{"id":1659,"date":"2016-10-27T20:10:23","date_gmt":"2016-10-27T18:10:23","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1659"},"modified":"2016-10-27T23:33:34","modified_gmt":"2016-10-27T21:33:34","slug":"wojna-zabija-anioly","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1659","title":{"rendered":"Wojna zabija anio\u0142y"},"content":{"rendered":"

Billy Budd <\/em>jest oper\u0105 bolesn\u0105. Wstrz\u0105saj\u0105c\u0105 dla zwyk\u0142ych zjadaczy chleba, kt\u00f3rzy nie s\u0105 w stanie zrozumie\u0107 postawy kapitana Vere’a, wbrew pozornej oczywisto\u015bci zatwierdzaj\u0105cego wyrok s\u0105du wojskowego na m\u0142odego \u017ceglarza. Wprawiaj\u0105c\u0105 w przygn\u0119bienie wielbicieli historii, kt\u00f3rzy zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z bezdusznej dyscypliny panuj\u0105cej na \u00f3wczesnych okr\u0119tach brytyjskich, zw\u0142aszcza w 1797 roku, po krwawo st\u0142umionych buntach w kotwicowiskach Spithead i Nore. Szokuj\u0105c\u0105 zar\u00f3wno dla chrze\u015bcijan, zmuszonych do kolejnej refleksji nad wolno\u015bci\u0105 wyboru miedzy dobrem a z\u0142em, jak dla ateist\u00f3w, kt\u00f3rych pesymizm tej opowie\u015bci wp\u0119dzi w i\u015bcie metafizyczn\u0105 zgroz\u0119. Z trzema osiowymi postaciami dramatu zidentyfikuj\u0105 si\u0119 ludzie uwik\u0142ani w tryby w\u0142adzy, \u015bwiadkowie wojen i przemocy, pokrzywdzone dzieci i autorytarni rodzice, osoby zmuszone do hamowania w\u0142asnych pop\u0119d\u00f3w w my\u015bl opresyjnych nakaz\u00f3w spo\u0142ecznych. A i tak wszyscy wyjd\u0105 z teatru zdezorientowani, niepewni swych racji, przej\u0119ci do g\u0142\u0119bi pustot\u0105 wszelkich norm prawnych i obyczajowych.<\/p>\n

W podobnej rozterce zostaj\u0105 czytelnicy noweli Hermana Melville’a, na kt\u00f3rej podstawie Edward Morgan Forster i Eric Crozier stworzyli libretto opery Brittena. Ostatni utw\u00f3r ameryka\u0144skiego pisarza, opublikowany po\u015bmiertnie w 1924 roku i wielokrotnie reinterpretowany przez krytyk\u00f3w literatury, jest poniek\u0105d tekstem otwartym. Mimo zwi\u0119z\u0142o\u015bci, operuje r\u00f3wnie bogat\u0105 symbolik\u0105, jak monumentalny Moby Dick – <\/em>a przecie\u017c rodzi podobny dylemat, czy odczytywa\u0107 go jako „niezno\u015bn\u0105 alegori\u0119”, czy te\u017c dos\u0142own\u0105 wyk\u0142adni\u0119 prawdy o ludzkim \u017cyciu. Nie ma w nim bohater\u00f3w jednoznacznych. Claggart i Billy Budd – wcielone Z\u0142o i wcielone Dobro – w gruncie rzeczy s\u0105 awersem i rewersem tego samego medalu. Obydwaj s\u0105 r\u00f3wnie nieludzcy w swej doskona\u0142o\u015bci i zepsuciu. Kapitan Vere – z pozoru niewzruszony str\u00f3\u017c wojennego porz\u0105dku – w istocie wdaje si\u0119 w konflikt mi\u0119dzy sercem a rozumem, mi\u0119dzy okrutnym pokojem a niszczycielsk\u0105 wolno\u015bci\u0105. Konflikt, kt\u00f3ry rozstrzygnie dopiero po latach, wracaj\u0105c pami\u0119ci\u0105 do dramatycznych wydarze\u0144 na okr\u0119cie Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci. Zar\u00f3wno akcja noweli, jak narracja opery rozgrywaj\u0105 si\u0119 w miejscu, sk\u0105d nie ma ucieczki: w swoistym morskim karcerze, kt\u00f3ry wyzwala w ludziach najpierwotniejsze instynkty.<\/p>\n

