{"id":1532,"date":"2016-09-05T01:33:23","date_gmt":"2016-09-04T23:33:23","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1532"},"modified":"2016-09-05T14:22:22","modified_gmt":"2016-09-05T12:22:22","slug":"symfonie-strachow-i-radosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1532","title":{"rendered":"Symfonie strach\u00f3w i rado\u015bci"},"content":{"rendered":"

No i zacz\u0119\u0142o si\u0119. Pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta pierwsza Wratislavia wystartowa\u0142a pod has\u0142em „Europa Cantans” – w roku, gdy Wroc\u0142aw pe\u0142ni honory Europejskiej Stolicy Kultury; w roku, gdy Europa zacz\u0119\u0142a naprawd\u0119 si\u0119 rozpada\u0107, czego dowiod\u0142y nie tylko dramatyczne wydarzenia we Francji, Belgii i Niemczech, ale i zaskakuj\u0105cy wynik referendum w sprawie Brexitu. Pisali\u015bmy o tym – na wiele pi\u00f3r – w naszych tekstach do festiwalowego numeru „Muzyki w Mie\u015bcie”. Teraz przysz\u0142o nam s\u0142ucha\u0107. Pierwszego dnia, na otwarcie, rozbrzmia\u0142 jeden z najbardziej wstrz\u0105saj\u0105cych, a zarazem niejasnych dla zachodniego odbiorcy utwor\u00f3w Szostakowicza. Jego XIII Symfonia b-moll<\/em> „Babi Jar”<\/em> – utw\u00f3r o przedziwnej konstrukcji, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bciwie trudno nazwa\u0107 symfoni\u0105 – wrzyna si\u0119 w m\u00f3zg jak t\u0119py n\u00f3\u017c, ale pod kilkoma warunkami. \u017be wykonawcy doskonale wyczuj\u0105 idiom tw\u00f3rczo\u015bci tego kompozytora. \u017be \u015bpiewacy podadz\u0105 tekst Jewtuszenki z pe\u0142nym zrozumieniem wszelkich okoliczno\u015bci jego powstania i p\u00f3\u017aniejszych perypetii poety z cenzur\u0105. \u017be s\u0142uchacze dostrzeg\u0105 pod warstw\u0105 specyficznie rosyjskiego patosu gryz\u0105c\u0105 ironi\u0119 niekt\u00f3rych sformu\u0142owa\u0144, \u017ce nie odrzuc\u0105 ich rubasznego nieraz humoru.<\/p>\n

Uda\u0142o si\u0119 po\u0142owicznie. Orkiestra Filharmonii Wroc\u0142awskiej zbyt d\u0142ugo ju\u017c pracuje bez dyrygenta z prawdziwego zdarzenia. Mimo wysi\u0142k\u00f3w Andrzeja Boreyki nie zdo\u0142a\u0142a nadrobi\u0107 zaleg\u0142o\u015bci z ostatnich kilku lat. Od zespo\u0142u, kt\u00f3ry miewa k\u0142opoty z wyklarowaniem pion\u00f3w harmonicznych, trudno oczekiwa\u0107 szostakowiczowskiej groteski, zapieraj\u0105cego dech w piersiach tragizmu, fraz pulsuj\u0105cych jak \u017cywy organizm. Tym serdeczniejsze s\u0142owa uznania dla Ch\u00f3ru M\u0119skiego Opery i Filharmonii Podlaskiej, kt\u00f3ry tekst Jewtuszenki nie tylko zrozumia\u0142, ale i prze\u017cy\u0142. Tym wi\u0119kszy podziw dla Michai\u0142a Pietrenki – jednego z najbardziej rozchwytywanych rosyjskich bas\u00f3w (a w\u0142a\u015bciwie bas-baryton\u00f3w) – kt\u00f3ry g\u0142os ma niedu\u017cy i do\u015b\u0107 ju\u017c zm\u0119czony, potrafi jednak zniwelowa\u0107 wszelkie niedostatki wokalne porywaj\u0105c\u0105 interpretacj\u0105 tej trudnej poezji. Zacz\u0105\u0142 nie\u015bmia\u0142o, z niebezpiecznie „przydymion\u0105” g\u00f3r\u0105 i zbyt szerokim wibrato. Sko\u0144czy\u0142 tak, \u017ce ma\u0142o mi serce nie p\u0119k\u0142o. A\u017c zazdro\u015b\u0107 bierze, \u017ce niemieccy melomani us\u0142ysz\u0105 go wkr\u00f3tce w tej partii pod batut\u0105 Yannicka N\u00e9zet-S\u00e9guina, z orkiestr\u0105 Filharmonii Berli\u0144skiej. <\/span><\/p>\n

