{"id":211,"date":"2014-12-25T19:31:10","date_gmt":"2014-12-25T18:31:10","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=211"},"modified":"2014-12-26T00:12:12","modified_gmt":"2014-12-25T23:12:12","slug":"beethoven-w-okowach-wyobrazni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=211","title":{"rendered":"Beethoven w okowach wyobra\u017ani"},"content":{"rendered":"

Jedni twierdz\u0105, \u017ce Fidelio <\/em>jest arcydzie\u0142em. Inni z\u017cymaj\u0105 si\u0119 na rzekome d\u0142u\u017cyzny i niekonsekwencje dramaturgiczne libretta, przede wszystkim za\u015b – na „niewokalno\u015b\u0107” tej dziwnej partytury. O powik\u0142anych dziejach jedynej opery w tw\u00f3rczo\u015bci Beethovena napisa\u0142 wyczerpuj\u0105co Piotr Kami\u0144ski w swoim monumentalnym kompendium Tysi\u0105c <\/em>i jedna opera: <\/em>przypomn\u0119 tylko, \u017ce dzie\u0142o mia\u0142o de facto<\/em> trzy premiery, cztery uwertury i dwa tytu\u0142y, a kompozytor i tak nie by\u0142 zadowolony z kolejnych poprawek i rewizji. Jakkolwiek ocenia\u0107 Fidelia, <\/em>w jednym trudno odm\u00f3wi\u0107 racji Piotrowi Kami\u0144skiemu: nazywanie tej wycieczki geniusza na obcy mu grunt formy operowej apoteoz\u0105 wolno\u015bci i godno\u015bci jednostki jest pot\u0119\u017cnym nadu\u017cyciem. Nie chodzi tylko o to, \u017ce samo poj\u0119cie Freiheit<\/em> u zarania XIX wieku znaczy\u0142o ca\u0142kiem co\u015b innego ni\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie – pozwol\u0119 sobie na do\u015b\u0107 karko\u0142omn\u0105 tez\u0119, \u017ce w uj\u0119ciu znanym z ostatecznej wersji Fidelia <\/em>jest bliskie wolno\u015bci definiowanej przez fundamentalist\u00f3w religijnych\u00a0 jako bezwzgl\u0119dne podporz\u0105dkowanie woli Pos\u0142a\u0144ca, kt\u00f3ry nakazuje, co jest s\u0142uszne, a zakazuje tego, co nies\u0142uszne, zezwala na rzeczy dobre, zakazuje za\u015b rzeczy z\u0142ych. Czyli prawdziwym wi\u0119zieniem by\u0142aby niepewno\u015b\u0107 wywo\u0142ana brakiem b\u0105d\u017a dysfunkcj\u0105 systemu nakazowo-rozdzielczego. Przera\u017caj\u0105ce? Owszem, ale jak\u017ce prawdziwe w \u00f3wczesnej epoce star\u0107 mi\u0119dzy zwolennikami decentralizacji a wyznawcami absolutyzmu o\u015bwieconego. Zostawmy wi\u0119c na boku rozwa\u017cania o istocie wolno\u015bci uniwersalnej i zastan\u00f3wmy si\u0119, o jak\u0105 Freiheit <\/em>mog\u0142o chodzi\u0107 Beethovenowi, zmagaj\u0105cemu si\u0119 przecie\u017c z tyranem w\u0142asnego losu, kt\u00f3ry spycha\u0142 go bezlito\u015bnie w otch\u0142a\u0144 g\u0142uchoty i zamyka\u0142 nies\u0142yszane d\u017awi\u0119ki w coraz cia\u015bniejszym lochu kompozytorskiej wyobra\u017ani.<\/p>\n

Trudno si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce Beethoven nie odni\u00f3s\u0142 swej osobistej tragedii do \u017cywego pod\u00f3wczas sporu, w kt\u00f3rym arty\u015bci traktowali wi\u0119zienie jako swoist\u0105 sytuacj\u0119 cz\u0142owieka poddawanego konfrontacji z istot\u0105 wy\u017csz\u0105, miejsce krzepni\u0119cia charakter\u00f3w, ku\u017ani\u0119 idei i postaw – tymczasem przedstawiciele raczkuj\u0105cych nauk spo\u0142ecznych widzieli w wi\u0119zieniach narz\u0119dzie podporz\u0105dkowania jednostki wymogom sprawnego, wydolnego politycznie systemu. Je\u015bli rozpatrzy\u0107 Fidelia<\/em> pod tym k\u0105tem, upadnie teoria „opery protopsychologicznej”, naiwne wydadz\u0105 si\u0119 pr\u00f3by ubrania Leonory w szat\u0119 o\u015bwieceniowej feministki. W tym dziele nie ma ludzi. S\u0105 tylko poj\u0119cia, my\u015blowe demony, z kt\u00f3rymi zmaga\u0142 si\u0119 sam kompozytor. A poniewa\u017c by\u0142 geniuszem i na dodatek mistrzem materii muzycznej, utka\u0142 swoj\u0105 mistern\u0105 narracj\u0119 na kanwie symboli i archetyp\u00f3w, kt\u00f3re dla dzisiejszego s\u0142uchacza s\u0105 ju\u017c w wi\u0119kszo\u015bci ca\u0142kiem niezrozumia\u0142e.<\/p>\n

\"piranesicarceri14\"<\/a><\/p>\n

Giovanni Battista Piranesi, Carceri d’invenzione<\/i> (Wi\u0119zienia wyobra\u017cone<\/em>), akwaforta z pierwszego cyklu, opublikowanego w 1750 roku.<\/p>\n

