{"id":1769,"date":"2016-12-20T22:09:13","date_gmt":"2016-12-20T21:09:13","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1769"},"modified":"2016-12-20T22:13:03","modified_gmt":"2016-12-20T21:13:03","slug":"tragedia-pomylek-i-zemsty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1769","title":{"rendered":"Tragedia pomy\u0142ek i zemsty"},"content":{"rendered":"

Po do\u015b\u0107 szalonej, pi\u0119ciodniowej podr\u00f3\u017cy na trasie Warszawa-Pary\u017c-Karlsruhe-Warszawa musz\u0119 troch\u0119 och\u0142on\u0105\u0107. R\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce mam nieodparte wra\u017cenie powrotu do innego kraju ni\u017c ten, z kt\u00f3rego tak niedawno temu wyjecha\u0142am. Trudno darmo, trzeba b\u0119dzie dalej ci\u0105gn\u0105\u0107 ten w\u00f3zek, dop\u00f3ki si\u0142 i zapa\u0142u wystarczy. Po drodze sporo mnie omin\u0119\u0142o – i na dobre, i na z\u0142e – mi\u0119dzy innymi wroc\u0142awska premiera Trubadura<\/em>, do kt\u00f3rej przyczyni\u0142am si\u0119 skromnie tekstami w ksi\u0105\u017cce programowej. Zanim podziel\u0119 si\u0119 z Pa\u0144stwem wra\u017ceniami z kolejnej eskapady, proponuj\u0119 lektur\u0119 eseju o arcydziele Verdiego. Jutro zamieszcz\u0119 go te\u017c w wersji angielskiej.<\/p>\n

***<\/p>\n

Antonio Garc\u00eda Guti\u00e9rrez urodzi\u0142 si\u0119 w 1813 roku w nadmorskim miasteczku Chiclana de la Frontera, w skromnej rodzinie rzemie\u015blniczej. Ojciec postanowi\u0142 wyuczy\u0107 go na medyka, ale ch\u0142opak mia\u0142 zgo\u0142a inne plany. Porzuci\u0142 studia w wieku niespe\u0142na dwudziestu lat i postanowi\u0142 spr\u00f3bowa\u0107 szcz\u0119\u015bcia w sto\u0142ecznym Madrycie. Klepa\u0142 bied\u0119, utrzymuj\u0105c si\u0119 z marnych honorari\u00f3w za t\u0142umaczenia francuskich sztuk Eug\u00e8ne Scribe\u2019a i Alexandre\u2019a Dumasa ojca. Przy okazji sam pisa\u0142 to i owo do szuflady. Ma\u0142o brakowa\u0142o, a podzieli\u0142by los innych niespe\u0142nionych literat\u00f3w: ju\u017c mia\u0142 zaci\u0105gn\u0105\u0107 si\u0119 do wojska, kiedy nadszed\u0142 niespodziewany sukces. Dramat El Trovador<\/em>, wystawiony 1 marca 1836 w madryckim Teatro del Pr\u00edncipe, spotka\u0142 si\u0119 z tak entuzjastycznym przyj\u0119ciem widz\u00f3w, \u017ce Guti\u00e9rreza \u2013 po raz pierwszy w dziejach teatru hiszpa\u0144skiego \u2013 wywo\u0142ano oklaskami na scen\u0119, zupe\u0142nie jak w Pary\u017cu. Guti\u00e9rrez w kr\u00f3tkim czasie zyska\u0142 s\u0142aw\u0119 i opini\u0119 jednego z najzdolniejszych dramatopisarzy P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego. Maj\u0105tku jednak na tym nie zbi\u0142, podobnie jak na p\u00f3\u017aniejszej karierze dziennikarskiej w koloniach hiszpa\u0144skich w Ameryce. Wr\u00f3ci\u0142 zza Oceanu w 1850 roku i odni\u00f3s\u0142 kolejny, jeszcze mniej spodziewany sukces. Jego m\u0142odzie\u0144cz\u0105 sztuk\u0105 zainteresowa\u0142 si\u0119 Giuseppe Verdi i do libretta na jej motywach skomponowa\u0142 jedno z naj\u017carliwszych i najtrudniejszych do zaszufladkowania arcydzie\u0142 XIX-wiecznej opery.<\/p>\n

