{"id":1954,"date":"2017-03-04T13:43:32","date_gmt":"2017-03-04T12:43:32","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=1954"},"modified":"2017-03-06T19:31:46","modified_gmt":"2017-03-06T18:31:46","slug":"basn-na-opak-wywrocona","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=1954","title":{"rendered":"Ba\u015b\u0144 na opak wywr\u00f3cona"},"content":{"rendered":"

Tydzie\u0144 temu melomani – tak\u017ce w Polsce – mieli okazj\u0119 obejrze\u0107 transmisj\u0119 jednego z najbardziej oczekiwanych przedstawie\u0144 sezonu w Metropolitan Opera: Rusa\u0142k\u0119 <\/em>w nowej inscenizacji Mary Zimmerman. Premiera odby\u0142a si\u0119 2 lutego i spotka\u0142a si\u0119 na og\u00f3\u0142 z bardzo dobrym przyj\u0119ciem krytyki, zachwyconej zw\u0142aszcza poziomem muzycznym spektaklu. Orkiestr\u0119 prowadzi\u0142 Mark Elder, w partiach solowych wyst\u0105pili mi\u0119dzy innymi Kristine Opolais (Rusa\u0142ka), Katarina Dalayman (Obca Ksi\u0119\u017cniczka), Jamie Barton (Je\u017eibaba), Brandon Jovanovich (Ksi\u0105\u017c\u0119) i Eric Owens (Wodnik). Kto przegapi\u0142 transmisj\u0119 albo nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 na ni\u0105 wybra\u0107, z pewno\u015bci\u0105 doczeka si\u0119 wkr\u00f3tce edycji na DVD. Tymczasem proponuj\u0119 kr\u00f3tki esej o operze Dworzaka, opublikowany w programie wydanym przez Filharmoni\u0119 \u0141\u00f3dzk\u0105.<\/p>\n

***<\/p>\n

Sk\u0105d si\u0119 bior\u0105 rusa\u0142ki? Przewa\u017cnie z nieszcz\u0119\u015bcia m\u0142odych kobiet, kt\u00f3rym odechcia\u0142o si\u0119 \u017cy\u0107, zanim zd\u0105\u017cy\u0142y si\u0119 w tym \u017cyciu rozsmakowa\u0107. Te demoniczne istoty ze s\u0142owia\u0144skich wierze\u0144 by\u0142y duszami panien, kt\u00f3re zasz\u0142y w ci\u0105\u017c\u0119 bez \u015blubu, \u017con gwa\u0142conych i poniewieranych przez swoich znacznie starszych m\u0119\u017c\u00f3w, porzuconych i udr\u0119czonych t\u0119sknot\u0105 kochanek. Ich \u015bmier\u0107 by\u0142a z regu\u0142y zwi\u0105zana z wod\u0105: przemiana w rusa\u0142k\u0119 grozi\u0142a przede wszystkim samob\u00f3jczyniom, ale te\u017c ofiarom morderstw, najcz\u0119\u015bciej dziewczynom, kt\u00f3re spodziewa\u0142y si\u0119 nie\u015blubnych dzieci i by\u0142y na tyle nierozwa\u017cne, by wyzna\u0107 t\u0119 wstydliw\u0105 tajemnic\u0119 sprawcom swojej ha\u0144by.<\/p>\n

Gin\u0119\u0142y w odm\u0119tach i wraca\u0142y pod postaci\u0105 pi\u0119knych, d\u0142ugow\u0142osych istot, zamieszkuj\u0105cych bagna, rzeki i jeziora. M\u0119\u017cczy\u017ani, zw\u0142aszcza m\u0142odzi i atrakcyjni, bali si\u0119 ich panicznie. Zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce rusa\u0142ka nie spocznie, a\u017c pom\u015bci w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107 i umrze naprawd\u0119. Nie chcieli si\u0119 k\u0105pa\u0107 w oczkach wodnych ze strachu, \u017ce demon opl\u0105cze im stopy w\u0142osami i poci\u0105gnie na dno: pr\u00f3by wywik\u0142ania si\u0119 ze \u015bliskich, \u0142askotliwych obj\u0119\u0107 rusa\u0142ki graniczy\u0142y pono\u0107 z niepodobie\u0144stwem. Obawiali si\u0119 zwodniczych pie\u015bni, tym bardziej, \u017ce boginki umia\u0142y zmienia\u0107 posta\u0107 i przybiera\u0107 wygl\u0105d kobiet z ich najskrytszych marze\u0144. Najgorsza pora dla m\u0142odzie\u0144c\u00f3w przychodzi\u0142a w czerwcu, kiedy rusa\u0142ki wychodzi\u0142y na l\u0105d i pod os\u0142on\u0105 nocy czesa\u0142y w\u0142osy nad brzegiem jeziora, wspina\u0142y si\u0119 na okoliczne drzewa, ta\u0144czy\u0142y nago na \u015br\u00f3dle\u015bnych polanach.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Kristine Opolais – zdj\u0119cie Kristiana Schullera, wykorzystane na plakacie spektaklu.<\/p>\n