Zostawmy w spokoju pierwsze dwa akty, kt\u00f3re w wersji z 1814 roku zosta\u0142y skr\u00f3cone, przeredagowane i zla\u0142y si\u0119 ostatecznie w jeden akt. Przejd\u017amy od razu na pocz\u0105tek aktu II, gdzie zar\u00f3wno w tkance orkiestrowej, jak i w \u015bpiewie dziej\u0105 si\u0119 rzeczy niebywa\u0142e. Dodajmy – w celnym wykonaniu, o kt\u00f3re nie\u0142atwo – mro\u017c\u0105ce krew w \u017cy\u0142ach. Przykuty do \u015bciany lochu i zag\u0142odzony niemal na \u015bmier\u0107 Florestan rozpami\u0119tuje swoj\u0105 tragedi\u0119, wspomina ukochan\u0105 \u017con\u0119, by wreszcie, w halucynacyjnej wizji, ujrze\u0107 anio\u0142a z twarz\u0105 Leonory. „Gott! Welch Dunkel hier”\/”In des Lebens Fr\u00fchlingstagen” uchodzi za jedn\u0105 z najtrudniejszych arii tenorowych w dziejach opery, popis sam w sobie, odr\u0119bn\u0105 narracj\u0119 muzyczn\u0105 o takiej sile wyrazu, \u017ce zdaniem niekt\u00f3rych przy\u0107miewa ca\u0142\u0105 reszt\u0119 dzie\u0142a, w\u0142\u0105cznie z ekstatycznym fina\u0142em. \u017beby j\u0105 w og\u00f3le za\u015bpiewa\u0107, trzeba dysponowa\u0107 g\u0142osem o walorach dramatycznych, co najmniej tenorem spinto, przy tym wystarczaj\u0105co lirycznym w barwie, by odda\u0107 ogrom emocji zawartych w zdaniu otwieraj\u0105cym, oraz wystarczaj\u0105co lekkim i rozleg\u0142ym w skali, \u017ceby si\u0119 nie „wy\u0142o\u017cy\u0107” na karko\u0142omnym poco allegro<\/em> w ostatnim cz\u0142onie.<\/p>\n

Sp\u00f3jrzmy wi\u0119c w partytur\u0119. We wst\u0119pie orkiestrowym Beethoven dzia\u0142a niejako na dw\u00f3ch poziomach: z jednej strony odmalowuje ponury obraz ciemnicy, z drugiej – emocje targaj\u0105ce Florestanem. Gor\u0105czkowe tremolanda ewokuj\u0105 atmosfer\u0119 strachu, fizycznej udr\u0119ki i ch\u0142odu, kt\u00f3ry przenika cia\u0142o wi\u0119\u017ania do szpiku ko\u015bci. Nag\u0142e zmiany rejestr\u00f3w i dojmuj\u0105ce dysonanse przywodz\u0105 na my\u015bl kakofoni\u0119 tyle\u017c niepokoj\u0105cych, co niezrozumia\u0142ych d\u017awi\u0119k\u00f3w, kt\u00f3re docieraj\u0105 do bohatera przez \u015bcian\u0119 lochu. Uderzenia w kot\u0142y kojarz\u0105 si\u0119 z zaburzonym rytmem serca cz\u0142owieka, kt\u00f3ry panicznie si\u0119 boi, kt\u00f3rego organizm, wycie\u0144czony g\u0142odem i pragnieniem, zaczyna odmawia\u0107 pos\u0142usze\u0144stwa – dla wzmocnienia efektu kot\u0142y s\u0105 nastrojone w interwale trytonu, symbolizuj\u0105cym si\u0142y z\u0142a. Nast\u0119puj\u0105ca po kr\u00f3tkim recytatywie aria Florestana wchodzi w As-dur – wed\u0142ug Ideen zu einer Aesthetik der Tonkunst <\/em>Christina Friedricha Schubarta z 1806 roku, tonacj\u0119 \u015bmierci, rozk\u0142adu, zapowiedzi \u017cycia wiecznego, przez Beethovena kojarzon\u0105 z pe\u0142n\u0105 godno\u015bci rezygnacj\u0105. Tak\u017ce w As-dur godzi si\u0119 ze swym cierpieniem Beethovenowski Chrystus na G\u00f3rze Oliwnej: w tonacji nies\u0142ychanie trudnej dla g\u0142osu ludzkiego oraz instrument\u00f3w smyczkowych, praktycznie nieu\u017cywanej w muzyce symfonicznej XIX wieku. Jeszcze wi\u0119ksz\u0105 niespodziank\u0119 kompozytor zgotowa\u0142 swoim s\u0142uchaczom w ko\u0144c\u00f3wce arii, gdzie ekstatycznej wizji na wp\u00f3\u0142 oszala\u0142ego Florestana towarzyszy ob\u00f3j obbligato, pe\u0142ni\u0105cy rol\u0119 „cienia” osoby nieobecnej, zgodnie z barokow\u0105 tradycj\u0105 podobnych „dialog\u00f3w” w operze. Z tym \u017ce ob\u00f3j jest instrumentem generalnie nietypowym w tw\u00f3rczo\u015bci Beethovena, a na domiar wszystkiego we fragmencie poco allegro<\/em> wcale z Florestanem nie „rozmawia”. On krzyczy mu w g\u0142owie, zag\u0142usza gor\u0105czkowy potok wymowy, sugeruje rozpaczliw\u0105 walk\u0119 euforii z szale\u0144stwem, tak wyczerpuj\u0105c\u0105, \u017ce wi\u0119zie\u0144 traci przytomno\u015b\u0107. Ten ob\u00f3j nie jest Leonor\u0105, nie jest nawet jej cieniem. Jest odzwierciedleniem idei Leonory, tak samo odciele\u015bnionej, jak d\u017awi\u0119ki rozbrzmiewaj\u0105ce w m\u00f3zgu g\u0142uchn\u0105cego kompozytora.<\/p>\n