\"sc000083ee1\"<\/a><\/p>\n

Trudno powiedzie\u0107, dlaczego Verdi zainteresowa\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie tym utworem. W ka\u017cdym razie egzemplarz El Trovadora<\/em> wpad\u0142 mu w r\u0119ce w 1849 roku. Wiele wskazuje, \u017ce sztuka przypad\u0142a wpierw do gustu towarzyszce jego \u017cycia, sopranistce Giuseppinie Strepponi, kt\u00f3ra po kilku burzliwych romansach, trudnej do ustalenia liczbie ci\u0105\u017c, poronie\u0144 i nie zawsze szcz\u0119\u015bliwych porod\u00f3w, oraz wspania\u0142ej, cho\u0107 przedwcze\u015bnie zako\u0144czonej karierze, zwi\u0105za\u0142a si\u0119 ostatecznie z Verdim i zamieszka\u0142a z nim w Busseto. Strepponi, pierwsza wykonawczyni partii Abigail, frenetycznie oklaskiwana po mediola\u0144skiej premierze Nabucco<\/em> w 1842 roku, wkr\u00f3tce p\u00f3\u017aniej straci\u0142a g\u0142os. Zesz\u0142a ze sceny tylko po to, by wej\u015b\u0107 w \u017cycie wielkiego kompozytora, stworzy\u0107 z nim par\u0119 a\u017c po gr\u00f3b i przez wiele lat s\u0142u\u017cy\u0107 mu autentycznym wsparciem.<\/p>\n

Peppina, jak pieszczotliwie nazywa\u0142 j\u0105 Verdi, m\u00f3wi\u0142a p\u0142ynnie kilkoma j\u0119zykami i mia\u0142a zaci\u0119cie do literatury. Nie jest wi\u0119c wykluczone, \u017ce pro\u015bba o s\u0142ownik hiszpa\u0144sko-w\u0142oski, skierowana przez Verdiego na r\u0119ce Giovanniego Ricordi, za\u0142o\u017cyciela wydawnictwa Casa Ricordi, wysz\u0142a w istocie od niej. Brytyjski historyk opery Julian Budden zasugerowa\u0142 wprost, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Strepponi sporz\u0105dzi\u0142a w\u0142oski przek\u0142ad sztuki Guti\u00e9rreza. Tak czy inaczej, Verdi ju\u017c na pocz\u0105tku 1850 roku przedstawi\u0142 tekst libreci\u015bcie Salvadore Cammarano, z kt\u00f3rym niedawno wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 przy Bitwie pod Legnano<\/em> i Luizie Miller<\/em>. Co\u015b musia\u0142o go w tym dramacie uj\u0105\u0107, i to bardzo mocno: po raz pierwszy zdecydowa\u0142 si\u0119 skomponowa\u0107 oper\u0119 bez uprzedniego zam\u00f3wienia, nie my\u015bl\u0105c nawet o wystawieniu jej w konkretnym teatrze. Kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej uko\u0144czy\u0142 prac\u0119 nad nowatorskim Rigolettem<\/em>, jednym z najbardziej sp\u00f3jnych i jednorodnych formalnie dzie\u0142 w swoim dorobku. Oczekiwa\u0142 od Cammarano, \u017ce podejdzie do tekstu z nale\u017cytym entuzjazmem i upora si\u0119 z librettem w mig. Sprawy zacz\u0119\u0142y si\u0119 komplikowa\u0107. Verdi, przygn\u0119biony \u015bmierteln\u0105 chorob\u0105 ojca, nie zdawa\u0142 sobie sprawy, \u017ce Cammarano sam zmaga si\u0119 z powa\u017cnymi k\u0142opotami zdrowotnymi. Nalega\u0142. Grozi\u0142. Naciska\u0142. Prosi\u0142 librecist\u0119, \u017ceby zaproponowa\u0142 mu inny temat, skoro sztuka Guti\u00e9rreza nie przypad\u0142a mu do gustu. I zn\u00f3w przekonywa\u0142, \u017ce El Trovador <\/em>wcale nie jest tak przyt\u0142aczaj\u0105co smutny, jak si\u0119 wszystkim zdaje, \u017ce wszechobecna w tym tek\u015bcie \u015bmier\u0107 jest przecie\u017c nieod\u0142\u0105cznym sk\u0142adnikiem \u017cycia. Nie spodziewa\u0142 si\u0119, \u017ce los przewrotnie potwierdzi jego s\u0142owa. Salvadore Cammarano zmar\u0142 17 lipca 1852 roku, zostawiwszy libretto nieuko\u0144czone.<\/p>\n

