzyki. I nie mia\u0142 na my\u015bli prze\u0142omu w dziejach formy operowej, tylko ca\u0142ej muzycznej spu\u015bcizny Zachodu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Tristan i Izolda<\/em>, scena z I aktu. Rycina z The Victrola Book of the Opera<\/em>, 1917<\/p>\n

W XIX-wiecznych odbiorc\u00f3w jakby piorun strzeli\u0142. Clara Schumann poczu\u0142a si\u0119 dos\u0142ownie zgwa\u0142cona: \u201eprzez ca\u0142y wiecz\u00f3r musia\u0142am si\u0119 przys\u0142uchiwa\u0107 i przygl\u0105da\u0107 tym op\u0119ta\u0144czym amorom, kt\u00f3re ur\u0105ga\u0142y wszelkim regu\u0142om przyzwoito\u015bci i na domiar wszystkiego zdawa\u0142y si\u0119 przynosi\u0107 niewys\u0142owion\u0105 rozkosz nie tylko s\u0142uchaczom, ale i samym muzykom. W \u017cyciu nie do\u015bwiadczy\u0142am czego\u015b podobnego!\u201d. Zaprzyja\u017aniony z Griegiem pisarz Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnson uj\u0105\u0142 to jeszcze dosadniej: \u201eZ tak wstrz\u0105saj\u0105cym przyk\u0142adem deprawacji nie mia\u0142em jeszcze do czynienia: cz\u0142owiek jest po tym oszo\u0142omiony, jakby za\u017cy\u0142 jaki\u015b narkotyk. W finale mo\u017cna si\u0119 poczu\u0107 jak grudka \u015bluzu nad brzegiem oceanu, jak sperma wyrzucona podczas masturbacji przez t\u0119 obrzydliw\u0105, sk\u0105pan\u0105 w oparach opium \u015bwini\u0119\u201d. Eduard Hanslick napisa\u0142 wprost, \u017ce wst\u0119p do I aktu kojarzy mu si\u0119 z wyjelitowywaniem \u015bredniowiecznego m\u0119czennika. Liszt p\u0142aka\u0142 na Tristanie<\/em> jak b\u00f3br. Puccini ba\u0142 si\u0119 zagl\u0105da\u0107 do partytury, \u017ceby nie popa\u015b\u0107 w marazm tw\u00f3rczy.<\/p>\n

Wagner u\u015bwiadomi\u0142 sobie ju\u017c przy okazji prac nad Z\u0142otem Renu<\/em>, \u017ce \u201estrumie\u0144 \u017cycia\u201d nie dociera do\u0144 z zewn\u0105trz, tylko wytryskuje od wewn\u0105trz, z niego samego. Tym razem strumie\u0144 ruszy\u0142 naprz\u00f3d lawin\u0105 sekund zwi\u0119kszonych, septym zmniejszonych i tryton\u00f3w, niemal\u017ce rozsadzi\u0142 ramy harmonii funkcyjnej, rzuci\u0142 si\u0119 z impetem w stron\u0119 zwrot\u00f3w harmonicznych odzwierciedlaj\u0105cych nie tyle emocje, co abstrakcyjne idee i poj\u0119cia. Muzykolodzy wylali morze inkaustu, pr\u00f3buj\u0105c rozwi\u0105za\u0107 zagadk\u0119 s\u0142ynnego akordu tristanowskiego, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 ju\u017c w drugim takcie, nawraca jak bumerang i wzmaga napi\u0119cie, kt\u00f3re w\u0142a\u015bciwie nie wiadomo w co si\u0119 roz\u0142aduje. Zawsze pro\u015bciej o tym akordzie napisa\u0107, \u017ce to alterowana subdominanta mollowa z podwy\u017cszon\u0105 prym\u0105 i dodan\u0105 sekst\u0105 wielk\u0105, gdzie kwinta jest op\u00f3\u017aniona przez kwart\u0119 zwi\u0119kszon\u0105, ni\u017c przyzna\u0107, \u017ce to mordercze narz\u0119dzie, kt\u00f3re zada\u0142o pierwszy \u015bmiertelny cios systemowi dur-moll.<\/p>\n

