{"id":1748,"date":"2016-12-11T13:58:53","date_gmt":"2016-12-11T12:58:53","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1748"},"modified":"2016-12-11T16:29:11","modified_gmt":"2016-12-11T15:29:11","slug":"spotkanie-dwoch-tajemnic","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1748","title":{"rendered":"Spotkanie dw\u00f3ch tajemnic"},"content":{"rendered":"

We czwartek 1 grudnia, szesna\u015bcie lat po salzburskiej prapremierze, L’Amour de loin – <\/em>pierwsza opera Kaiji Saariaho – dotar\u0142a wreszcie na scen\u0119 Metropolitan. Wczorajszy spektakl w inscenizacji Roberta Lepage’a transmitowano na ca\u0142y \u015bwiat: w Polsce za po\u015brednictwem dystrybutora Cikanek film, kt\u00f3rego pe\u0142n\u0105 ofert\u0119 mo\u017cna znale\u017a\u0107 na stronie www.nazywowkinach.pl. Dyrektor polskiego oddzia\u0142u Bart\u0142omiej Majchrzak postanowi\u0142 w tym sezonie uzupe\u0142ni\u0107 pokazy edycj\u0105 drukowanych program\u00f3w przedstawie\u0144. W ksi\u0105\u017ceczce dost\u0119pnej dla widz\u00f3w transmisji znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce m\u00f3j szkic o utworze fi\u0144skiej kompozytorki. Przedstawiam go na stronie Upiora – w nadziei, \u017ce ta niezwyk\u0142a opera zago\u015bci wkr\u00f3tce w kt\u00f3rym\u015b z naszych teatr\u00f3w.<\/p>\n

***<\/p>\n

Poeta nazywa\u0142 si\u0119 Jaufre Rudel. O jego prawdziwym \u017cyciu wiemy niewiele: urodzi\u0142 si\u0119 na pocz\u0105tku XII wieku w Akwitanii. Zmar\u0142 najprawdopodobniej jako uczestnik II wyprawy krzy\u017cowej, zorganizowanej przez kr\u00f3la Francji Ludwika VII M\u0142odego i kr\u00f3la Niemiec Konrada III Hohenstaufa po sromotnej utracie podbitego przez muzu\u0142man\u00f3w hrabstwa Edessy. Wyprawy zako\u0144czonej r\u00f3wnie sromotn\u0105 pora\u017ck\u0105. Niewykluczone, \u017ce by\u0142 synem Girarda, kasztelana akwita\u0144skiego grodu Blaye \u2013 w ka\u017cdym razie tytu\u0142owano go Princes de Blaia<\/em>. Inny trubadur, gasko\u0144ski podrzutek Marcabru, autor moralizatorskich pie\u015bni o \u017cyciu i post\u0119pkach swoich arystokratycznych protektor\u00f3w, pisa\u0142 o Rudelu, \u017ce jest oltra mar<\/em>, \u201ezamorski\u201d, co potwierdza\u0142oby hipotez\u0119 o \u015bmierci poety w kt\u00f3rym\u015b z lewanty\u0144skich pa\u0144stw krzy\u017cowc\u00f3w.<\/p>\n