W XIX wieku s\u0142owia\u0144skie podania o dziwo\u017conach, topielicach i innych mamunach zacz\u0119\u0142y obrasta\u0107 w symbole i archetypy zaczerpni\u0119te z mitologii \u015br\u00f3dziemnomorskiej. Zielone w\u0142osy rusa\u0142ek zacz\u0119\u0142y rudzie\u0107 albo zyskiwa\u0107 pszeniczny odcie\u0144, zwinne nogi zrasta\u0142y si\u0119 w rybie ogony. M\u015bciwe \u017ce\u0144skie demony zn\u00f3w stawa\u0142y si\u0119 ofiarami: cz\u0119sto w\u0142asnych pragnie\u0144 o zamianie nie\u015bmiertelno\u015bci lub egzystencji zawieszonej mi\u0119dzy \u015bwiatami \u017cywych i martwych na ludzk\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107. \u017beby j\u0105 zyska\u0107, gotowe by\u0142y po\u015bwi\u0119ci\u0107 wszystko: zamilkn\u0105\u0107, wyj\u015b\u0107 z wody w obce, o\u015blepiaj\u0105ce \u015bwiat\u0142o dnia, straci\u0107 towarzystwo podobnych sobie istot. Z takiego w\u0142a\u015bnie splotu narracji powsta\u0142a Ma\u0142a syrenka <\/em>Andersena, okrutna ba\u015b\u0144 o stworzeniu, kt\u00f3re da\u0142o sobie obci\u0105\u0107 j\u0119zyk i zast\u0105pi\u0107 ogon par\u0105 n\u00f3g bolesnych przy ka\u017cdym kroku, \u017ceby zyska\u0107 uczucie przystojnego ksi\u0119cia. M\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry jej mi\u0142o\u015bci nawet nie przeczuwa. Podobny motyw pojawi\u0142 si\u0119 we wcze\u015bniejszej o przesz\u0142o \u0107wier\u0107 wieku Ondynie<\/em> Friedricha de la Motte Fouqu\u00e9, opowie\u015bci o rycerzu Huldebrandzie, kt\u00f3ry zakochuje si\u0119 w pi\u0119knej sierocie, przygarni\u0119tej przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo rybak\u00f3w wkr\u00f3tce po tragicznej \u015bmierci ich c\u00f3rki, kt\u00f3ra utopi\u0142a si\u0119 w wodach Dunaju.<\/p>\n

Libretto opery Dworzaka, kt\u00f3rego autorem jest Jaroslav Kvapil, czeski poeta i dramatopisarz \u2013 pr\u00f3cz wielokrotnie przywo\u0142ywanych odniesie\u0144 do Andersena, Fouqu\u00e9 i francuskich legend o Meluzynie \u2013 czerpie te\u017c inspiracj\u0119 z ba\u015bniowo-naturalistycznych sztuk Hauptmanna i p\u00f3\u017anej, symbolistycznej tw\u00f3rczo\u015bci Ibsena. Kvapil porusza\u0142 temat zderzenia dw\u00f3ch porz\u0105dk\u00f3w \u015bwiata ju\u017c wcze\u015bniej, w swoich w\u0142asnych dramatach. By\u0142 wybitnym re\u017cyserem, jednym z pionier\u00f3w czeskiego teatru modernistycznego. Jego Rusa\u0142ka<\/em>, uko\u0144czona w 1899 roku, mistrzowsko skonstruowana w warstwie j\u0119zykowej i dramaturgicznej, jest odr\u0119bnym arcydzie\u0142em, zdradzaj\u0105cym dziwne pokrewie\u0144stwa z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Oscara Wilde\u2019a. To nie jest ba\u015b\u0144 o kochankach uwi\u0119zionych mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a krain\u0105 magii, tylko mi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105. To opowie\u015b\u0107 o daremno\u015bci wszelkich wyrzecze\u0144, podejmowanych zawsze nie w por\u0119 \u2013 pesymistyczna i dekadencka, nie wolna jednak od groteski i czarnego humoru. Innymi s\u0142owy, literackie oblicze wschodnioeuropejskiego modernizmu, zaci\u0119te ostrzem plebejskiego dowcipu i odbite w ciemnej toni ba\u015bniowego jeziora.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Rusa\u0142ka (Kristine Opolais) \u015bpiewa pie\u015b\u0144 do ksi\u0119\u017cyca. Fot. Ken Howard.<\/p>\n