\"14196076_10153716930047854_1364675472661579656_o\"<\/a><\/p>\n

Michai\u0142 Pietrenko z orkiestr\u0105 Filharmonii Wroc\u0142awskiej pod batut\u0105 Andrzeja Boreyki. Fot. S\u0142awek Przerwa.<\/p>\n

W niedziel\u0119 przyszed\u0142 czas na oczywisto\u015bci – IX Symfoni\u0119 <\/em>Beethovena – w wykonaniu solist\u00f3w, Ch\u00f3ru NFM i Kammerorchester Basel pod dyrekcj\u0105 Giovanniego Antoniniego. Na tyle jednak nieoczywistym, \u017ce Upi\u00f3r musi jeszcze chwil\u0119 nad nim pomy\u015ble\u0107. Wkr\u00f3tce podzieli si\u0119 wra\u017ceniami. Tymczasem, wyczekuj\u0105c z niecierpliwo\u015bci\u0105 kolejnych popis\u00f3w \u015apiewaj\u0105cej Europy, proponuje lektur\u0119 kr\u00f3tkiego eseju o Babim Jarze<\/em>, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w ksi\u0105\u017cce programowej festiwalu.<\/p>\n

***<\/p>\n

A zacz\u0119\u0142o si\u0119 w Jom Kippur, dzie\u0144 skruchy, przebaczenia win i pojednania. Niemcy zgromadzili dziesi\u0105tki tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w z Kijowa i okolic. Kazali im stawi\u0107 si\u0119 na miejsce zbi\u00f3rki z kosztowno\u015bciami, pieni\u0119dzmi i zapasem ciep\u0142ych ubra\u0144 na dalek\u0105 podr\u00f3\u017c. Stamt\u0105d zacz\u0119li ich przep\u0119dza\u0107 w grupach po sto os\u00f3b \u2013 w stron\u0119 w\u0105wozu zwanego Babim Jarem, zaro\u015bni\u0119tego g\u0105szczem olch i brz\u00f3z, biegn\u0105cego zygzakiem mi\u0119dzy podkijowskimi osadami Syriec i \u0141ukianowka. Kiedy\u015b stawali tu obozem \u017co\u0142nierze, potem zacz\u0119to w nim chowa\u0107 zmar\u0142ych. Cmentarz \u017cydowski w w\u0105wozie zamkni\u0119to oficjalnie w 1937 roku. Ju\u017c wtedy chodzi\u0142y s\u0142uchy, \u017ce enkawudzi\u015bci grzebi\u0105 w Babim Jarze ofiary stalinowskich czystek. Pod ziemi\u0105 przybywa\u0142o zw\u0142ok, nad ziemi\u0105 w\u0105w\u00f3z pustosza\u0142.<\/p>\n

Nigdy jednak nie poch\u0142on\u0105\u0142 w swych czelu\u015bciach tylu trup\u00f3w, co w dniach mi\u0119dzy 29 wrze\u015bnia i 3 pa\u017adziernika 1941 roku. \u017bydzi rozbierali si\u0119 do naga, k\u0142adli pokotem w\u015br\u00f3d opad\u0142ych li\u015bci i gin\u0119li od strza\u0142\u00f3w w ty\u0142 g\u0142owy. Jedna dziesi\u0105tka za drug\u0105, w\u015br\u00f3d okrzyk\u00f3w pijanych esesman\u00f3w i ukrai\u0144skich policjant\u00f3w, g\u0142usz\u0105cych w sobie resztki wra\u017cliwo\u015bci kolejnymi szklankami w\u00f3dki. Przez pi\u0119\u0107 dni nieprzerwanej ka\u017ani pomordowano 33771 os\u00f3b. W ka\u017cdym razie taka liczba figuruje w niemieckich raportach. Egzekucje powtarza\u0142y si\u0119 jednak a\u017c do wkroczenia Armii Czerwonej do Kijowa. Przez dwa lata od pami\u0119tnego \u015bwi\u0119ta Jom Kippur w Babim Jarze funkcjonowa\u0142 ob\u00f3z koncentracyjny dla komunist\u00f3w, je\u0144c\u00f3w wojennych i partyzant\u00f3w. Rozstrzeliwano w nim nast\u0119pnych \u017byd\u00f3w, Polak\u00f3w, Ukrai\u0144c\u00f3w, Cygan\u00f3w z grup Sinti i Roma. W obro\u015bni\u0119tym drzewami w\u0105wozie zgin\u0119\u0142o co najmniej siedemdziesi\u0105t tysi\u0119cy ludzi. Na wie\u015b\u0107 o zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 kontrofensywie radzieckiej Niemcy kazali wi\u0119\u017aniom odkopywa\u0107 zw\u0142oki i pali\u0107 je na rusztach pod go\u0142ym niebem. Po wojnie ca\u0142y teren odgrodzono, \u017ceby nikt nie wydoby\u0142 spod ziemi ofiar mord\u00f3w stalinowskich. Potem urz\u0105dzono tam park. Pierwsze pomniki upami\u0119tniaj\u0105ce ka\u017a\u0144 \u017byd\u00f3w stan\u0119\u0142y w Babim Jarze dopiero po rozpadzie ZSRR.<\/p>\n