Nic nie wskazuje, by Jaufre Rudel poleg\u0142 w bitwie. By\u0107 mo\u017ce nie zni\u00f3s\u0142 surowo\u015bci tamtejszego klimatu, by\u0107 mo\u017ce zarazi\u0142 si\u0119 jak\u0105\u015b tropikaln\u0105 chorob\u0105 lub paso\u017cytem. Autor jego vida<\/em>, czyli kr\u00f3tkiej biografii do\u0142\u0105czanej w \u015bredniowiecznych chansonniers <\/em>do zbior\u00f3w pie\u015bni poszczeg\u00f3lnych trubadur\u00f3w, twierdzi jednak, \u017ce umar\u0142 z mi\u0142o\u015bci: \u201ezakocha\u0142 si\u0119 [\u2026] w hrabinie Tripoli, nie ujrzawszy jej ani razu, ale s\u0142ysz\u0105c o niej wiele dobrego od pielgrzym\u00f3w powracaj\u0105cych z Antiochii. Skomponowa\u0142 wiele pie\u015bni o niej, chwal\u0105c j\u0105 w pi\u0119knych melodiach i smutnych s\u0142owach. Pragn\u0105c j\u0105 ujrze\u0107, wzi\u0105\u0142 krzy\u017c i wyruszy\u0142 w morze; na \u0142odzi za\u015b zachorowa\u0142. Przyniesiono go, ledwo ju\u017c \u017cywego, do gospody w Tripoli i powiedziano o tym hrabinie; ta za\u015b przysz\u0142a do niego i wzi\u0119\u0142a go w ramiona. Pozna\u0142, \u017ce to musi by\u0107 ona, i odzyska\u0142 zmys\u0142y s\u0142uchu i woni, i chwali\u0142 Boga za to, \u017ce m\u00f3g\u0142 do\u017cy\u0107 chwili, gdy jego ukochana znalaz\u0142a si\u0119 przy nim. I tak umar\u0142 w jej ramionach, a ona pochowa\u0142a go z honorami w \u015bwi\u0105tyni i jeszcze tego samego dnia pogr\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 w g\u0142\u0119bokim smutku\u201d (przek\u0142ad Zofii Romanowiczowej).<\/p>\n

\"csm_eric_owens_as_jaufre_rudel_and_tamara_mumford_as_the_pilgrim_in_saariahos_lamour_de_loin_photo_by_ken_howard_metropolitan_opera_b4d275b230\"<\/a><\/p>\n

Eric Owens (Jaufre Rudel) i Tamara Mumford (Pielgrzym). Fot. Ken Howard.<\/p>\n

Hrabina Trypolisu nazywa\u0142a si\u0119 Hodierna. By\u0142a c\u00f3rk\u0105 lotary\u0144skiego rycerza Baldwina z Le Bourg, uczestnika I wyprawy krzy\u017cowej, p\u00f3\u017aniejszego hrabiego Edessy i kr\u00f3la Jerozolimy, oraz Morfii, potomkini arme\u0144skiego namiestnika s\u0105siaduj\u0105cej z Edess\u0105 Meliteny. W 1137 roku rodzice wydali j\u0105 za m\u0105\u017c za hrabiego Rajmunda II, kt\u00f3ry jeszcze przed drug\u0105 krucjat\u0105 sprowadzi\u0142 na swoje ziemie zakon Szpitalnik\u00f3w. Nic nie wskazuje, by zetkn\u0119\u0142a si\u0119 kiedykolwiek z Jaufre Rudelem. Opowie\u015b\u0107 o zadurzonym na odleg\u0142o\u015b\u0107 trubadurze jest pi\u0119knym wymys\u0142em jego biografa \u2013 s\u0142u\u017c\u0105cym jako najprostsze wyt\u0142umaczenie osobliwej konwencji, jak\u0105 Rudel przyj\u0105\u0142 w swoich pie\u015bniach. Amor de lonh<\/em> albo L\u2019amour de loin <\/em>\u2013 wyidealizowane uczucie do odleg\u0142ej ukochanej \u2013 jest najczystsz\u0105 postaci\u0105 mi\u0142o\u015bci dwornej. Mi\u0142o\u015bci\u0105 nieodwzajemnion\u0105 fizycznie, kt\u00f3rej sedno tkwi w\u0142a\u015bnie w niemo\u017cno\u015bci zbli\u017cenia. Zarysowany w my\u015blach obraz niedosi\u0119\u017cnej kochanki wynosi poet\u0119 na coraz wy\u017csze poziomy duchowego dobrostanu. U kresu tej ekstatycznej podr\u00f3\u017cy czeka na niego b\u0142oga \u015bmier\u0107 \u2013 nagroda za ostateczne spotkanie z obiektem jego uczu\u0107. Trubadur sk\u0142ada ukochanej w ofierze w\u0142asne \u017cycie. Ten hojny dar tak\u017ce i w niej wywo\u0142uje przemian\u0119 duchow\u0105. Przej\u0119ta do g\u0142\u0119bi wybranka sk\u0142ada \u015bluby czysto\u015bci. Mi\u0142o\u015b\u0107 obojga dojrzewa w wymiarze metafizycznym.<\/p>\n