Kvapil zako\u0144czy\u0142 prace nad tekstem i zabra\u0142 si\u0119 do poszukiwa\u0144 kompozytora. Wkr\u00f3tce mia\u0142 obj\u0105\u0107 posad\u0119 dyrektora N\u00e1rodn\u00edego divadla, by\u0142 \u017conaty z Han\u0105 Kvapilov\u0105, wybitn\u0105 aktork\u0105 praskiej sceny, kt\u00f3ra wprowadzi\u0142a go nie tylko w \u015bwiat dramatu, ale i w \u015brodowisko ludzi powi\u0105zanych z \u00f3wczesnym teatrem. Nie od razu pomy\u015bla\u0142 o Dworzaku, zapewne dlatego, \u017ce by\u0142 od niego m\u0142odszy o ca\u0142e pokolenie i ba\u0142 si\u0119 go jak diabe\u0142 \u015bwi\u0119conej wody. R\u00f3wie\u015bnicy \u2013 w\u015br\u00f3d nich Oskar Nedbal, p\u00f3\u017aniejszy tw\u00f3rca operetki Polska krew, <\/em>Josef Suk, ucze\u0144 i osobisty zi\u0119\u0107 Dworzaka, oraz Karel Kova\u0159ovic, autor pami\u0119tnej rewizji partytury Jenufy <\/em>Janaczka przed jej premier\u0105 w Pradze \u2013 nie wyrazili jednak zainteresowania jego librettem. Kvapil nie mia\u0142 wyj\u015bcia: zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w ko\u0144cu do Dworzaka, maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce na korzy\u015b\u0107 Rusa\u0142ki<\/em> zadzia\u0142a ich wsp\u00f3lne zami\u0142owanie do Kytice z pov\u011bst\u00ed n\u00e1rodn\u00edch<\/em>, zbioru ballad etnografa Karela Jarom\u00edra Erbena. Autor libretta, mimo wielu inspiracji literatur\u0105 zachodni\u0105, stworzy\u0142 galeri\u0119 postaci jakby \u017cywcem wyj\u0119tych z wierszy czeskiego folklorysty. Kompozytor ju\u017c wcze\u015bniej nawi\u0105za\u0142 do nich w swoich poematach symfonicznych Wodnik, Wied\u017ama po\u0142udnia, Z\u0142oty ko\u0142owrotek <\/em>i Go\u0142\u0105bka. <\/em><\/p>\n

Wyb\u00f3r okaza\u0142 si\u0119 trafny. Dworzak przyj\u0105\u0142 tekst bez mrugni\u0119cia okiem i skomponowa\u0142 do\u0144 oper\u0119 zaledwie w siedem miesi\u0119cy. Praska premiera 31 marca 1901 roku, pod batut\u0105 Kova\u0159ovica, zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ogromnym sukcesem. Dzie\u0142o dor\u00f3wna\u0142o wkr\u00f3tce popularno\u015bci\u0105 s\u0142ynnej Sprzedanej narzeczonej<\/em> Smetany i w nied\u0142ugim czasie zyska\u0142o status czeskiej opery narodowej. Na scenach mi\u0119dzynarodowych przyjmowa\u0142o si\u0119 ze znacznie wi\u0119kszym trudem, by\u0107 mo\u017ce z powodu odwo\u0142ania planowanej rok p\u00f3\u017aniej premiery w Wiedniu, pod dyrekcj\u0105 samego Gustawa Mahlera, bardziej jednak prawdopodobne, \u017ce z uwagi na pi\u0119trz\u0105ce si\u0119 przed wykonawcami g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l trudno\u015bci techniczne, a tak\u017ce na rozziew mi\u0119dzy stosunkowo zachowawcz\u0105 partytur\u0105 a skrajnie modernistycznym, obfituj\u0105cym w symbole i ukryte znaczenia librettem. Nie\u015bwiadomi tego bogactwa inscenizatorzy do dzi\u015b wystawiaj\u0105 Rusa\u0142k\u0119 <\/em>w duchu naiwnej, cho\u0107 mrocznej ba\u015bni dla doros\u0142ych, albo pr\u00f3buj\u0105 osadzi\u0107 zarysowany w niej konflikt w kontek\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnym, co owocuje stylizowaniem tytu\u0142owej bohaterki na dziwk\u0119 porwan\u0105 z burdelu lub st\u0142amszon\u0105 ofiar\u0119 pedofila.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Kristine Opolais i Brandon Jovanovich (Ksi\u0105\u017c\u0119). Fot. Ken Howard.<\/p>\n