Wkr\u00f3tce te\u017c zebra\u0142 pierwsze ofiary w ludziach. Sam Wagner przyznawa\u0142, \u017ce naprawd\u0119 dobre wykonanie Tristana <\/em>to takie, po kt\u00f3rym wszyscy zwariuj\u0105. Wariowali pojedynczy s\u0142uchacze, zapadaj\u0105c na tajemnicz\u0105 przypad\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 \u00f3wcze\u015bni lekarze zwali \u201echorob\u0105 tristanowsk\u0105\u201d. Pierwszy wykonawca roli tytu\u0142owej, Ludwig Schnorr von Carolsfeld, zmar\u0142 po trzecim spektaklu, w wieku niespe\u0142na trzydziestu lat. Jego partnerka sceniczna, a zarazem \u017cona Malwina, wpad\u0142a potem w g\u0142\u0119bok\u0105 depresj\u0119 i zrezygnowa\u0142a z kariery na zawsze. Dwaj dyrygenci, Felix Mottl i Joseph Keilberth, nie wytrzymali gwa\u0142townego spi\u0119trzenia emocji w II akcie i dostali zawa\u0142u. Keilberth wyzion\u0105\u0142 ducha jeszcze tego samego wieczoru, Mottl \u2013 po jedenastu dniach pobytu w szpitalu. Ka\u017cdy tenor zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce udzia\u0142 w przedstawieniu Tristana przypomina spacer po pijanemu nad kraw\u0119dzi\u0105 urwiska. Po trwaj\u0105cym trzy kwadranse, najd\u0142u\u017cszym w dziejach formy duecie mi\u0142osnym, dramatycznym wyznaniu przed obliczem kr\u00f3la Marka i nadzianiu si\u0119 na miecz w pojedynku z Melotem trzeba wsta\u0107 ze sceny, otrzepa\u0107 si\u0119 z kurzu, chwil\u0119 odsapn\u0105\u0107 w antrakcie, po czym umiera\u0107 przez p\u00f3\u0142 III aktu w straszliwych, dobitnie oddanych muzyk\u0105 m\u0119czarniach cia\u0142a i duszy, zako\u0144czonych \u015bmierci\u0105 w obj\u0119ciach ukochanej. W por\u00f3wnaniu z tym tour de force<\/em> partia Izoldy wydaje si\u0119 znacznie prostsza i mniej m\u0119cz\u0105ca, a przecie\u017c to w\u0142a\u015bnie protagonistce przypada w udziale niebia\u0144ska Liebestod<\/em>, ostateczne z\u0142\u0105czenie z wybra\u0144cem przez \u015bmier\u0107, kt\u00f3re nawet w przeci\u0119tnym wykonaniu zostawia p\u00f3\u0142 widowni na skraju za\u0142amania nerwowego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ludwig i Malwina Schnorr von Carolsfeld, pierwsi wykonawcy partii Tristana i Izoldy. Fotografia Josepha Alberta z 1865 roku<\/p>\n

