{"id":2160,"date":"2017-06-10T00:35:24","date_gmt":"2017-06-09T22:35:24","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2160"},"modified":"2017-06-10T09:34:46","modified_gmt":"2017-06-10T07:34:46","slug":"mister-iks","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2160","title":{"rendered":"Mister Iks"},"content":{"rendered":"

By\u0107 mo\u017ce pierwsza w historii sztuka o prze\u015bladowaniach \u017byd\u00f3w w III Rzeszy powsta\u0142a wkr\u00f3tce po po\u017carze Reichstagu i pierwotnie nosi\u0142a tytu\u0142 Dr. Mamlocks Ausweg. Ein Schauspiel aus Deutschland 1934 von Friedrich Wolf<\/i> . <\/em>Jej autor, niemiecki lekarz \u017cydowskiego pochodzenia, napisa\u0142 j\u0105 ju\u017c na wygnaniu we Francji. Prapremiera dramatu – w t\u0142umaczeniu na jidysz – odby\u0142a si\u0119 jednak w Polsce, pod tytu\u0142em Der gelbe Fleck<\/em> (\u017b\u00f3\u0142ta opaska<\/em>), na deskach Warszawskiego \u017bydowskiego Teatru Artystycznego. Cztery lata p\u00f3\u017aniej na kanwie sztuki powsta\u0142 Professor Mamlock, <\/em>pierwszy w historii film o nazistowskich represjach wobec \u017byd\u00f3w, wyre\u017cyserowany przez Herberta Rappaporta. Ten wiede\u0144ski ucze\u0144 Georga Pabsta w 1930 roku trafi\u0142 do ZSRR – na zaproszenie radzieckich filmowc\u00f3w, kt\u00f3rzy w pocz\u0105tkowej fazie doktryny socrealistycznej pr\u00f3bowali zachowa\u0107 cho\u0107by pozory internacjonalizmu w sztuce. Rappaport nie wr\u00f3ci\u0142 ju\u017c do Austrii. Da\u0142 si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 w machin\u0119 propagandy stalinowskiej, na kt\u00f3rej u\u017cytek tworzy\u0142 filmy realizowane sprawnie i dziwnie zapadaj\u0105ce w pami\u0119\u0107 – nawet ca\u0142kiem wsp\u00f3\u0142czesnego widza. W 1940 roku wyre\u017cyserowa\u0142 komedi\u0119 Muzyka i mi\u0142o\u015b\u0107<\/em> (Muzykalnaja istorija<\/em>), kt\u00f3r\u0105 do dzi\u015b wstydliwie rozkoszuj\u0105 si\u0119 mi\u0142o\u015bnicy kunsztu Siergieja Lemieszewa. Siedem lat p\u00f3\u017aniej stworzy\u0142 arcydzie\u0142o radzieckiej manipulacji: dramat psychologiczny Decyzja profesora Milasa <\/em>(Elu tsitadellis<\/i>), pierwszy esto\u0144ski film fabularny od czasu ponownej aneksji kraj\u00f3w ba\u0142tyckich przez ZSRR, kt\u00f3rego bohater – niewyrobiony klasowo botanik – przejrzy wreszcie na oczy i wyda swego syna-nazist\u0119 w r\u0119ce komunistycznych w\u0142adz. W 1951 roku, mimo podejrzliwego stosunku decydent\u00f3w do tw\u00f3rczo\u015bci fabularnej, Rappaport ofiarowa\u0142 Esto\u0144czykom pierwszy w dziejach tamtejszej kinematografii film barwny: optymistyczny melodramat \u015awiat\u0142a w Koordi <\/em>(Valgus Koordis<\/em>), tym razem o powracaj\u0105cym do rodzinnej wsi przystojnym czerwonoarmiejcu, kt\u00f3ry ku wielkiej uciesze mieszka\u0144c\u00f3w zorganizuje w niej ko\u0142choz.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w tym filmie zagra\u0142 m\u0142ody baryton Georg Ots, od kilku lat solista Teatru Opery i Baletu „Estonia” w Tallinie. Urodziwy, znakomity aktorsko i obdarzony nieodpartym m\u0119skim urokiem, b\u0142yskawicznie pi\u0105\u0142 si\u0119 po szczeblach propagandowej kariery – a przecie\u017c po przedwczesnej \u015bmierci, cho\u0107 niekt\u00f3rzy wypominali mu wojenn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z NKWD i p\u00f3\u017aniejszy flirt z parti\u0105, wi\u0119kszo\u015b\u0107 Esto\u0144czyk\u00f3w op\u0142akiwa\u0142a w nim prawdziwego bohatera, kt\u00f3ry przys\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 walnie do zachowania to\u017csamo\u015bci narodu pod