Jednym z cz\u0119\u015bciej roztrz\u0105sanych aspekt\u00f3w Billy’ego Budda<\/em> jest w\u0105tek homoseksualny, wbrew opiniom niekt\u00f3rych komentator\u00f3w obecny nie tylko w operze, lecz i w samej noweli. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni re\u017cyserzy zbyt pochopnie przyjmuj\u0105 na wiar\u0119, \u017ce Forster i Britten celowo uwypuklili ten motyw, wik\u0142aj\u0105c go zmy\u015blnie w inne konteksty dzie\u0142a, tak\u017ce z obawy przed reakcj\u0105 odbiorc\u00f3w w kraju, gdzie XVI-wieczna ustawa o sodomii obowi\u0105zywa\u0142a do 1967 roku: z t\u0105 jedynie r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce w 1861 kar\u0119 \u015bmierci zast\u0105piono wyrokiem wi\u0119zienia. Osobi\u015bcie zaryzykuj\u0119 twierdzenie, \u017ce homoerotyzm wyziera znacznie dobitniej z kart noweli, tak\u017ce za spraw\u0105 specyficznego j\u0119zyka Melville’a – pocz\u0105wszy od epizodu, w kt\u00f3rym Billy niechc\u0105cy rozlewa zup\u0119 pod nogi Claggarta, poprzez rozbudowany opis egzekucji skaza\u0144ca, sko\u0144czywszy na rozmowie mi\u0119dzy okr\u0119towym chirurgiem a ochmistrzem, kt\u00f3rzy komentuj\u0105 jej przebieg. W operze Brittena pojawiaj\u0105 si\u0119 za to akcenty nieobecne w noweli – cho\u0107by gwa\u0142towny sprzeciw rze\u017anika zwanego Red Whiskers przeciwko wcieleniu go do s\u0142u\u017cby na okr\u0119cie. Obydwa dzie\u0142a \u0142\u0105czy jednak pewna niezmiernie istotna cecha: ich narracja jest r\u00f3wnie niejasna i zaburzona, jak mowa Billy’ego Budda. Melville i Britten o pewnych sprawach milcz\u0105, czasem nerwowo si\u0119 zacinaj\u0105, czasem m\u00f3wi\u0105 do nas j\u0119zykiem ca\u0142kiem nie z tego \u015bwiata.<\/p>\n

\"14707787_10154007464978595_6532896378137395728_o\"<\/a><\/p>\n

Kapitan Vere (Alan Oke) wzywa na mostek Claggarta (Alastair Miles). Fot. Cleve Barda.<\/p>\n

Tw\u00f3rcy nowej inscenizacji w Opera North w Leeds – re\u017cyserka Orpha Phelan oraz scenograf i autor kostium\u00f3w Leslie Travers – podj\u0119li trafn\u0105 decyzj\u0119, by nie ods\u0142ania\u0107 zakl\u0119tej w tym tek\u015bcie tajemnicy. Przedstawienie zaczyna si\u0119 na proscenium, w pustym, klasycystycznym salonie o przybrudzonych \u015bcianach, w kt\u00f3rym s\u0119dziwy Vere rozpami\u0119tuje tragedi\u0119 z 1797 roku. Pod koniec monologu \u015bciana g\u0142\u00f3wna w\u0119druje ku g\u00f3rze, ods\u0142aniaj\u0105c inne odrapane pomieszczenie, a w nim niewyra\u017any szkielet okr\u0119tu, sklecony z desek na kilku poziomach sceny. Wszystko rozgrywa si\u0119 w domu kapitana, przybiera posta\u0107 mglistej reminiscencji, w kt\u00f3rej na pierwszy plan wysuwaj\u0105 si\u0119 \u017cywi ludzie: ubrani w kostiumy wyra\u017anie okre\u015blaj\u0105ce ich charakter i status w wojennej hierarchii. Na mostku kapita\u0144skim kr\u00f3luje Vere w skrz\u0105cym si\u0119 z\u0142otem mundurze, mi\u0119dzy mostkiem, pok\u0142adem a miejscem dla za\u0142ogi kr\u0105\u017cy spowity w czer\u0144 Claggart, spoceni marynarze s\u0105 poch\u0142oni\u0119ci swoim codziennym, morderczym znojem. Relacje mi\u0119dzy postaciami zawi\u0105zuj\u0105 si\u0119 powoli, klaustrofobiczna przestrze\u0144 wzmaga wra\u017cenie napi\u0119cia. Jakakolwiek intymno\u015b\u0107 – przyjacielskie kuksa\u0144ce wymieniane przez majtk\u00f3w, czu\u0142a troska o wybato\u017conego do nieprzytomno\u015bci Nowicjusza – mo\u017cliwa jest tylko w\u015br\u00f3d okr\u0119towego plebsu. Im wy\u017cej, tym ch\u0142odniej i samotniej. Najtragiczniejsz\u0105 figur\u0105 wyobcowania okazuje si\u0119 sam Claggart: cz\u0142owiek znik\u0105d, zawieszony w p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy pysznym dostoje\u0144stwem kadry oficerskiej a rozche\u0142stan\u0105 brzydot\u0105 szeregowych cz\u0142onk\u00f3w za\u0142ogi. Kiedy na pok\u0142ad wkroczy pi\u0119kny Billy Budd – z szerokim u\u015bmiechem na twarzy, w koszuli bielszej i z chustk\u0105 czerwie\u0144sz\u0105 ni\u017c na szyjach innych marynarzy – na mostku zago\u015bci niepok\u00f3j, a w sercu Claggarta nienawi\u015b\u0107.<\/p>\n