Legenda o Rudelu i Hodiernie okaza\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie bogat\u0105 po\u017cywk\u0105 dla tw\u00f3rc\u00f3w doby romantyzmu i neoromantyzmu. W jednym ze swoich wierszy nawi\u0105za\u0142 do niej Heinrich Heine, cho\u0107 wybrank\u0105 trubadura uczyni\u0142 Melizand\u0119, c\u00f3rk\u0119 hrabiny Trypolisu. Utwory o mi\u0142o\u015bci Rudela do dalekiej ukochanej wychodzi\u0142y spod pi\u00f3ra najwybitniejszych poet\u00f3w i dramatopisarzy europejskich: Anglika Roberta Browninga, W\u0142ocha Giosu\u00e8 Carducciego, Francuza Edmonda Rostanda, w kt\u00f3rego melodramacie La princesse lointane <\/em>(Daleka ksi\u0119\u017cniczka<\/em>) zagra\u0142a sama Sarah Bernhardt. Sto lat p\u00f3\u017aniej Rudelowsk\u0105 \u201emi\u0142o\u015bci\u0105 z oddali\u201d zainteresowa\u0142a si\u0119 fi\u0144ska kompozytorka Kaija Saariaho. Dotar\u0142a do \u015bredniowiecznych manuskrypt\u00f3w jego pie\u015bni w paryskiej Bibliotece Narodowej. Pr\u00f3bowa\u0142a zg\u0142\u0119bi\u0107 \u2013 z pocz\u0105tku intuicyjnie \u2013 ich zapis nutowy. W 1996 roku skomponowa\u0142a Lohn<\/em>: pi\u0119tnastominutowy utw\u00f3r na sopran i elektronik\u0119 do wiersza Rudela. Trzy lata p\u00f3\u017aniej napisa\u0142a Oltra mar<\/em> na ch\u00f3r i orkiestr\u0119 \u2013 utw\u00f3r o mi\u0142o\u015bci, czasie i \u015bmierci, zn\u00f3w inspirowany tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 \u201ezamorskiego\u201d trubadura. Autorem jednego z trzech wykorzystanych w nim tekst\u00f3w by\u0142 liba\u0144ski pisarz Amin Maalouf, laureat Nagrody Goncourt\u00f3w. Znali si\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej \u2013 pracowali intensywnie nad pierwsz\u0105 oper\u0105 Saariaho L\u2019amour de loin<\/em>, powstaj\u0105c\u0105 na zam\u00f3wienie G\u00e9rarda Mortiera, dyrektora artystycznego Festiwalu Salzburskiego. Maalouf szlifowa\u0142 ostateczn\u0105 wersj\u0119 libretta, Saariaho podejmowa\u0142a decyzje, kt\u00f3re fragmenty Oltra mar<\/em> zostan\u0105 w\u0142\u0105czone do partytury jej nowego dzie\u0142a. W sierpniu 2000 roku legenda Jaufre Rudela od\u017cy\u0142a w formie operowej.<\/p>\n

