{"id":1566,"date":"2016-09-13T16:13:47","date_gmt":"2016-09-13T14:13:47","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1566"},"modified":"2016-09-23T19:19:59","modified_gmt":"2016-09-23T17:19:59","slug":"dialog-obcych-dusz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1566","title":{"rendered":"Dialog obcych dusz"},"content":{"rendered":"

Min\u0119li\u015bmy p\u00f3\u0142metek Wratislavii. Po ol\u015bnieniach i zachwytach z pierwszego tygodnia festiwalu zn\u00f3w nasz\u0142y mnie w\u0105tpliwo\u015bci. Po Andreasie Speringu, dyrygencie niew\u0105tpliwie do\u015bwiadczonym – tak\u017ce w repertuarze operowym – spodziewa\u0142am si\u0119 wi\u0119kszego nerwu dramatycznego, lepszej dyscypliny, a przede wszystkim szacunku dla niew\u0105tpliwego arcydzie\u0142a, jakim jest Pasja Janowa <\/em>Bacha. Tymczasem w niedziel\u0119 dosta\u0142am j\u0105 „umajon\u0105” wstawkami w postaci utwor\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, podobnych w\u0105som domalowywanym Giocondzie; nieposk\u0142adan\u0105 wewn\u0119trznie, gran\u0105 i \u015bpiewan\u0105 bez swobody, jakiej nale\u017ca\u0142oby oczekiwa\u0107 od wszechstronnej przecie\u017c orkiestry B’Rock, znakomitego Ch\u00f3ru NFM, przede wszystkim za\u015b od solist\u00f3w, na kt\u00f3rych ci\u0105\u017cy g\u0142\u00f3wne brzemi\u0119 tej wstrz\u0105saj\u0105cej narracji. Poza Ewangelist\u0105 (wy\u015bmienity technicznie i znakomicie buduj\u0105cy napi\u0119cie Sebastian Kohlhepp) w\u0142a\u015bciwie ka\u017cdy z uczestnicz\u0105cych w tym wykonaniu \u015bpiewak\u00f3w zostawi\u0142 po sobie wra\u017cenie niedosytu (nawet Tom\u00e1\u0161 Kr\u00e1l, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c szuka to\u017csamo\u015bci dla swego rozleg\u0142ego g\u0142osu i moim zdaniem nies\u0142usznie wchodzi w partie bas-barytonowe), a niekt\u00f3rzy zawiedli na ca\u0142ej linii (niedysponowany albo ca\u0142kiem pogubiony tenor Magnus Staveland). Zamiast Pasji<\/em> odkrytej na nowo us\u0142ysza\u0142am Pasj\u0119 <\/em>poniek\u0105d parafialn\u0105 – jakich dziesi\u0105tki rozbrzmiewaj\u0105 w niemieckich ko\u015bcio\u0142ach w czas Wielkiego Pi\u0105tku. Rzecz jednak dzia\u0142a si\u0119 we wrze\u015bniu, w sali NFM i bez udzia\u0142u z\u017cytej ze sob\u0105 wsp\u00f3lnoty wiernych. <\/span><\/p>\n

Poniedzia\u0142kowy koncert zespo\u0142u Hesp\u00e8rion XXI pod dyrekcj\u0105 Jordiego Savalla przysporzy\u0142 mi jeszcze wi\u0119kszych rozterek. Szanuj\u0119 zamys\u0142 wybitnego muzyka, kt\u00f3ry od przesz\u0142o dziesi\u0119ciu lat pr\u00f3buje sklei\u0107 ten strzaskany \u015bwiat spoiwem d\u017awi\u0119k\u00f3w – uk\u0142adaj\u0105c programy swoich p\u0142yt i koncert\u00f3w z dzie\u0142 przynale\u017cnych najrozmaitszym tradycjom i porz\u0105dkom, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c z muzykami wychowanymi w skrajnie odmiennych kulturach. S\u0105 tacy, kt\u00f3rzy potrafi\u0105 dostrzec i us\u0142ysze\u0107 w tym sp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Ja widz\u0119 zlepek nieprzystaj\u0105cych do siebie element\u00f3w, kt\u00f3re straci\u0142y dawn\u0105 funkcj\u0119 i nie znajduj\u0105 zastosowania w nowej rzeczywisto\u015bci. Kto wie, czy to biedne, nie\u015bmia\u0142e, na si\u0142\u0119 fastrygowane muzykowanie nie jest najcelniejsz\u0105 metafor\u0105 kryzysu naszej cywilizacji. Pisa\u0142am o tym w eseju do ksi\u0105\u017cki programowej, nawi\u0105zuj\u0105c do w\u0105tk\u00f3w wielokrotnie poruszanych w moich wcze\u015bniejszych tekstach. No to raz jeszcze. <\/span><\/p>\n