Dawno nie widzia\u0142am spektaklu z tak pieczo\u0142owicie dobran\u0105 obsad\u0105. W dumnym i wynios\u0142ym kapitanie (Alan Oke) kry\u0142a si\u0119 zarazem jaka\u015b dzieci\u0119ca krucho\u015b\u0107, a jego udr\u0119czony poczuciem winy tenor, przywodz\u0105cy na my\u015bl dojmuj\u0105ce skojarzenia z g\u0142osem Petera Pearsa, rozwija\u0142 si\u0119 powoli, a\u017c po wstrz\u0105saj\u0105c\u0105 kulminacj\u0119 na s\u0142owach „I am the messenger of death!”. Partia Billy’ego Budda znalaz\u0142a idealnego odtw\u00f3rc\u0119 w osobie Rodericka Williamsa, obdarzonego barytonem jasnym, swobodnie prowadzonym w g\u00f3rze skali, zachwycaj\u0105cym p\u0142ynno\u015bci\u0105 w d\u0142ugich frazach legato. Williams stworzy\u0142 jednak posta\u0107 nie do\u015b\u0107 p\u0119kni\u0119t\u0105 wewn\u0119trznie: jego dobroduszno\u015b\u0107 by\u0142a zbyt przyziemna, w jego j\u0105kaniu nie by\u0142o s\u0142ycha\u0107 udr\u0119ki, w scenie zab\u00f3jstwa Claggarta zabrak\u0142o zwierz\u0119cej furii, kt\u00f3ra uwiarygodni\u0142aby nag\u0142\u0105 \u015bmier\u0107 okrutnego prze\u015bladowcy. Z trzech g\u0142\u00f3wnych protagonist\u00f3w najwi\u0119ksze wra\u017cenie wywar\u0142 na mnie w\u0142a\u015bnie Claggart – Alastair Miles wykorzysta\u0142 w tej roli bogate do\u015bwiadczenie w partiach Verdiowskich, swego bohatera wyposa\u017cy\u0142 wszak\u017ce w zaskakuj\u0105cy rys tragizmu, bli\u017cszy rozterkom Kr\u00f3la Filipa ni\u017c mrocznej perfidii Wielkiego Inkwizytora. W s\u0142ynnym monologu z I aktu („O Beauty, o handsomness, goodness!”) ods\u0142oni\u0142 takie mo\u017cliwo\u015bci barwowe i wyrazowe swego aksamitnego basu, poparte przy tym fenomenalnym warsztatem aktorskim, \u017ce serce dos\u0142ownie podesz\u0142o mi do gard\u0142a. W tej scenie Orpha Phelan zdecydowa\u0142a si\u0119 na jedyny wyra\u017aniejszy akcent homoerotyczny: Claggart zdziera z szyi chustk\u0119 zabran\u0105 Billy’emu, po czym na przemian nad ni\u0105 \u0142ka i ok\u0142ada j\u0105 rattanow\u0105 r\u00f3zg\u0105. <\/span><\/p>\n