okupacj\u0105 radzieck\u0105. Hipokryzja? Naiwno\u015b\u0107? Chyba jednak nie. Nie\u015bwiadomi grozy tamtych czas\u00f3w, wci\u0105\u017c mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 do pochopnej oceny tw\u00f3rc\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych pod nieludzk\u0105 presj\u0105 w\u0142adz, przemycaj\u0105cych w swoich utworach aluzje nieczytelne dla moskiewskich cenzor\u00f3w, kt\u00f3re dzi\u015b umykaj\u0105 naszej uwagi, a kt\u00f3re \u00f3wcze\u015bni widzowie ch\u0142on\u0119li z ekranu jak g\u0105bka wod\u0119. W Valgus Koordis <\/em>by\u0142a to piosenka \u015bpiewana przez g\u0142\u00f3wnego bohatera na wiejskiej zabawie. Z takim oto tekstem: „M\u00f3wili kiedy\u015b, \u017ce szcz\u0119\u015bcie przysz\u0142o i wype\u0142ni\u0142o sob\u0105 ca\u0142y ogr\u00f3d; a potem przysz\u0142o i wype\u0142ni\u0142o izb\u0119; wreszcie trafi\u0142o do spi\u017carni, stodo\u0142y i spichlerza; ale wtedy trzeba by\u0142o odej\u015b\u0107, a w walizce starczy\u0142o miejsca tylko na ubrania”. \u017beby zlikwidowa\u0107 op\u00f3r przeciwko kolektywizacji, za rz\u0105d\u00f3w Stalina sowieci deportowali z Estonii przesz\u0142o sto dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy ludzi. T\u0142umacze listy dialogowej na rosyjski nie zawracali sobie g\u0142owy przek\u0142adem niewinnie brzmi\u0105cej ludowej piosenki.<\/p>\n

Georg Ots by\u0142 nieomal r\u00f3wie\u015bnikiem kr\u00f3tkowiecznej esto\u0144skiej niepodleg\u0142o\u015bci. Traktat pokojowy w Tartu, ko\u0144cz\u0105cy wojn\u0119 Estonii z bolszewikami, podpisano 2 lutego 1920 roku. Syn Kaarela – znakomicie zapowiadaj\u0105cego si\u0119 tenora dramatycznego, kt\u00f3ry po studiach u Gawrii\u0142a Morskiego kontynuowa\u0142 nauk\u0119 we W\u0142oszech, po czym wr\u00f3ci\u0142 na kr\u00f3tko do Piotrogrodu – urodzi\u0142 si\u0119 21 marca. Jesieni\u0105 rodzice podj\u0119li decyzj\u0119 o przeprowadzce do wolnego Tallina. Kaarel Ots zatrudni\u0142 si\u0119 w teatrze „Estonia”, z pocz\u0105tku jako cz\u0142onek ch\u00f3ru, p\u00f3\u017aniej jako solista. Georg i jego m\u0142odsza siostra Mariet uczyli si\u0119 w Tallinna Prantsuse L\u00fctseum, wspieranej przez Francuz\u00f3w elitarnej szkole z wyk\u0142adowym j\u0119zykiem francuskim i dodatkowym angielskim. Otsowie dbali o wszechstronne wykszta\u0142cenie potomstwa: w 1939 roku, wkr\u00f3tce po uko\u0144czeniu szko\u0142y, Georg zosta\u0142 mistrzem Estonii w p\u0142ywaniu na 1500 metr\u00f3w, niespe\u0142na rok p\u00f3\u017aniej – z\u0142otym medalist\u0105 w sztafecie 4×200 metr\u00f3w stylem dowolnym. Potem sko\u0144czy\u0142a si\u0119 Estonia: w czerwcu 1940 roku anektowana przez ZSRR w ramach ustale\u0144 paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow, w sierpniu 1941, po sukcesie Operacji Barbarossa, wcielona do III Rzeszy, w 1944 ponownie „odzyskana” przez Zwi\u0105zek Radziecki. M\u0142ody Ots, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie zda\u0142 na studia w Talli\u0144skim Uniwersytecie Technicznym, po ataku Niemiec trafi\u0142 do floty Armii Czerwonej. Uratowany ze zbombardowanego okr\u0119tu przez za\u0142og\u0119 przep\u0142ywaj\u0105cego w pobli\u017cu tra\u0142owca, po kilku miesi\u0105cach tu\u0142aczki trafi\u0142 na ty\u0142y frontu wschodniego, do Eesti NSV Riiklikud Kunstiansamblid w Jaros\u0142awiu – swoistego „kolektywu” artyst\u00f3w ewakuowanych podczas wojny z Estonii. Tam podj\u0105\u0142 decyzj\u0119, \u017ce jednak zajmie si\u0119 \u015bpiewem – wbrew woli ojca, kt\u00f3ry wymarzy\u0142 sobie karier\u0119 syna-in\u017cyniera.