***<\/p>\n

C\u00f3\u017c to takiego jest Orient? Gdzie zaczyna si\u0119 Zach\u00f3d? G\u0142owi\u0142y si\u0119 nad tym t\u0119gie umys\u0142y, do\u0142o\u017cy\u0142am i ja kiedy\u015b swoje trzy grosze do tych rozwa\u017ca\u0144, pisz\u0105c, \u017ce to zale\u017cy \u2013 nie tylko od punktu widzenia, ale te\u017c punktu na mapie, wyznaczaj\u0105cego miejsce, gdzie przysz\u0142o nam si\u0119 urodzi\u0107, wychowa\u0107, a by\u0107 mo\u017ce te\u017c sp\u0119dzi\u0107 reszt\u0119 \u017cycia. Mieszka\u0144com naszej cz\u0119\u015bci kontynentu Daleki Wsch\u00f3d kojarzy si\u0119 z Japoni\u0105, Chinami i obydwoma pa\u0144stwami korea\u0144skimi, Brytyjczykom za\u015b \u2013 z arktyczn\u0105 Czukotk\u0105. Francuzom Orient przywodzi\u0142 na my\u015bl asocjacje z Afryk\u0105 P\u00f3\u0142nocn\u0105, a co za tym idzie, tak\u017ce z obszarami wp\u0142yw\u00f3w kulturowych \u015bwiata arabskiego. W konsekwencji Wsch\u00f3d wyl\u0105dowa\u0142 im na Zachodzie, czyli na P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim. Wygl\u0105da wi\u0119c na to, \u017ce Orient le\u017cy nie tyle na wsch\u00f3d od znanego nam \u015bwiata, ile po prostu poza nim. Rzadko te\u017c dopuszczamy do siebie my\u015bl, \u017ce z czyjej\u015b perspektywy nasza kultura plasuje si\u0119 w kr\u0119gu wp\u0142yw\u00f3w azjatyckich \u2013 a wcale nierzadko postrzegaj\u0105 Polsk\u0119 w ten spos\u00f3b cho\u0107by podziwiani przez nas Amerykanie.<\/p>\n

\"jordi_savall3_molinavisuals\"<\/a><\/p>\n

Jordi Savall. Fot. Josep Molina.<\/p>\n

A mo\u017ce takie podzia\u0142y s\u0105 sztuczne? Mo\u017ce nale\u017cy je znosi\u0107 ju\u017c w dzieci\u0119cych umys\u0142ach, co dawno temu uczyni\u0142 m\u00f3j ojciec, posy\u0142aj\u0105c mnie na pierwsze samodzielne wakacje do swojego przyjaciela Ormianina, kt\u00f3rego rodzina usz\u0142a tu\u017c przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 z Drezna do bli\u017cszej kulturowo, niemal \u201ekonstantynopolita\u0144skiej\u201d Sofii. Zdarza\u0142y si\u0119 dnie, kiedy pragn\u0119\u0142am tylko jednego: \u017ceby by\u0107 gdzie indziej. No bo jak wytrzyma\u0107 w domu, kt\u00f3rego gospodarz rozmawia z matk\u0105 Egipcjank\u0105 (notabene solistk\u0105 przedwojennej opery w Kairze) po niemiecku, z \u017con\u0105 po bu\u0142garsku, z siostr\u0105 po ormia\u0144sku, a ze mn\u0105 po rosyjsku? Tymczasem starsza pani dogadywa\u0142a si\u0119 ze mn\u0105 wy\u0142\u0105cznie w mowie Szekspira, dope\u0142niaj\u0105c wra\u017cenia przekl\u0119tej wie\u017cy Babel, gdzie mo\u017cna by\u0142o wytchn\u0105\u0107 dopiero po kolacji, kiedy Aleksander \u017cegna\u0142 matk\u0119 w jej ob\u0142o\u017conej dywanami sypialni i zasiada\u0142 do bia\u0142ego fortepianu, przy kt\u00f3rym wygrywa\u0142 i wy\u015bpiewywa\u0142 arie z ulubionych operetek. I nagle odnajdowali\u015bmy wsp\u00f3lny j\u0119zyk.<\/p>\n

