{"id":1406,"date":"2016-07-21T19:07:28","date_gmt":"2016-07-21T17:07:28","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1406"},"modified":"2016-07-21T19:28:31","modified_gmt":"2016-07-21T17:28:31","slug":"trudne-dziecko-straussa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1406","title":{"rendered":"Trudne dziecko Straussa"},"content":{"rendered":"

Wielka Wojna, jeden z najstraszliwszych konflikt\u00f3w militarnych w dziejach ludzko\u015bci, kosztowa\u0142a \u017cycie jedenastu milion\u00f3w \u017co\u0142nierzy i siedmiu milion\u00f3w cywil\u00f3w. Wprawdzie i tak to liczby niepor\u00f3wnywalne ze \u015bmiertelnym \u017cniwem II wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3ra poch\u0142on\u0119\u0142a przesz\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t milion\u00f3w ofiar, niemniej ponadczteroletnie starcie ententy z wojskami pa\u0144stw centralnych wyznaczy\u0142o kres dotychczasowego porz\u0105dku Europy i upadek jej hegemonii w skali globu. Spo\u015br\u00f3d pa\u0144stw wchodz\u0105cych w sk\u0142ad Tr\u00f3jporozumienia najdotkliwszych ran dozna\u0142a Francja, kt\u00f3ra straci\u0142a blisko dwa miliony obywateli. Po stronie si\u0142 centralnych najwi\u0119kszym przegranym okaza\u0142y si\u0119 Niemcy, z liczb\u0105 zabitych si\u0119gaj\u0105c\u0105 trzech milion\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni demografowie wci\u0105\u017c analizuj\u0105 dynamik\u0119 urodze\u0144 w latach konfliktu. Zar\u00f3wno we Francji, jak w Niemczech zanotowano gwa\u0142towny spadek dzietno\u015bci w czwartym kwartale wojny i jeszcze gwa\u0142towniejszy wzrost liczby narodzin w rok po zawieszeniu broni. Co ciekawe, amplituda zmian jest znacznie wi\u0119ksza w przypadku krzywej demografii Niemiec. Niezale\u017cnie od bada\u0144 nad przyczyn\u0105 takiego stanu rzeczy, naukowcy zadali sobie trud ustalenia, ile dzieci przysz\u0142oby na \u015bwiat, gdyby nie Wielka Wojna. W samych tylko Niemczech oszacowali liczb\u0119 tych niezaistnia\u0142ych istnie\u0144 – z upiorn\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105 – na trzy miliony sto osiemdziesi\u0105t cztery tysi\u0105ce sto siedemdziesi\u0105t.<\/p>\n

\"child16\"<\/a><\/p>\n

Niemiecka matka szykuje syna na Wielk\u0105 Wojn\u0119.<\/p>\n

W Kobiecie bez cienia<\/em>, czwartej operze Ryszarda Straussa do libretta Hugo von Hofmannsthala, Nienarodzone Dzieci przemawiaj\u0105 zaledwie sze\u015bciorgiem g\u0142os\u00f3w, co nie zmienia faktu, \u017ce obydwaj autorzy stworzyli bodaj najbardziej zagmatwan\u0105 narracj\u0119 w dziejach swojej wsp\u00f3\u0142pracy. Hofmannsthal zabra\u0142 si\u0119 do pisania ju\u017c w roku 1911, wychodz\u0105c od lu\u017anej inspiracji ba\u015bni\u0105 Das kalte Herz <\/em>Wilhelma Hauffa i fragmentami Gaw\u0119d niemieckich uchod\u017ac\u00f3w<\/em> Goethego, po czym stopniowo mno\u017c\u0105c punkty odniesienia – od innych dzie\u0142 Goethego, w tym\u00a0Wilhelma Meistra, <\/em>drugiej cz\u0119\u015bci Fausta<\/em> <\/em>oraz Der Zauberfl\u00f6te zweyter Theil<\/span><\/i>, czyli dalszego ci\u0105gu Czarodziejskiego fletu<\/em> – poprzez Tysi\u0105c i jedn\u0105 noc <\/em>a\u017c po ba\u015bnie braci Grimm. Strauss z pocz\u0105tku by\u0142 zachwycony, p\u00f3\u017aniej zacz\u0105\u0142 si\u0119 gubi\u0107 w erudycyjnym g\u0105szczu Hofmannsthalowskich symboli i coraz ostrzej domaga\u0142 si\u0119 skr\u00f3t\u00f3w. Librecista ani my\u015bla\u0142 ust\u0119powa\u0107. I tak, w atmosferze ci\u0105g\u0142ych spor\u00f3w mi\u0119dzy pisarzem a kompozytorem, p\u00f3\u017aniej za\u015b w zgie\u0142ku Wielkiej Wojny, powsta\u0142 utw\u00f3r, kt\u00f3ry jedni uznali za najwybitniejsz\u0105 oper\u0119 w dorobku Straussa, inni za\u015b – za arcydzie\u0142o u\u0142omne, rozsadzone nadmiarem pysznej sk\u0105din\u0105d inwencji literackiej i muzycznej.<\/p>\n