\"shostakovich-and-yevtushenko\"<\/a><\/p>\n

Szostakowicz i Jewtuszenko po prawykonaniu XIII Symfonii<\/em>. Fot. Wiktor Ach\u0142omow.<\/p>\n

Jewgienij Jewtuszenko skar\u017cy\u0142 si\u0119 na ich brak ju\u017c w 1961 roku, w swoim poemacie Babi Jar<\/em>, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 s\u0142owami, \u017ce nad w\u0105wozem nie ma pomnik\u00f3w \u2013 tylko stromy obryw, przywodz\u0105cy na my\u015bl skojarzenia z topornym nagrobkiem. Poemat ukaza\u0142 si\u0119 na \u0142amach \u201eLitieraturnoj Gaziety\u201d i sta\u0142 si\u0119 jednym z symboli literackiej odwil\u017cy po \u015bmierci Stalina \u2013 na r\u00f3wni z opowiadaniem So\u0142\u017cenicyna Jeden dzie\u0144 Iwana Denisowicza. <\/em>Poruszy\u0142 do g\u0142\u0119bi wyobra\u017ani\u0119 Szostakowicza, kt\u00f3ry pierwotnie zamierza\u0142 skomponowa\u0107 do niego oddzielny utw\u00f3r, swoisty poemat symfoniczny z g\u0142osem solowym. Potem jednak trafi\u0142 na inne wiersze Jewtuszenki i zmieni\u0142 koncepcj\u0119. W niespe\u0142na dwa miesi\u0105ce dopisa\u0142 cztery kolejne cz\u0119\u015bci \u2013 w tym jedn\u0105 do tekstu specjalnie zam\u00f3wionego u poety \u2013 i zamkn\u0105\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 w form\u0119 przypominaj\u0105c\u0105 raczej kantat\u0119 symfoniczn\u0105 ni\u017c symfoni\u0119 ch\u00f3raln\u0105. W katalogu dzie\u0142 kompozytora figuruje ona jednak jako XIII Symfonia b-moll \u201eBabi Jar\u201d<\/em> op. 113, na bas lub baryton solo, ch\u00f3r bas\u00f3w i orkiestr\u0119.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza, adagio Babi Jar<\/em>, najd\u0142u\u017csza i najbardziej dramatyczna, przywodzi na my\u015bl skojarzenia z malarstwem d\u017awi\u0119kowym wykl\u0119tej przez Stalina opery Lady Makbet mce\u0144skiego powiatu<\/em> (1934). W mahlerowskim z ducha scherzu Humor<\/em> \u2013 o dowcipie, kt\u00f3rego nie da si\u0119 ani zabi\u0107, ani przekupi\u0107 \u2013 Szostakowicz odwo\u0142a\u0142 si\u0119 te\u017c do Sonaty na dwa fortepiany i perkusj\u0119 <\/em>Bart\u00f3ka: w akcie s\u0142odkiej zemsty za przedrze\u017anianie Symfonii leningradzkiej<\/em> w Koncercie na orkiestr\u0119<\/em>. Kolejne adagio, W sklepie<\/em>, przybra\u0142o posta\u0107 niemal liturgicznego lamentu ku czci wyrzecze\u0144 ponoszonych przez kobiety podczas Wojny Ojczy\u017anianej. Largo Strachy<\/em>, do wiersza powsta\u0142ego na pro\u015bb\u0119 kompozytora, opisuje dzieje sowieckich represji niezwykle z\u0142o\u017conym j\u0119zykiem muzycznym, nawi\u0105zuj\u0105cym zar\u00f3wno do modernistycznej IV Symfonii<\/em>, jak i p\u00f3\u017aniejszych pr\u00f3b po\u0142\u0105czenia systemu dur-moll z elementami serializmu. Fina\u0142owe allegretto Kariera<\/em> to swoisty rachunek sumienia artysty \u2013 utrzymany w tonie na po\u0142y ironicznym i groteskowym, z licznymi odwo\u0142aniami do VIII Symfonii<\/em> oraz kwartet\u00f3w z prze\u0142omu lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych.<\/p>\n