A przecie\u017c to, co w Rusa\u0142ce <\/em>najistotniejsze, polega wy\u0142\u0105cznie na odwr\u00f3ceniu ba\u015bniowego porz\u0105dku rzeczy. Widzowie i s\u0142uchacze powinni przygotowa\u0107 si\u0119 na opowie\u015b\u0107 o wodnej bogince, kt\u00f3ra na w\u0142asn\u0105 zgub\u0119 da si\u0119 omami\u0107 cz\u0142owiekowi. Muzyka Dworzaka \u2013 aczkolwiek w por\u00f3wnaniu z modernistycznymi kompozycjami Janaczka istotnie sprawia wra\u017cenie \u201ezatrzymanej\u201d w rozlewnej estetyce p\u00f3\u017anego romantyzmu \u2013 idealnie wsp\u00f3\u0142gra z intencjami Kvapila. U\u017cycie motyw\u00f3w przewodnich przywodzi na my\u015bl skojarzenia z Pier\u015bcieniem Nibelunga <\/em>Wagnera, a zarazem prowadzi nas pewn\u0105 drog\u0105 przez g\u0105szcz Kvapilowskich symboli. Zr\u00f3\u017cnicowanie materia\u0142u muzycznego, w kt\u00f3rym pojawiaj\u0105 si\u0119 nie tylko sceny taneczne, ale te\u017c elementy komediowe, naznaczone typowo czeskim poczuciem humoru (epizody z udzia\u0142em Gajowego i Kuchcika), oraz niezwykle sugestywne fragmenty o charakterze ilustracyjnym (sceny \u201ele\u015bne\u201d i zwi\u0105zane z jeziorem), pomaga m\u0105dremu re\u017cyserowi uczyni\u0107 z Rusa\u0142ki <\/em>prawdziwy teatr. Barwna i b\u0142yskotliwa pod wzgl\u0119dem brzmieniowym orkiestracja wspiera ca\u0142o\u015b\u0107 tak\u017ce pod wzgl\u0119dem dramaturgicznym: pocz\u0105wszy od s\u0142ynnego \u201eduetu\u201d Ksi\u0119cia z Rusa\u0142k\u0105 w ko\u0144cu I aktu, gdzie Dworzak zrzuci\u0142 ca\u0142y ci\u0119\u017car niemoty bohaterki na barki instrumentalist\u00f3w, a\u017c po katartyczny fina\u0142 opery, z odwr\u00f3conym motywem niezaspokojonej t\u0119sknoty w fortissimo blachy.<\/p>\n