\"love-from-afar-2-jpg-size-custom-crop-1086x780\"<\/a><\/p>\n

Pielgrzym i poeta „o<\/em>ltra mar”<\/em>. Fot. Ken Howard.<\/p>\n

W operze Saariaho \u2013 opr\u00f3cz Rudela \u015bpiewaj\u0105cego barytonem i jego ukochanej, hrabiny Trypolisu, kt\u00f3rej imi\u0119 zmieniono na wymowne Cl\u00e9mence, sugeruj\u0105ce uosobienie \u0142agodno\u015bci (sopran) \u2013 wyst\u0119puje tak\u017ce Pielgrzym. To posta\u0107 niejednoznaczna, tajemniczy pos\u0142aniec i \u0142\u0105cznik mi\u0119dzy dwojgiem protagonist\u00f3w, m\u0119\u017cczyzna, w kt\u00f3rego rol\u0119 wciela si\u0119 mezzosopranistka. Ch\u00f3r dzieli si\u0119 na dwie odr\u0119bne grupy: \u017ce\u0144sk\u0105, reprezentuj\u0105c\u0105 towarzyszki Cl\u00e9mence, i m\u0119ski zesp\u00f3\u0142 kompan\u00f3w trubadura. Libretto Maaloufa zosta\u0142o uzupe\u0142nione fragmentami tekst\u00f3w samego Rudela. Stosunkowo skromn\u0105 obsad\u0119 wokaln\u0105 kompozytorka zestawi\u0142a z pot\u0119\u017cn\u0105 mas\u0105 orkiestrow\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 ze smyczk\u00f3w, czterech flet\u00f3w (w tym piccolo i flet altowy), dw\u00f3ch oboj\u00f3w, ro\u017cka angielskiego, trzech klarnet\u00f3w, dw\u00f3ch fagot\u00f3w, kontrafagotu, czterech rog\u00f3w, dw\u00f3ch tr\u0105bek, trzech puzon\u00f3w, tuby, pi\u0119ciu rozbudowanych zestaw\u00f3w perkusji, dw\u00f3ch harf oraz fortepianu. Brzmienie \u201e\u017cywych\u201d instrument\u00f3w uzupe\u0142ni\u0142a warstw\u0105 elektroakustyczn\u0105, realizowan\u0105 za po\u015brednictwem komputera Macintosh z oprogramowaniem Max\/MSP, o\u015bmiooktawowej klawiatury MIDI (obs\u0142ugiwanej przez pianist\u0119) i sto\u0142u mikserskiego.<\/p>\n

Saariaho odwo\u0142uje si\u0119 w swoim dziele do szeregu mit\u00f3w i tradycji kultury, niezmiennie powi\u0105zanych z tradycj\u0105 muzyczn\u0105. Morska podr\u00f3\u017c Rudela wzbudza skojarzenia z wypraw\u0105 Orfeusza do Hadesu po utracon\u0105 Eurydyk\u0119. Jego mi\u0142osna \u015bmier\u0107 w finale jest wyra\u017anym nawi\u0105zaniem do legendy o Tristanie i Izoldzie. Podzielony, \u201edopowiadaj\u0105cy\u201d narracj\u0119 ch\u00f3r wywodzi si\u0119 z teatru antycznego i prowadzi prost\u0105 drog\u0105 do oratorium Oedipus Rex <\/em>Strawi\u0144skiego. Pi\u0119cioaktowa struktura L\u2019amour de loin<\/em> to ho\u0142d nie tylko w stron\u0119 klasycznego modelu francuskiej grand op\u00e9ra<\/em>, ale te\u017c s\u0142ynnego dramatu Debussy\u2019ego Peleas i Melizanda <\/em>z 1902 roku. Fi\u0144ska kompozytorka czyni aluzje do Peleasa <\/em>na kilku poziomach: zawiesza narracj\u0119 w sferze podobnych niedom\u00f3wie\u0144, buduje podobn\u0105 atmosfer\u0119 l\u0119ku przed nieznanym (Cl\u00e9mence nie pragnie spotkania z trubadurem, woli utrzyma\u0107 relacj\u0119 \u201ena odleg\u0142o\u015b\u0107\u201d z obawy przed cierpieniem i udr\u0119k\u0105 oczekiwania), powierza orkiestrze rol\u0119 quasi-impresjonistycznego symbolu sprzecznych si\u0142 natury, nie przypadkiem uj\u0119tego w d\u017awi\u0119kowy obraz morza. Bezkresny wodny \u017cywio\u0142 jest metafor\u0105 czasu i przemijania, a tym samym \u017cycia i \u015bmierci. Saariaho ucieka si\u0119 cz\u0119sto do muzyki ilustracyjnej: nabrzmiewaniem i wybrzmiewaniem mas d\u017awi\u0119kowych sugeruje puls fal, uporczywym powtarzaniem drobnych warto\u015bci rytmicznych \u2013 odg\u0142os ulewy t\u0142uk\u0105cej o powierzchni\u0119 morza.<\/p>\n