\"14715562_10154007464928595_5509252323353390986_o\"<\/a><\/p>\n

Scena bitwy morskiej z pocz\u0105tku II aktu. Fot. Cleve Barda.<\/p>\n

W\u0142a\u015bciwie ka\u017cdy z solist\u00f3w zas\u0142uguje na \u017cyczliw\u0105 wzmiank\u0119, poprzestan\u0119 jednak na pochwa\u0142ach dla m\u0142odziutkiego, \u015bpiewaj\u0105cego niezwykle klarownym tenorem Olivera Johnstona (Nowicjusz), zaprawionego w bojach scenicznych, a przez to tym bardziej wiarygodnego Stephena Richardsona (Dansker), oraz wy\u015bmienitego Davida Llewelyna, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 naprawd\u0119 odstr\u0119czaj\u0105c\u0105 posta\u0107 Squeaka. Ch\u00f3r m\u0119ski i ch\u0142opi\u0119cy Opera North wcieli\u0142 si\u0119 w najbardziej sugestywnego zbiorowego bohatera tej tragedii, jakiego s\u0142ysza\u0142am od czas\u00f3w legendarnego nagrania Hickoksa z Ch\u00f3rem i Orkiestr\u0105 London Symphony (w przera\u017caj\u0105cym „Starry Vere, God Bless you!” chyba nawet bardziej sugestywnego). O zaletach tutejszej orkiestry przekona\u0142am si\u0119 ju\u017c w czerwcu, przy okazji wykonania VIII Symfonii <\/em>Mahlera w Town Hall. Zesp\u00f3\u0142,\u00a0prowadzony tym razem sprawn\u0105 i pewn\u0105 r\u0119k\u0105 Garry’ego Walkera, potwierdzi\u0142 je z nawi\u0105zk\u0105 w tej arcytrudnej partyturze. Do dzi\u015b mam w uszach z\u0142owieszcze d\u017awi\u0119ki drzewa w jagonowym „credo” Claggarta i osza\u0142amiaj\u0105cy zgie\u0142k blachy w scenie nieudanego ataku na francuski okr\u0119t wojenny. Jedynym s\u0142abszym ogniwem okaza\u0142 si\u0119 flet, „potykaj\u0105cy” si\u0119 w dialogu z Buddem w jego fina\u0142owym monologu „Look! Through the port comes the moonshine astray” – na szcz\u0119\u015bcie niskie smyczki w pe\u0142ni wynagrodzi\u0142y mi to rozczarowanie.<\/p>\n

\"14692092_10154007464988595_4201316533237145034_o\"<\/a><\/p>\n

Billy Budd (Roderick Williams) czeka na egzekucj\u0119. Fot. Cleve Barda.<\/p>\n

Trzeba by\u0142o jednak wybra\u0107 si\u0119 do Leeds i po raz pierwszy w \u017cyciu zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z t\u0105 oper\u0105 na \u017cywo, by w pe\u0142ni doceni\u0107 moment, w kt\u00f3rym Britten postanowi\u0142 zatrzyma\u0107 czas, wygasi\u0107 narracj\u0119 i odda\u0107 ho\u0142d Melville’owi. S\u0142ynne „Interview Chords”, trzydzie\u015bci cztery akordy oscyluj\u0105ce wok\u00f3\u0142 triady harmonicznej F-dur, wype\u0142niaj\u0105ce pustk\u0119 mi\u0119dzy akceptacj\u0105 wyroku przez Vere’a a monologiem skaza\u0144ca, s\u0105 idealnym muzycznym odpowiednikiem pami\u0119tnej frazy z noweli: „Beyond the communication of the sentence, what took place at this interview was never known”. W g\u0142\u0119bi wyciemnionej sceny, ty\u0142em do widowni, siedz\u0105 nieruchomo Billy Budd i kapitan. S\u0142uchacz rozwa\u017ca werdykt we w\u0142asnym sumieniu. Sam musi rozstrzygn\u0105\u0107, o czym jest ta opera. O mi\u0142o\u015bci? Walce dobra ze z\u0142em? Przeznaczeniu? Pojednaniu? Cierpieniu? O pogodzeniu si\u0119 z tym, co nieuchronne? O wszystkim naraz? O niczym? Tyle pyta\u0144 i znik\u0105d odpowiedzi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Billy Budd jest oper\u0105 bolesn\u0105. Wstrz\u0105saj\u0105c\u0105 dla zwyk\u0142ych zjadaczy chleba, kt\u00f3rzy nie s\u0105 w stanie zrozumie\u0107 postawy kapitana Vere’a, wbrew pozornej oczywisto\u015bci zatwierdzaj\u0105cego wyrok s\u0105du wojskowego na m\u0142odego \u017ceglarza. Wprawiaj\u0105c\u0105 w przygn\u0119bienie wielbicieli historii, kt\u00f3rzy zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z bezdusznej dyscypliny panuj\u0105cej na \u00f3wczesnych okr\u0119tach brytyjskich, zw\u0142aszcza w 1797 roku, po krwawo st\u0142umionych buntach w … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1659","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1659","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1659"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1659\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1669,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1659\/revisions\/1669"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1659"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1659"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1659"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}