Opowie\u015b\u0107 o dw\u00f3ch parach – ludzkiej i przybywaj\u0105cej ze \u015bwiata duch\u00f3w – kt\u00f3rych losy \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w dziwnie podobnej pogoni za szcz\u0119\u015bciem i spe\u0142nieniem, zosta\u0142a ubrana w g\u0119st\u0105 szat\u0119 muzyczn\u0105, przypominaj\u0105c\u0105 chwilami rozbudowany poemat symfoniczny z udzia\u0142em g\u0142os\u00f3w solowych. Orkiestra pe\u0142ni w niej funkcj\u0119 niemal r\u00f3wnie donios\u0142\u0105, jak we wcze\u015bniejszej Elektrze,<\/em> partie wokalne s\u0105 bardzo wymagaj\u0105ce i zr\u00f3\u017cnicowane pod k\u0105tem postaci, konwencjonalny j\u0119zyk harmoniczny \u015bwiata ludzi ostro kontrastuje z nieustabilizowan\u0105 tonalno\u015bci\u0105 ba\u015bniowej krainy. Zawarte w libretcie tropy symboliczne przywodz\u0105 na my\u015bl szersze i zapewne nie do ko\u0144ca uprawnione skojarzenia z Peleasem i Melizand\u0105 <\/em>Maeterlincka oraz tekstem Jaroslava Kvapila do Rusa\u0142ki <\/em>Dworzaka, rozmach dzie\u0142a zdaje si\u0119 jednak wskazywa\u0107, \u017ce autorzy chcieli ze\u0144 stworzy\u0107 uniwersaln\u0105 przypowie\u015b\u0107 o dojrzewaniu: na miar\u0119 Wagnerowskiego Parsifala<\/em> b\u0105d\u017a Czarodziejskiego fletu <\/em>Mozarta. Uderzaj\u0105 zw\u0142aszcza zbie\u017cno\u015bci z tym drugim utworem: Cesarz i Cesarzowa s\u0105 pi\u0119kni i niedosi\u0119\u017cni niczym Tamino i Pamina, z Barakiem i jego \u017con\u0105 mo\u017cna si\u0119 zidentyfikowa\u0107 r\u00f3wnie \u0142atwo jak z Papagenem i jego wy\u015bnion\u0105 wybrank\u0105, surowo\u015b\u0107 wyrok\u00f3w Keikobada wsp\u00f3\u0142gra z pryncypialno\u015bci\u0105 Sarastra, nadopieku\u0144cza Mamka mo\u017ce i\u015b\u0107 w zawody z bezwzgl\u0119dn\u0105 Kr\u00f3low\u0105 Nocy. Dlaczego w takim razie opera nosi tytu\u0142 Kobieta bez cienia<\/em>, a nie – dajmy na to – Utracony talizman, <\/em>Czerwony sok\u00f3\u0142<\/em> albo Czarodziejska wieczerza<\/em>? Do czego w\u0142a\u015bciwie dojrzewaj\u0105 bohaterowie Straussa i Hofmannsthala?<\/p>\n

\"14035296947_7988afc3ba_b\"<\/a><\/p>\n

Hugo von Hofmannsthal i Ryszard Strauss w czasach wsp\u00f3\u0142pracy nad Kobiet\u0105 bez cienia. <\/em><\/p>\n