\"8748777588_83e4762f18_b\"<\/a><\/p>\n

Carlo Baucard\u00e9, pierwszy wykonawca partii Manrica.<\/p>\n

Akcja dramatu Guti\u00e9rreza tylko lu\u017ano nawi\u0105zuje do wydarze\u0144 historycznych, kt\u00f3re same przez si\u0119 by\u0142y tak zagmatwane, \u017ce domniemane niedorzeczno\u015bci tekstu \u017ar\u00f3d\u0142owego i ostatecznej wersji libretta sprawiaj\u0105 przy nich wra\u017cenie prosto opowiedzianej historii. Rzecz dzieje si\u0119 w XV wieku, wkr\u00f3tce po \u015bmierci kr\u00f3la Aragonii Marcina I Ludzkiego. Jego najstarszy i zarazem jedyny syn, kt\u00f3ry do\u017cy\u0142 wieku doros\u0142ego, Marcin Sycylijski zwany M\u0142odszym, zmar\u0142 niespodziewanie w 1409 roku. Marcin Ludzki, kt\u00f3ry mia\u0142 przed sob\u0105 niespe\u0142na rok \u017cycia, chcia\u0142 uczyni\u0107 dziedzicem Aragonii Fryderyka \u2013 nie\u015blubnego syna Marcina M\u0142odszego. Nie zd\u0105\u017cy\u0142 zrealizowa\u0107 swoich plan\u00f3w: dwuletnie bezkr\u00f3lewie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 dopiero paktem z Caspe, na kt\u00f3rego mocy tron przypad\u0142 w udziale szwagrowi zmar\u0142ego kr\u00f3la, Ferdynandowi I Sprawiedliwemu z innej ju\u017c dynastii Trastamara.<\/p>\n

Pierwowzorem postaci Hrabiego di Luna by\u0142 w\u0142a\u015bnie bastard Fryderyk. Guti\u00e9rreza, a zw\u0142aszcza Verdiego, mniej jednak interesowa\u0142 kryzys dynastyczny w Aragonii ni\u017c powik\u0142ane relacje psychologiczne mi\u0119dzy postaciami. Kompozytor chcia\u0142 z pocz\u0105tku zatytu\u0142owa\u0107 swoj\u0105 oper\u0119 Azucena<\/em> i uczyni\u0107 z niej g\u0142\u00f3wn\u0105 bohaterk\u0119 dramatu. Po \u015bmierci Cammarano i przyst\u0105pieniu do retusz\u00f3w libretta, wsp\u00f3lnie z m\u0142odym poet\u0105 Leonem Emanuelem Bardare, zmieni\u0142 pierwotny zamys\u0142 i postanowi\u0142 rozpisa\u0107 narracj\u0119 na czworo r\u00f3wnorz\u0119dnych protagonist\u00f3w: Azucen\u0119, Leonor\u0119, Manrica i Hrabiego di Luna.<\/p>\n