Szostakowicz zako\u0144czy\u0142 prac\u0119 nad utworem 20 lipca 1962 roku, w dniu wypisu ze szpitala w Leningradzie. Jeszcze tego samego wieczoru wsiad\u0142 w nocny poci\u0105g do Kijowa, \u017ceby zawie\u017a\u0107 partytur\u0119 Borysowi Gmyrii, emerytowanemu soli\u015bcie tamtejszej opery, kt\u00f3rego upatrzy\u0142 sobie na wykonawc\u0119 partii solowej. Stamt\u0105d wr\u00f3ci\u0142 do Leningradu na spotkanie z Jewgienijem Mrawi\u0144skim, kt\u00f3ry mia\u0142 poprowadzi\u0107 prawykonanie. I wtedy zacz\u0119\u0142y si\u0119 k\u0142opoty. Jewtuszenko ju\u017c wiosn\u0105 ugi\u0105\u0142 si\u0119 pod fal\u0105 zmasowanej krytyki swojej tw\u00f3rczo\u015bci. Wprowadzi\u0142 znacz\u0105ce zmiany do poematu Babi Jar<\/em>, fragmentami ca\u0142kowicie zmieniaj\u0105ce jego wyd\u017awi\u0119k (fraz\u0119 \u201eczuj\u0119, jakbym by\u0142 \u017bydem i tu\u0142a\u0142 si\u0119 po staro\u017cytnym Egipcie\u201d musia\u0142 na przyk\u0142ad zast\u0105pi\u0107 sformu\u0142owaniem \u201estoj\u0119 u \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re daje mi wiar\u0119 w braterstwo\u201d). Gmyria wycofa\u0142 si\u0119 z przedsi\u0119wzi\u0119cia pod naciskiem miejscowego komitetu KPZR. W jego \u015blady poszed\u0142 Mrawi\u0144ski \u2013 cho\u0107 p\u00f3\u017aniej zapewnia\u0142, \u017ce zrezygnowa\u0142 z przyczyn czysto osobistych, jego decyzja oznacza\u0142a kres wieloletniej przyja\u017ani z Szostakowiczem. Prawykonaniem ostatecznie zadyrygowa\u0142 Kiry\u0142 Kondraszyn, z orkiestr\u0105 Filharmonii Moskiewskiej, ch\u00f3rem Instytutu Gniesinych i Witalijem Gromadskim jako solist\u0105 (18 grudnia 1962). Nie oby\u0142o si\u0119 bez kolejnych zgrzyt\u00f3w. W ostatniej chwili odwo\u0142ano transmisj\u0119 telewizyjn\u0105. Dygnitarze partyjni nie pojawili si\u0119 na premierze dzie\u0142a. Koncert odby\u0142 si\u0119 jednak przy pe\u0142nej sali i zako\u0144czy\u0142 gor\u0105c\u0105 owacj\u0105. Niestety, odwil\u017c dobiega\u0142a kresu. Po kilku nast\u0119pnych wykonaniach, mimo sukcesywnie wprowadzanych poprawek w tek\u015bcie, XIII Symfonia<\/em> zesz\u0142a z afisza w ZSRR. Z r\u00f3wnym trudem przebija\u0142a si\u0119 na estrady w innych krajach bloku wschodniego. Na jej powt\u00f3rne w\u0142\u0105czenie do repertuar\u00f3w wielkich orkiestr trzeba by\u0142o zaczeka\u0107 a\u017c do upadku wielkiego czerwonego nied\u017awiedzia.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

No i zacz\u0119\u0142o si\u0119. Pi\u0119\u0107dziesi\u0105ta pierwsza Wratislavia wystartowa\u0142a pod has\u0142em „Europa Cantans” – w roku, gdy Wroc\u0142aw pe\u0142ni honory Europejskiej Stolicy Kultury; w roku, gdy Europa zacz\u0119\u0142a naprawd\u0119 si\u0119 rozpada\u0107, czego dowiod\u0142y nie tylko dramatyczne wydarzenia we Francji, Belgii i Niemczech, ale i zaskakuj\u0105cy wynik referendum w sprawie Brexitu. Pisali\u015bmy o tym – na wiele … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1532","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1532","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1532"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1532\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1535,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1532\/revisions\/1535"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1532"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1532"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1532"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}