Mimo to jeszcze dwa lata temu zdawa\u0142am si\u0119 do\u015b\u0107 odporna na muzyczn\u0105 manipulacj\u0119 Wagnera. Mia\u0142am swoje ulubione fragmenty, do kt\u00f3rych z przyjemno\u015bci\u0105 wraca\u0142am, przede wszystkim wstrz\u0105saj\u0105cy fina\u0142 II aktu i preludia do cz\u0119\u015bci skrajnych. Ods\u0142uchanie Tristana <\/em>w ca\u0142o\u015bci mnie jednak przerasta\u0142o, a s\u0142ynny duet mi\u0142osny nieodmiennie nasuwa\u0142 na my\u015bl skojarzenia z bezlitosnym pojedynkiem na g\u0142osy, w kt\u00f3rym wygrywa\u0142 ten, kto zdo\u0142a\u0142 zakrzycze\u0107 partnera. Do wyjazdu na rocznicowe przedstawienie przygotowywali\u015bmy si\u0119 d\u0142ugo. Przyjaci\u00f3\u0142ka katowa\u0142a si\u0119 do upad\u0142ego wykonaniami Liebestod<\/em> pod batut\u0105 uwielbianego Carlosa Kleibera. Przyjaciel wys\u0142ucha\u0142 wszystkich dost\u0119pnych nagra\u0144 opery \u2013 pocz\u0105wszy od obszernych fragment\u00f3w zarejestrowanych w 1928 roku w Bayreuth pod dyrekcj\u0105 Karla Elmendorfa, z udzia\u0142em Nanny Lars\u00e9n-Todsen i Gunnara Graaruda. Obserwowa\u0142am ich poczynania z rosn\u0105cym niepokojem, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesna interpretacja nie spe\u0142ni oczekiwa\u0144 wsp\u00f3\u0142towarzyszy podr\u00f3\u017cy, \u017ce ja zn\u00f3w si\u0119 wynudz\u0119 jak mops i nic nas nie utuli, nawet idylliczna sceneria jednej z najbardziej urokliwych wiejskich oper na Wyspach Brytyjskich.<\/p>\n

Rzeczywisto\u015b\u0107 przesz\u0142a naj\u015bmielsze oczekiwania, o czym te\u017c wielokrotnie pisa\u0142am. Doprawdy, trudno mi rozstrzygn\u0105\u0107, ile w tym magii samego miejsca, ile zapa\u0142u oddanych bez reszty swoim zadaniom muzyk\u00f3w, ile maestrii dyrygenta, ile za\u015b walor\u00f3w krytego kana\u0142u orkiestrowego, urz\u0105dzonego na wz\u00f3r fosy z Bayreuth, kt\u00f3rej najistotniejszym zadaniem jest stopienie instrument\u00f3w orkiestry w jednobrzmi\u0105cy organizm. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce po pierwszych taktach preludium weszli\u015bmy w inny \u015bwiat, w swoisty muzyczny czwarty wymiar, z kt\u00f3rego nie da\u0142o si\u0119 potem wr\u00f3ci\u0107 miesi\u0105cami. Wra\u017cenia dope\u0142ni\u0142a oszcz\u0119dna, wr\u0119cz ascetyczna inscenizacja, pokorna wobec za\u0142o\u017ce\u0144 dzie\u0142a, w kt\u00f3rym nie wyst\u0119puj\u0105 ludzie, lecz idee. Znamienne, \u017ce ju\u017c w XIX wieku spektakle Tristana <\/em>odstawa\u0142y od pe\u0142nych przepychu wystawie\u0144 innych oper Wagnera. Pseudo\u015bredniowieczne kostiumy szybko ust\u0105pi\u0142y miejsca skromnym, ledwie odnosz\u0105cym si\u0119 do \u201eepoki\u201d szatom protagonist\u00f3w, dekoracje ogranicza\u0142y si\u0119 cz\u0119sto do prostych wyobra\u017ce\u0144 statku i zamku, z rekwizyt\u00f3w wystarcza\u0142 miecz i flakon z magicznym napojem.<\/p>\n

Choroba tristanowska trzyma\u0142a mnie d\u0142ugo, zw\u0142aszcza \u017ce nazajutrz spotka\u0142am si\u0119 z kilkorgiem tw\u00f3rc\u00f3w tego niezwyk\u0142ego przedsi\u0119wzi\u0119cia, kt\u00f3rzy wprowadzili mnie w arkana swojej koncepcji. Pr\u00f3bowa\u0142am p\u00f3\u017aniej s\u0142ucha\u0107 innych wsp\u00f3\u0142czesnych wykona\u0144, ogl\u0105da\u0107 zapisy filmowe g\u0142o\u015bnych ostatnio spektakli. W najlepszym razie wywo\u0142ywa\u0142y znu\u017cenie po\u0142\u0105czone z irytacj\u0105, w najgorszym \u2013 ataki niepowstrzymanej weso\u0142o\u015bci, zw\u0142aszcza w zetkni\u0119ciu z co \u015bmielszymi wizjami luminarzy dzisiejszej re\u017cyserii operowej.<\/p>\n