Prapremiera Il Trovatore<\/em>, planowana w neapolita\u0144skim Teatro San Carlo, kt\u00f3ry nie ud\u017awign\u0105\u0142 ci\u0119\u017caru finansowego przedsi\u0119wzi\u0119cia, odby\u0142a si\u0119 ostatecznie 19 stycznia 1853 roku w Teatro Apollo w Rzymie. W posta\u0107 Hrabiego wcieli\u0142 si\u0119 Giovanni Guicciardi, parti\u0119 Manrica za\u015bpiewa\u0142 Carlo Baucard\u00e9, pami\u0119tny Ksi\u0105\u017c\u0119 Mantui z tury\u0144skich przedstawie\u0144 Rigoletta<\/em>, role Azuceny i Leonory podj\u0119\u0142y odpowiednio Emilia Goggi i Rosina Punco, darz\u0105ce si\u0119 nawzajem wystarczaj\u0105c\u0105 nienawi\u015bci\u0105, by na premierze naprawd\u0119 zaiskrzy\u0142o. Dzie\u0142o odnios\u0142o osza\u0142amiaj\u0105cy sukces i ruszy\u0142o szturmem na podb\u00f3j scen Europy. Zaledwie rok p\u00f3\u017aniej zawita\u0142o do Warszawy, gdzie pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej doczeka\u0142o si\u0119 wykonania w wersji polskiej. W 1857 roku w Op\u00e9ra Le Peletier w Pary\u017cu odby\u0142a si\u0119 premiera wersji francuskiej, z baletem w III akcie i fina\u0142em przerobionym przez kompozytora.<\/p>\n

\"simionatotrovatore\"<\/a><\/p>\n

Giulia Simionato jako Azucena, Metropolitan Opera House, 1959. Fot. Louis Melan\u00e7on. <\/span><\/p>\n

Do Trubadura <\/em>przylgn\u0119\u0142a etykieta opery z najbardziej be\u0142kotliwym librettem w dziejach formy. W rzeczywisto\u015bci narracja tego utworu zdaje si\u0119 wybiega\u0107 dziesi\u0105tki lat w przysz\u0142o\u015b\u0107, antycypuj\u0105c wyrafinowane eksperymenty formalne mistrz\u00f3w XX-wiecznego kina. Dzie\u0142o wymaga od odbiorcy maksymalnego skupienia: o wszelkich zwrotach akcji dowiemy si\u0119 z retrospektywy, niekt\u00f3rych element\u00f3w intrygi trzeba si\u0119 b\u0119dzie domy\u015bli\u0107 z relacji miedzy postaciami. W romantycznym mroku czaj\u0105 si\u0119 same tajemnice: bohaterowie skrywaj\u0105 zar\u00f3wno swoje intencje, jak prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Rzekomo zmar\u0142y brat wychodzi z cienia w kostiumie \u015bmiertelnego wroga. Leonora przez pomy\u0142k\u0119 rzuca si\u0119 nami\u0119tnie w obj\u0119cia niekochanego Hrabiego. Dysz\u0105ca \u017c\u0105dz\u0105 zemsty Azucena okazuje si\u0119 zaskakuj\u0105co czu\u0142\u0105 opiekunk\u0105 przybranego syna. W romantycznym ogniu p\u0142on\u0105 nieokie\u0142zane emocje: dr\u0119czonej koszmarami stosu Azuceny (\u201eStride la vampa\u201d) i jej wychowanka Manrica, kt\u00f3ry wzywa \u017co\u0142nierzy na pomoc prowadzonej na \u015bmier\u0107 matce (\u201eDi quella pira\u201d). Si\u0142\u0105 nap\u0119dow\u0105 Trubadura <\/em>jest tragiczny konflikt mi\u0119dzy uosabianym przez Azucen\u0119 pragnieniem odwetu, zwierz\u0119c\u0105 zazdro\u015bci\u0105 Hrabiego di Luna, a czyst\u0105, bezkompromisow\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 Leonory do Manrica. W finale zwyci\u0119\u017ca nieodparta pokusa zemsty. Mordercza nienawi\u015b\u0107 bierze g\u00f3r\u0119 nad wszelk\u0105 nadziej\u0105 na pojednanie.<\/p>\n