Fi\u0144ski folklorysta Antti Aarne zaproponowa\u0142 w swej pracy Verzeichnis der M\u00e4rchentypen<\/i> (1910) prze\u0142omowy system klasyfikacyjny ba\u015bni ludowych, udoskonalony kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej przez Amerykanina Stitha Thompsona i stosowany przez etnograf\u00f3w po dzi\u015b dzie\u0144. W kategorii opowie\u015bci o przebaczeniu i odkupieniu figuruj\u0105 w nim dwie modelowe narracje: niemiecka legenda o Tannh\u00e4userze i skandynawskie podanie o kobiecie bez cienia, po\u0142\u0105czone motywem cudownego zakwitni\u0119cia martwego drewna. Interesuj\u0105ca nas historia dotyczy m\u0142odej \u017cony pastora, kt\u00f3ra panicznie ba\u0142a si\u0119 ci\u0105\u017cy. Obezw\u0142adniona strachem, posz\u0142a po rad\u0119 do czarownicy, kt\u00f3ra wr\u0119czy\u0142a jej siedem kamieni i kaza\u0142a je wrzuci\u0107 do studni. Kobieta wykona\u0142a polecenie i natychmiast poczu\u0142a ulg\u0119, mimo \u017ce plusk wrzucanych do wody otoczak\u00f3w brzmia\u0142 jak p\u0142acz nienarodzonych dzieci. Niestety, czarownica nie uprzedzi\u0142a pastorowej, \u017ce jej bezp\u0142odno\u015b\u0107 zostanie okupiona utrat\u0105 cienia. Sprawa wkr\u00f3tce wysz\u0142a na jaw: pastor zmusi\u0142 \u017con\u0119 do wyja\u015bnie\u0144 i oburzony jej post\u0119pkiem, wyrzuci\u0142 j\u0105 z domu, wykrzykuj\u0105c w uniesieniu, \u017ce pr\u0119dzej dach rozkwitnie, ni\u017c B\u00f3g przebaczy takiej grzesznicy. Wiele lat p\u00f3\u017aniej u jego drzwi pojawi\u0142a si\u0119 wyn\u0119dznia\u0142a \u017cebraczka i poprosi\u0142a o nocleg. Pastor wpu\u015bci\u0142 j\u0105 i nakarmi\u0142, ale nazajutrz znalaz\u0142 kobiet\u0119 martw\u0105. Rozpozna\u0142 w niej swoj\u0105 \u017con\u0119. Zrozpaczony wyszed\u0142 przed dom i zobaczy\u0142, \u017ce dach okry\u0142 si\u0119 kobiercem kwiat\u00f3w.<\/p>\n

Cesarzowa z opery Straussa jest pozbawiona cienia nie tylko przez niepe\u0142n\u0105 – jak w Rusa\u0142ce <\/em>Dworzaka – przemian\u0119 z ba\u015bniowej gazeli w istot\u0119 o ludzkich kszta\u0142tach. Zawiod\u0142a nadzieje Keikobada, ojca Cesarza, bo mimo up\u0142ywu trzynastu miesi\u0119cy nie da\u0142a mu potomka. Musi zdoby\u0107 cie\u0144, kt\u00f3ry dope\u0142ni jej cz\u0142owiecze\u0144stwa, uczyni z niej pe\u0142nowarto\u015bciow\u0105 kobiet\u0119. G\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 frustracji \u017cony Baraka jest bezp\u0142odno\u015b\u0107 – to przez ni\u0105 snuje fantazje o pi\u0119knych m\u0142odzie\u0144cach i \u017cyciu w dostatku, kt\u00f3re cynicznie wykorzysta Mamka, pr\u00f3buj\u0105ca wytargowa\u0107 od niej cie\u0144 dla swojej podopiecznej. W przeciwie\u0144stwie do Czarodziejskiego fletu r<\/em>elacje mi\u0119dzy postaciami s\u0105 ustalone od samego pocz\u0105tku: jest kochaj\u0105ca si\u0119 para, kt\u00f3ra mo\u017ce straci\u0107 wszystko przez niezdolno\u015b\u0107 wydania na \u015bwiat potomka, jest nieszcz\u0119\u015bliwe ma\u0142\u017ce\u0144stwo, kt\u00f3re nie zdaje sobie sprawy, \u017ce u \u017ar\u00f3d\u0142a kryzysu ich zwi\u0105zku tkwi niemo\u017cno\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia pe\u0142nej rodziny. To Cesarzowa, a nie Cesarz – inaczej ni\u017c u Schikanedera i Mozarta – zostanie wystawiona na najtrudniejsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 dojrza\u0142o\u015bci uczu\u0107. To \u017cona farbiarza – a nie jej m\u0105\u017c – zrozumie, \u017ce rojenia o ksi\u0119ciu z bajki s\u0105 dziecinad\u0105, a prawdziwe szcz\u0119\u015bcie \u015bpi u jej boku, w osobie poczciwego do b\u00f3lu Baraka. M\u0119\u017cczy\u017ani w Kobiecie bez cienia <\/em>s\u0105 w gruncie rzeczy s\u0142abi i musz\u0105 zda\u0107 si\u0119 na instynkt swoich kobiet. Cesarz czyni sw\u0105 cesarsk\u0105 powinno\u015b\u0107 i ugania si\u0119 po lesie z soko\u0142em: zupe\u0142nie jak wielcy tego \u015bwiata, rozstawiaj\u0105cy ludzkie pionki na szachownicy Wielkiej Wojny. Barak, zamiast zadba\u0107 o w\u0142asne ognisko, przychyla nieba wszystkim: \u017cebrakom, cudzym dzieciom i rodzonym braciom – Jednookiemu, Jednor\u0119kiemu i Garbusowi. Zupe\u0142nie jak tego \u015bwiata maluczcy, kt\u00f3rym przysz\u0142o si\u0119 opiekowa\u0107 wdowami i sierotami po poleg\u0142ych towarzyszach broni, okaleczonymi na wojnie krewnymi – cz\u0119sto kosztem najbli\u017cszych. To nie jest feministyczny manifest wy\u017cszo\u015bci kobiet nad m\u0119\u017cczyznami, ani tym bardziej m\u0119ski, szowinistyczny postulat wprz\u0119gni\u0119cia \u017con w dzie\u0142o odrodzenia wyniszczonej konfliktem Europy. To hymn na cze\u015b\u0107 \u015bwi\u0119tego spokoju i rodzicielskiego szcz\u0119\u015bcia, bez wzgl\u0119du na p\u0142e\u0107.<\/p>\n