\"000d3b83-642\"<\/a><\/p>\n

Eric Owens i Susanna Phillips (Cl\u00e9mence). Fot. Kristian Schuller.<\/p>\n

Z r\u00f3wn\u0105 maestri\u0105 stosuje zabiegi archaizacji: w partii Jaufre Rudela na\u015bladuje linie melodyczne pie\u015bni trubadur\u00f3w, zmienia artykulacj\u0119 instrument\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, \u017ceby upodobni\u0107 ich d\u017awi\u0119k do brzmienia \u015bredniowiecznego instrumentarium, wprowadza w orkiestrze schematy metrorytmiczne ta\u0144c\u00f3w ludowych. Im bardziej narracja zbli\u017ca si\u0119 do Trypolisu, tym \u015bmielej Saariaho orientalizuje materia\u0142 muzyczny: hojnie szafuje ornamentami, urz\u0105dza wycieczki w stron\u0119 harmoniki mikrotonowej, w post\u0119pach interwa\u0142owych uwzgl\u0119dnia charakterystyczne dla skal wschodnich trytony i sekundy zwi\u0119kszone. W partiach ch\u00f3ralnych nawi\u0105zuje do wzorc\u00f3w \u015bpiewu chora\u0142owego.<\/p>\n

A przecie\u017c j\u0119zyk muzyczny Saariaho jest na wskro\u015b nowoczesny i zarazem indywidualny. L\u2019amour de loin <\/em>uwodzi barw\u0105, imponuje logik\u0105 konstrukcji harmonicznej, uderza bogactwem kontrast\u00f3w opartych na zestawieniach d\u017awi\u0119k\u00f3w ze szmerem i momentami ciszy. W tej rozmigotanej i rozfalowanej partyturze mo\u017cna si\u0119 dos\u0142ucha\u0107 wszystkiego, co stanowi o r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, swojsko\u015bci i obco\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Nic dziwnego, \u017ce po salzburskiej premierze opera z impetem ruszy\u0142a na podb\u00f3j scen po obu stronach Oceanu. W lipcu 2002 roku zabrzmia\u0142a po raz pierwszy w Stanach Zjednoczonych, w Santa Fe Opera. Dwa lata p\u00f3\u017aniej doczeka\u0142a si\u0119 inscenizacji w ojczy\u017anie Saariaho. W grudniu 2016 roku dotar\u0142a na deski Metropolitan Opera. A\u017c boli na my\u015bl, jak przyjmiemy j\u0105 teraz, kiedy \u015bwiat Rudela gn\u0119bi\u0105 kwestie terroryzmu, migracji i ekstremizmu politycznego, a w \u015bwiecie jego dalekiej ukochanej toczy si\u0119 niewyobra\u017calnie krwawa wojna. I nie ma \u017cadnego pos\u0142a\u0144ca.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

We czwartek 1 grudnia, szesna\u015bcie lat po salzburskiej prapremierze, L’Amour de loin – pierwsza opera Kaiji Saariaho – dotar\u0142a wreszcie na scen\u0119 Metropolitan. Wczorajszy spektakl w inscenizacji Roberta Lepage’a transmitowano na ca\u0142y \u015bwiat: w Polsce za po\u015brednictwem dystrybutora Cikanek film, kt\u00f3rego pe\u0142n\u0105 ofert\u0119 mo\u017cna znale\u017a\u0107 na stronie www.nazywowkinach.pl. Dyrektor polskiego oddzia\u0142u Bart\u0142omiej Majchrzak postanowi\u0142 w … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1748","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1748","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1748"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1748\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1754,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1748\/revisions\/1754"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1748"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1748"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1748"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}