\n<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Georg Ots w ko\u0144cu lat 1950.<\/p>\n

Formaln\u0105 edukacj\u0119 rozpocz\u0105\u0142 od razu po powrocie do domu w 1944 roku – r\u00f3wnolegle z prac\u0105 w Teatrze „Estonia”, gdzie jeszcze jako ch\u00f3rzysta zadebiutowa\u0142 male\u0144k\u0105 parti\u0105 Zareckiego w Onieginie. <\/em>Rok p\u00f3\u017aniej wyst\u0119powa\u0142 ju\u017c solo, mi\u0119dzy innymi jako Sharpless w Madamie Butterfly<\/em>, studiuj\u0105c r\u00f3wnolegle w konserwatorium w Tallinie, w klasie barytona Tiita Kuusika, jednego z najwybitniejszych interpretator\u00f3w pie\u015bni w dziejach wokalistyki esto\u0144skiej. Po wielkim, nie tylko propagandowym sukcesie \u015awiate\u0142 w Koordi, <\/em>Georg Ots dos\u0142ownie z dnia na dzie\u0144 zosta\u0142 gwiazd\u0105. Posypa\u0142y si\u0119 propozycje anga\u017cy z teatr\u00f3w operowych ca\u0142ego ZSRR, przede wszystkim z moskiewskiego Bolszoj. M\u0142ody Esto\u0144czyk z r\u00f3wnym powodzeniem wyst\u0119powa\u0142 w dzie\u0142ach scenicznych Czajkowskiego, Mozarta i Verdiego, uwodzi\u0142 publiczno\u015b\u0107 porywaj\u0105c\u0105 interpretacj\u0105 tytu\u0142owego Demona z opery Antona Rubinsteina, nie gardzi\u0142 operetk\u0105, mia\u0142 w repertuarze setki pie\u015bni i popularnych piosenek. Biegle w\u0142ada\u0142 sze\u015bcioma j\u0119zykami – esto\u0144skim, rosyjskim, fi\u0144skim, w\u0142oskim, niemieckim i francuskim – i biegle w nich \u015bpiewa\u0142, z nieprawdopodobnym wyczuciem \u0142\u0105cz\u0105c muzyk\u0119 i s\u0142owo. Dla swoich krajan by\u0142 nie tylko ikon\u0105 to\u017csamo\u015bci narodu, ale i kim\u015b w rodzaju „zast\u0119pczego” idola z Zachodu. Przystojny, elegancki, bywa\u0142y. Nieprzenikniony, chowaj\u0105cy w zanadrzu upragniony sekret. <\/span><\/p>\n

Zapewne dlatego zr\u00f3s\u0142 si\u0119 na zawsze z rol\u0105, kt\u00f3ra wynios\u0142a go na szczyt s\u0142awy. W 1958 roku na ekrany radzieckich kin wszed\u0142 musical Mister Iks<\/em> – na opak wywr\u00f3cona wersja operetki Imre K\u00e1lm\u00e1na Die Zirkusprinzessin, <\/i>kt\u00f3ra z jednej strony mia\u0142a zaspokoi\u0107 t\u0119sknot\u0119 ludu roboczego za wielkim \u015bwiatem, z drugiej za\u015b dowie\u015b\u0107 co najmniej r\u00f3wno\u015bci produkcji leningradzkiego Lenfilmu z przebojami Paramount Pictures i Metro-Goldwyn-Mayer. Akcja Ksi\u0119\u017cniczki cyrk\u00f3wki <\/em>toczy si\u0119 w carskiej Rosji, akcja filmu Julija Chmielnickiego rozgrywa si\u0119 oczywi\u015bcie w Pary\u017cu. Pan X, tajemniczy cyrkowiec, w obydwu ods\u0142onach okazuje si\u0119 wydziedziczonym potomkiem zmar\u0142ego ksi\u0119cia. Georg Ots – w popisowych scenach dublowany przez s\u0142ynnego tresera i akrobat\u0119 M\u015bcis\u0142awa Zapasznego – w warstwie wokalnej stworzy\u0142 kreacj\u0119 na miar\u0119 tenorowego pierwowzoru, mimo \u017ce pod melodie K\u00e1lm\u00e1na pod\u0142o\u017cono ca\u0142kiem nowe libretto, nawi\u0105zuj\u0105ce w mniej lub bardziej oczywisty spos\u00f3b do wydarze\u0144 z pierwszych