\"Bez\u00a0tytu\u0142u\"<\/a><\/p>\n

Norweski tenor Karl Aagaard \u00d8stvig, pierwszy wykonawca partii Cesarza.<\/p>\n

Wszystkie te prawdy Hofmannsthal i Strauss przeczuwali jakby instynktownie, nie w pe\u0142ni przekonani, czy taki model nowego spo\u0142ecze\u0144stwa naprawd\u0119 im odpowiada. St\u0105d zapewne niesp\u00f3jno\u015bci libretta, st\u0105d d\u0142u\u017cyzny zawarte w partyturze. St\u0105d gorycz kompozytora, kt\u00f3ry nazwa\u0142 utw\u00f3r swoim Sorgenkind<\/em> – trudnym dzieckiem. St\u0105d niezbyt entuzjastyczne przyj\u0119cie dzie\u0142a, kt\u00f3re doczeka\u0142o si\u0119 premiery dopiero 10 pa\u017adziernika 1919 roku, na scenie wiede\u0144skiej Staatsoper, pod batut\u0105 Franza Schalka, z Karlem Aagaardem \u00d8stvigiem, Mari\u0105 Jeritz\u0105, Richardem Mayrem i Lotte Lehman w partiach czworga g\u0142\u00f3wnych protagonist\u00f3w. Do stosunkowo niewielkiej popularno\u015bci tej opery – kt\u00f3ra na festiwalu w Salzburgu, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017conym przecie\u017c przez Straussa i Hofmannsthala, zosta\u0142a wystawiona dopiero w 1974 roku, pod dyrekcj\u0105 Karla B\u00f6hma, potem za\u015b musia\u0142a czeka\u0107 a\u017c osiemna\u015bcie lat do inscenizacji G\u00f6tza Friedricha pod kierownictwem muzycznym Georga Soltiego – przyczyni\u0142y si\u0119 nie tylko k\u0142opoty ze skompletowaniem odpowiedniej obsady i znalezieniem dostatecznie pomys\u0142owego re\u017cysera.<\/p>\n

Kobieta bez cienia<\/em> sta\u0142a si\u0119 nieopatrznie metafor\u0105 kryzysu warto\u015bci rodzinnych i konieczno\u015bci zredefiniowania r\u00f3l m\u0119skich i kobiecych w ci\u0119\u017cko rannej Europie, kt\u00f3rej ju\u017c nigdy nie by\u0142o dane odzyska\u0107 dawnej sprawno\u015bci i si\u0142y. Uczeni demografowie dopiero niedawno doszli do konkluzji, \u017ce u \u017ar\u00f3d\u0142a spadku dzietno\u015bci w latach Wielkiej Wojny nie le\u017ca\u0142 niedostatek m\u0119\u017cczyzn-reproduktor\u00f3w, tylko nag\u0142a utrata poczucia bezpiecze\u0144stwa i towarzysz\u0105cy jej rozpad wi\u0119zi emocjonalnych. P\u0119kni\u0119te arcydzie\u0142o Straussa i Hofmannsthala pomaga zrozumie\u0107 ten mechanizm na p\u0142aszczy\u017anie czysto symbolicznej. To dobra opera na dzisiejsze czasy – jakkolwiek smutno to zabrzmi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wielka Wojna, jeden z najstraszliwszych konflikt\u00f3w militarnych w dziejach ludzko\u015bci, kosztowa\u0142a \u017cycie jedenastu milion\u00f3w \u017co\u0142nierzy i siedmiu milion\u00f3w cywil\u00f3w. Wprawdzie i tak to liczby niepor\u00f3wnywalne ze \u015bmiertelnym \u017cniwem II wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3ra poch\u0142on\u0119\u0142a przesz\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t milion\u00f3w ofiar, niemniej ponadczteroletnie starcie ententy z wojskami pa\u0144stw centralnych wyznaczy\u0142o kres dotychczasowego porz\u0105dku Europy i upadek jej hegemonii w … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1406","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1406","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1406"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1406\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1412,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1406\/revisions\/1412"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1406"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1406"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1406"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}