Albo tylko nam si\u0119 tak wydawa\u0142o. Bo jak si\u0119 nad tym g\u0142\u0119biej zastanowi\u0107, wychodzi na jaw, \u017ce jeste\u015bmy rozpi\u0119ci mi\u0119dzy biegunami paradoksu postrzegania \u2013 wschodnim i zachodnim. Niby podzielamy fundamentalny pogl\u0105d, \u017ce percepcja definiuje dyskurs. Niby w ocenie \u015bwiata kierujemy si\u0119 bardziej uchem ni\u017c okiem. Zdradzamy jednak odmienne nawyki percepcyjne, w jaki\u015b tajemniczy spos\u00f3b zwi\u0105zane z kultur\u0105, z kt\u00f3rej si\u0119 wywodzimy, nawet je\u015bli si\u0119 w niej nie do ko\u0144ca wychowali\u015bmy.<\/p>\n

Najciekawsze wydaje si\u0119 zagadnienie \u201eprawdy\u201d w wykonawstwie muzyki, innymi s\u0142owy \u2013 realizacji postulatu \u201ewierno\u015bci tekstowi\u201d. Dla cz\u0142owieka Zachodu niewolnicza wierno\u015b\u0107 partyturze jest w gruncie rzeczy zaprzeczeniem autentyzmu, dowodem lenistwa albo nawet tch\u00f3rzostwa interpretatora, kt\u00f3ry nie zada\u0142 sobie trudu g\u0142\u0119bszego wnikni\u0119cia w sens utworu. Cz\u0142owiek Wschodu uwa\u017ca, \u017ce czego\u015b si\u0119 trzyma\u0107 trzeba, nawo\u0142uje, by powraca\u0107 do zbioru konwencji, do tekstu oryginalnego, upiera si\u0119, \u017ce sam tekst stawia op\u00f3r samowoli odbiorcy, \u017ce nigdy nie jest ca\u0142kiem otwarty, \u017ce niekt\u00f3rych rzeczy po prostu robi\u0107 nie uchodzi.<\/p>\n

Do przedsi\u0119wzi\u0119cia Jordiego Savalla i jego zespo\u0142u Hesp\u00e8rion XXI East \u2013 West. Dialogue of Souls<\/em> mo\u017cna si\u0119 zatem odnie\u015b\u0107 dwojako. Muzycy po\u0142\u0105czyli w nim wszystko ze wszystkim. Tradycj\u0119 \u017cydowsk\u0105 z tradycjami muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 i chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Muzyk\u0119 popularn\u0105 i religijn\u0105. Instrumentaln\u0105 i wokaln\u0105. Improwizacj\u0119 na temat starotestamentowej Pie\u015bni nad pie\u015bniami<\/em> z La quatre estampie royal<\/em> z XIII-wiecznego r\u0119kopisu francuskiego; greck\u0105, cypryjsk\u0105 i tureck\u0105 muzyk\u0119 ludow\u0105 z pie\u015bniami \u017byd\u00f3w sefardyjskich. Utwory oparte na makamach, czyli wzorcach melodycznych obowi\u0105zuj\u0105cych w tradycyjnej muzyce arabskiej, powsta\u0142e jednak na obszarze wsp\u00f3\u0142czesnej Rumunii i Mo\u0142dawii \u2013 z ormia\u0144skim lamentem Ene Sar\u00e9re<\/em>. Zestawili ze sob\u0105 odmienne tradycje wokalne: \u017cydowsk\u0105, tureck\u0105 i greck\u0105. Po\u017cenili w ansamblach ormia\u0144ski dwustroikowy duduk ze \u015brodkowoazjatyckim fletem ney; persk\u0105 lutni\u0119 oud z bliskowschodni\u0105 cytr\u0105 kanun; wywodz\u0105ce si\u0119 z Indii cymba\u0142y santur ze \u015bredniowieczn\u0105 fidel\u0105 i rebekiem.<\/p>\n

\"14238287_10153740386442854_111167505444885116_n\"<\/a><\/p>\n

Hesp\u00e8rion XXI w sali g\u0142\u00f3wnej NFM. Fot. S\u0142awek Przerwa. <\/span><\/p>\n