Mniej wi\u0119cej po p\u00f3\u0142 roku dosz\u0142am do wniosku, \u017ce jestem egzaltowan\u0105, niepoprawn\u0105 romantyczk\u0105, kt\u00f3ra nie potrafi odr\u00f3\u017cni\u0107 fikcji od rzeczywisto\u015bci. I w\u0142a\u015bnie wtedy zacz\u0119\u0142y przychodzi\u0107 do mnie listy: od dyrygenta, od re\u017cyserki, od wykonawcy roli Tristana. Z kt\u00f3rych jednoznacznie wynika\u0142o, \u017ce i oni ugrz\u0119\u017ali gdzie\u015b w luce mi\u0119dzy trzecim a czwartym wymiarem, \u017ce b\u0142\u0105kaj\u0105 si\u0119 po jakiej\u015b ziemi niczyjej, sk\u0105d mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107 tylko w jedno miejsce: w Wagnerowski \u015bwiat idei i mitu. \u201e\u017bycie po Tristanie jest dziwne\u201d. \u201eOsobliwy czas: jakby wszystko utkn\u0119\u0142o w martwym punkcie\u201d. Mimo entuzjastycznych recenzji wycofali si\u0119 z \u017cycia artystycznego na d\u0142ugie miesi\u0105ce. Na szcz\u0119\u015bcie nikt nie umar\u0142.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Anthony Negus, dyrygent Tristana <\/em>w Longborough Festival Opera. Fot. Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

Przytaczam to ku przestrodze wszystkich, kt\u00f3rzy nie mieli jeszcze do czynienia z tym arcydzie\u0142em na \u017cywo \u2013 cho\u0107by w wykonaniu koncertowym, gdzie \u015bpiewacy musz\u0105 jednak pow\u015bci\u0105ga\u0107 emocje. Po bliskich do\u015bwiadczeniach z Tristanem <\/em>czas potrafi si\u0119 zap\u0119tli\u0107 i straci\u0107 sw\u00f3j zwyk\u0142y wymiar. Niedawno przysz\u0142a kolejna wiadomo\u015b\u0107 od dyrygenta i jego \u017cony. \u201eTroch\u0119 si\u0119 sp\u00f3\u017anili\u015bmy z odpowiedzi\u0105 na \u017cyczenia wielkanocne, ale uda\u0142o nam si\u0119 zd\u0105\u017cy\u0107 przed \u015bwi\u0119tem Wniebowst\u0105pienia. Czy ja ju\u017c Ci pisa\u0142em, \u017ce chc\u0119 w przysz\u0142ym sezonie wznowi\u0107 naszego Tristana<\/em>?\u201d. Czy musz\u0119 dodawa\u0107, \u017ce pisa\u0142, i to wielokrotnie?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po ostatniej premierze Tristana i Izoldy w paryskim Th\u00e9\u00e2tre des Champs-\u00c9lys\u00e9es kt\u00f3ry\u015b z krytyk\u00f3w napisa\u0142, \u017ce to dzie\u0142o sp\u0119dza sen z powiek wszystkim re\u017cyserom – nie tylko tak zwanym modernistom, ale i obro\u0144com naj\u015bwi\u0119tszej tradycji. Ani tu wznie\u015b\u0107 na scenie realistyczny zamek Kareol, ani wpakowa\u0107 kochank\u00f3w pod pok\u0142ad okr\u0119tu wojennego. Bo ca\u0142a ta opera jest … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1374","6":"format-standard","7":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1374","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1374"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1374\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5821,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1374\/revisions\/5821"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1374"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1374"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1374"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}