J\u0119zyk muzyczny Trubadura <\/em>z pozoru sprawia wra\u017cenie kroku wstecz wobec wcze\u015bniejszego o dwa lata Rigoletta<\/em>. W istocie jego skrajny formalizm tym dobitniej s\u0142u\u017cy uwypukleniu potencja\u0142u wyrazowego partytury. Spektakularne partie ch\u00f3ru, subtelne kantyleny w ariach, karko\u0142omne wirtuozowskie pasa\u017ce w ansamblach, brawurowe cabaletty \u2013 we wszystkich tych elementach Verdi wyni\u00f3s\u0142 sztuk\u0119 bel canto<\/em> na absolutne wy\u017cyny, z drugiej za\u015b strony doprowadzi\u0142 j\u0105 na skraj mo\u017cliwo\u015bci ludzkiego g\u0142osu, \u015bci\u0105gaj\u0105c na siebie gromy za rzekom\u0105 wulgarno\u015b\u0107 i \u201eokrucie\u0144stwo\u201d wobec \u015bpiewak\u00f3w. Baryton Hrabiego musi \u0142\u0105czy\u0107 w\u0142adcz\u0105 pych\u0119 z \u0142ami\u0105cym serce liryzmem. Tenorowa partia Manrica jest jedn\u0105 z najtrudniejszych w historii opery: wbrew pozorom precyzyjna artykulacja kr\u00f3tkich warto\u015bci nut przysparza soli\u015bcie znacznie wi\u0119kszych k\u0142opot\u00f3w ni\u017c atakowanie morderczo wysokich d\u017awi\u0119k\u00f3w w s\u0142ynnej stretcie. Partie g\u0142\u00f3wnych protagonistek powinny by\u0107 obsadzone prawdziwymi bia\u0142ymi krukami w\u015br\u00f3d g\u0142os\u00f3w \u017ce\u0144skich: no\u015bnym, rasowym sopranem lirico-spinto i gi\u0119tkim, pobrzmiewaj\u0105cym charakterystyczn\u0105 \u201eblach\u0105\u201d mezzosopranem dramatycznym.<\/p>\n

W tym dziele jest ogie\u0144 i ciemno\u015b\u0107, jest lepki brud zemsty i czysty klejnot bezwarunkowej dobroci, jest krew, \u017c\u00f3\u0142\u0107 i \u0142zy. Rozkapryszeni mieszczanie zarzucali Verdiemu nie tylko odst\u0119pstwa od realizmu narracji. Mieli mu r\u00f3wnie\u017c za z\u0142e, \u017ce w Trubadurze<\/em> zawiod\u0142o go poczucie dystynkcji i dobrego smaku. Georges Bizet celnie odpar\u0142 te pom\u00f3wienia: \u201eA Micha\u0142 Anio\u0142, Homer, Dante, Szekspir, Beethoven, Cervantes i Rabelais? Czy\u017c oni byli dystyngowani?\u201d.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po do\u015b\u0107 szalonej, pi\u0119ciodniowej podr\u00f3\u017cy na trasie Warszawa-Pary\u017c-Karlsruhe-Warszawa musz\u0119 troch\u0119 och\u0142on\u0105\u0107. R\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce mam nieodparte wra\u017cenie powrotu do innego kraju ni\u017c ten, z kt\u00f3rego tak niedawno temu wyjecha\u0142am. Trudno darmo, trzeba b\u0119dzie dalej ci\u0105gn\u0105\u0107 ten w\u00f3zek, dop\u00f3ki si\u0142 i zapa\u0142u wystarczy. Po drodze sporo mnie omin\u0119\u0142o – i na dobre, i na z\u0142e – … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1769","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1769"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1769\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1774,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1769\/revisions\/1774"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}