Partytura Rusa\u0142ki <\/em>imponuje mistrzowsk\u0105 umiej\u0119tno\u015bci\u0105 nawarstwiania i roz\u0142adowywania napi\u0119\u0107. Kryje te\u017c w sobie tajemnice, jak w prawdziwej ba\u015bni przysta\u0142o. Jest ni\u0105 cho\u0107by niepokoj\u0105ce pokrewie\u0144stwo postaci czarownicy Je\u017eibaby, kt\u00f3ra pomaga Rusa\u0142ce przeistoczy\u0107 si\u0119 w kobiet\u0119 \u2013 z tym jednak zastrze\u017ceniem, \u017ce je\u015bli Ksi\u0105\u017c\u0119 j\u0105 zdradzi, oboje b\u0119d\u0105 przekl\u0119ci \u2013 oraz cynicznej Obcej Ksi\u0119\u017cniczki, kt\u00f3ra wodzi Ksi\u0119cia na pokuszenie, \u017ceby ostatecznie zniweczy\u0107 nadziej\u0119 wodnej nimfy na szcz\u0119\u015bcie u boku cz\u0142owieka. A je\u015bli to jedna i ta sama osoba? Mimo \u017ce obsadzenie obydwu r\u00f3l jedn\u0105 \u015bpiewaczk\u0105, kt\u00f3ra w tej sytuacji musi dysponowa\u0107 kontraltem o nieprawdopodobnie rozleg\u0142ej skali, graniczy z niepodobie\u0144stwem, kilku dyrygent\u00f3w podj\u0119\u0142o si\u0119 tego wyzwania \u2013 z fenomenalnym rezultatem muzycznym i teatralnym. Niemal wszystkie partie solowe wymagaj\u0105 od wykonawc\u00f3w znakomitej techniki, wybitnej inteligencji w kszta\u0142towaniu postaci i umiej\u0119tno\u015bci \u0142\u0105czenia dramatyzmu z wyczuciem specyficznie s\u0142owia\u0144skiej, pe\u0142nej liryzmu frazy. Nie ma tu oczywistych postaci ani oczywistych sytuacji. Czy Ksi\u0105\u017c\u0119 zdradzi\u0142 Rusa\u0142k\u0119, czy te\u017c ona zbyt pr\u0119dko w niego zw\u0105tpi\u0142a? Dlaczego Wodnik skar\u017cy si\u0119 w finale na daremno\u015b\u0107 wszelkiego po\u015bwi\u0119cenia? Czy\u017cby \u017ar\u00f3d\u0142em ca\u0142ej tragedii mia\u0142a okaza\u0107 si\u0119 pod\u0142a intryga Je\u017eibaby? A je\u015bli Ksi\u0105\u017c\u0119 nie musia\u0142 umrze\u0107? Je\u015bli Rusa\u0142ka mog\u0142a unikn\u0105\u0107 przekle\u0144stwa wiecznej samotno\u015bci w g\u0142\u0119binach jeziora? Mo\u017ce ta ba\u015b\u0144 sko\u0144czy\u0142aby si\u0119 dobrze, gdyby nie ludzkie okrucie\u0144stwo i zawi\u015b\u0107?<\/p>\n

Po\u0142udniowoafryka\u0144ski krytyk Max Loppert pisa\u0142 o fina\u0142owym duecie protagonist\u00f3w, \u017ce ta podnios\u0142a, pe\u0142na majestatu muzyka wype\u0142nia jeden z najwspanialszych kwadrans\u00f3w w dziejach ca\u0142ej formy operowej. Rozdzieraj\u0105ca serce pie\u015b\u0144 Rusa\u0142ki do ksi\u0119\u017cyca wesz\u0142a do repertuaru koncertowego wi\u0119kszo\u015bci sopran\u00f3w, doczeka\u0142a si\u0119 licznych aran\u017cacji instrumentalnych, trafi\u0142a na \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowe film\u00f3w Wo\u017c\u0105c pani\u0105 Daisy, Broken Sky <\/em>i \u0141owca.<\/em> A mimo to arcydzie\u0142o Dworzaka wci\u0105\u017c czeka na odkrycie zawartej w nim prawdy o ludzkiej pod\u0142o\u015bci, wyrachowaniu i braku umiej\u0119tno\u015bci porozumienia \u2013 okrutniejszej od niejednej ba\u015bni.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tydzie\u0144 temu melomani – tak\u017ce w Polsce – mieli okazj\u0119 obejrze\u0107 transmisj\u0119 jednego z najbardziej oczekiwanych przedstawie\u0144 sezonu w Metropolitan Opera: Rusa\u0142k\u0119 w nowej inscenizacji Mary Zimmerman. Premiera odby\u0142a si\u0119 2 lutego i spotka\u0142a si\u0119 na og\u00f3\u0142 z bardzo dobrym przyj\u0119ciem krytyki, zachwyconej zw\u0142aszcza poziomem muzycznym spektaklu. Orkiestr\u0119 prowadzi\u0142 Mark Elder, w partiach solowych wyst\u0105pili … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-1954","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1954","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1954"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1954\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1961,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1954\/revisions\/1961"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1954"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1954"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1954"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}