stron \u00f3wczesnej „Prawdy”: rewolucji kuba\u0144skiej, sporu o Kaszmir mi\u0119dzy Pakistanem a Indiami, skomplikowanych relacji francusko-brytyjskich. Widzowie \u015bmieli si\u0119 do rozpuku, przy okazji tropi\u0105c aluzje do bie\u017c\u0105cej sytuacji politycznej w Zwi\u0105zku Radzieckim. G\u0142os Otsa dobiega\u0142 zewsz\u0105d: z radia i z pierwszych odbiornik\u00f3w telewizyjnych, z rozchwytywanych jak \u015bwie\u017ce bu\u0142eczki p\u0142yt gramofonowych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Jako Demon w operze Rubinsteina.<\/p>\n

Bo i by\u0142o czego s\u0142ucha\u0107. Zwi\u0105zek Radziecki doczeka\u0142 si\u0119 po wojnie niewielu baryton\u00f3w tej klasy. Najwi\u0119kszy rywal Otsa, Pawe\u0142 Lisician, dysponowa\u0142 zreszt\u0105 g\u0142osem o zupe\u0142nie innej barwie i ca\u0142kiem odmiennej ekspresji. Ots prowadzi\u0142 fraz\u0119 mi\u0119kk\u0105 jak jedwab, popart\u0105 \u015bwietnie prowadzonym oddechem, cyzelowan\u0105 z dba\u0142o\u015bci\u0105 o najdrobniejszy szczeg\u00f3\u0142. Imponowa\u0142 nie tylko fenomenaln\u0105 dykcj\u0105, ale i wyczuciem stylu, powi\u0105zanego nieod\u0142\u0105cznie z j\u0119zykiem \u015bpiewanego tekstu. By\u0142a w tym \u015bpiewie jasno\u015b\u0107, by\u0142 spok\u00f3j i pogoda, niecz\u0119sto kojarzone z graj\u0105c\u0105 na skrajnych emocjach szko\u0142\u0105 rosyjsk\u0105. Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce \u017cycie urokliwego Esto\u0144czyka musia\u0142o by\u0107 pasmem ci\u0105g\u0142ych sukces\u00f3w i zawodowych uniesie\u0144. Tymczasem jego pierwsze ma\u0142\u017ce\u0144stwo dobieg\u0142o kresu, zanim na dobre si\u0119 zacz\u0119\u0142o. Drugie – z niespe\u0142nion\u0105 solistk\u0105 talli\u0144skiego baletu – obfitowa\u0142o w skandale wszczynane przez \u017con\u0119, kt\u00f3ra nad towarzystwo m\u0119\u017ca przedk\u0142ada\u0142a kompani\u0119 mocnych alkoholi, najch\u0119tniej w du\u017cej ilo\u015bci. Trzecie by\u0142oby szcz\u0119\u015bliwe, gdyby nie straszliwa choroba, kt\u00f3ra dopad\u0142a Otsa w wieku zaledwie pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch lat. Kiedy lekarze zdiagnozowali u niego glejaka, ani my\u015bla\u0142 si\u0119 podda\u0107. Przeszed\u0142 osiem operacji. Straci\u0142 oko. A mimo to wyst\u0119powa\u0142 dalej. W ciemnych okularach, z przerzedzonymi w\u0142osami, \u015bpiewaj\u0105c g\u0142osem coraz ciemniejszym i ubo\u017cszym w alikwoty. \u017beby si\u0119 jednak o tym przekona\u0107, trzeba zestawi\u0107 jego wczesne nagrania z zapisami koncert\u00f3w, jakie da\u0142 u schy\u0142ku \u017cycia. Ostatni raz stan\u0105\u0142 przed kamerami telewizji esto\u0144skiej w styczniu 1975 roku. Osiem miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej umar\u0142. W 1977 roku wypatrzy\u0142 go na niebie rosyjski astronom Niko\u0142aj Czernych, pod postaci\u0105 planetoidy (3738) Ots (1977 QA1) z pasa g\u0142\u00f3wnego asteroid mi\u0119dzy orbitami Marsa i Jowisza. Id\u0119 o zak\u0142ad, \u017ce go najpierw us\u0142ysza\u0142.<\/p>\n