Jedni b\u0119d\u0105 rozdziera\u0107 szaty, \u017ce Savall wa\u0142kuje kompozycje znudzone do nudno\u015bci, grane bez krztyny brawury, w skostnia\u0142ej manierze wykonawczej, kt\u00f3ra przywodzi na my\u015bl skojarzenia z interpretacjami dinozaur\u00f3w wykonawstwa historycznego z lat siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku, by wspomnie\u0107 cho\u0107by o monachijskim Studiu Muzyki Dawnej. \u017be utwory wywiedzione z tradycji Wschodu niezno\u015bnie \u201eu\u0142adza\u201d i odziera z bogactwa tamtejszych skal (wystarczy wspomnie\u0107, \u017ce w klasycznej muzyce tureckiej obowi\u0105zuj\u0105 jedne \u00f3sme ton\u00f3w, czyli interwa\u0142y r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 w przybli\u017ceniu o komat pitagorejski, przez co tamtejsze \u201ep\u00f3\u0142tony\u201d wyra\u017ca si\u0119 miar\u0105 oko\u0142o 90 cent\u00f3w, a \u201eca\u0142e\u201d tony \u2013 240 cent\u00f3w).<\/p>\n

Drudzy zaprotestuj\u0105, \u017ce Savall przesta\u0142 sobie zaprz\u0105ta\u0107 g\u0142ow\u0119 i tak niemo\u017cliw\u0105 do zrealizowania utopi\u0105 muzycznej prawdy, \u017ce pod wp\u0142ywem osobistych tragedii i dramatycznych wydarze\u0144 na \u015bwiecie postanowi\u0142 ruszy\u0107 w po\u015bcig za innym idea\u0142em. Marzeniem o wsp\u00f3lnocie z pozoru nieprzystaj\u0105cych do siebie kultur i religii, kt\u00f3rej jego zdaniem nie da si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 za po\u015brednictwem intelektualnego dyskursu. Jedyna droga do ziszczenia tych marze\u0144 prowadzi przez sztuk\u0119, przez wymieniony w tytule \u201edialog dusz\u201d, pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 j\u0119zykiem, w kt\u00f3rym s\u0142owo odgrywa rol\u0119 r\u00f3wnie donios\u0142\u0105, jak mowa d\u017awi\u0119k\u00f3w i dobitne, pe\u0142ne szacunku milczenie. Savall pr\u00f3buje stworzy\u0107 \u201educhow\u0105 przeciwwag\u0119\u201d dla dramatycznego konfliktu cywilizacji Wschodu i Zachodu. Pr\u00f3buje niestrudzenie, co najmniej od pocz\u0105tku nowego tysi\u0105clecia, kiedy wybuch\u0142 kolejny konflikt zbrojny w Afganistanie. Pr\u00f3buje tym silniej w rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej dramat uchod\u017ac\u00f3w walczy o prawo pierwsze\u0144stwa w nag\u0142\u00f3wkach z tragedi\u0105 ofiar mi\u0119dzynarodowego terroryzmu.<\/p>\n

Ufa\u0107 czy podda\u0107 si\u0119 magii defetystycznego cytatu z ballady Kiplinga (\u201eOh, East is East and West is West, and never the twain shall meet<\/em>\u201d)? Najpierw lepiej pos\u0142ucha\u0107, jak rozmawia \u017byd z Arabem, a Turek z Katalo\u0144czykiem. Mo\u017ce odmiennymi j\u0119zykami, ale przynajmniej na jeden temat.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Min\u0119li\u015bmy p\u00f3\u0142metek Wratislavii. Po ol\u015bnieniach i zachwytach z pierwszego tygodnia festiwalu zn\u00f3w nasz\u0142y mnie w\u0105tpliwo\u015bci. Po Andreasie Speringu, dyrygencie niew\u0105tpliwie do\u015bwiadczonym – tak\u017ce w repertuarze operowym – spodziewa\u0142am si\u0119 wi\u0119kszego nerwu dramatycznego, lepszej dyscypliny, a przede wszystkim szacunku dla niew\u0105tpliwego arcydzie\u0142a, jakim jest Pasja Janowa Bacha. Tymczasem w niedziel\u0119 dosta\u0142am j\u0105 „umajon\u0105” wstawkami w postaci … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1566","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1566","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1566"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1566\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1580,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1566\/revisions\/1580"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1566"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1566"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1566"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}