{"id":221,"date":"2014-12-29T19:20:43","date_gmt":"2014-12-29T18:20:43","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=221"},"modified":"2021-11-22T23:38:07","modified_gmt":"2021-11-22T22:38:07","slug":"witches-bitches-and-britches","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=221","title":{"rendered":"Witches, bitches and britches"},"content":{"rendered":"

Dzi\u015b b\u0119dzie dos\u0142ownie o zapomnianym g\u0142osie. Zapomnianym, niedocenianym, \u017ale rozumianym, bezmy\u015blnie kszta\u0142conym – o kontralcie, kt\u00f3ry przez wielu mi\u0142o\u015bnik\u00f3w sztuki wokalnej bywa b\u0142\u0119dnie uto\u017csamiany z najni\u017cszym g\u0142osem \u017ce\u0144skim. Tymczasem prawdziwy kontralt bije na g\u0142ow\u0119 wszystkie inne „fachy” – rozleg\u0142o\u015bci\u0105 skali, w skrajnych przypadkach si\u0119gaj\u0105cej trzech oktaw, bogactwem wyrazu, gi\u0119tko\u015bci\u0105 i precyzj\u0105 artykulacji, nade wszystko za\u015b – rzadko\u015bci\u0105 wyst\u0119powania, zdaniem niekt\u00f3rych powi\u0105zan\u0105 tak\u017ce z nietypow\u0105, „m\u0119sk\u0105” budow\u0105 wi\u0119zade\u0142 g\u0142osowych. A poniewa\u017c nie ma sprawiedliwo\u015bci na tym \u015bwiecie, ten wyj\u0105tkowy skarb, kt\u00f3rym natura obdarza niespe\u0142na jeden procent ca\u0142ej \u017ce\u0144skiej populacji, bywa traktowany zaiste po macoszemu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 partii operowych ze standardowego repertuaru kontralcistek to tytu\u0142owe „witches, bitches and britches” (wied\u017amy, zdziry i travesti<\/em>). Nieliczne wyj\u0105tki w rodzaju Olgi z Eugeniusza Oniegina<\/em> albo Rozyny z Cyrulika sewilskiego <\/em>nie wynagrodz\u0105 ambitnym \u015bpiewaczkom w\u0105tpliwej przyjemno\u015bci wcielania si\u0119 w Azucen\u0119 na przemian z Klitemnestr\u0105. Kontralt sta\u0142 si\u0119 wi\u0119c czym\u015b w rodzaju \u017cywej skamienia\u0142o\u015bci, systematycznie wypieranej ze sceny przez wsz\u0119dobylskie mezzosoprany – cz\u0119sto z niepowetowan\u0105 szkod\u0105 dla r\u00f3l pisanych z my\u015bl\u0105 o tym kr\u00f3lewskim g\u0142osie.<\/p>\n

Zacznijmy mo\u017ce od tego, sk\u0105d bior\u0105 si\u0119 nieporozumienia terminologiczne. Etymologia wi\u0119kszo\u015bci nazw g\u0142os\u00f3w si\u0119ga do pocz\u0105tk\u00f3w \u015bredniowiecznej polifonii, kiedy do pojedynczej linii chora\u0142owej \u015bpiewanej w wyd\u0142u\u017conych warto\u015bciach i zwanej odt\u0105d tenorem (od \u0142aci\u0144skiego tenere<\/em>, „trzyma\u0107”), do\u0142\u0105czy\u0142 g\u0142os wy\u017cszy (superius<\/em>). <\/em>Z pierwotnego organum prowadzonego w r\u00f3wnoleg\u0142ych kwartach i kwintach dwug\u0142os wyewoluowa\u0142 w znacznie bardziej wyrafinowany discantus (w wolnym t\u0142umaczeniu „\u015bpiew oddzielny”), w kt\u00f3rym g\u0142os wy\u017cszy, prowadzony zazwyczaj w ruchu przeciwnym, „przeciwstawia\u0142 si\u0119” tenorowi w prostym kontrapunkcie nota contra notam <\/em>(„nuta przeciw nucie”). P\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czy\u0142 do nich g\u0142os trzeci, \u015bpiewaj\u0105cy mniej wi\u0119cej w tym samym rejestrze, co tenor, ale niejako „przeciw” niemu, i dlatego nazwany\u00a0z \u0142aci\u0144ska kontratenorem (contratenor<\/em>). Co ciekawe, angielska nazwa sopranu ch\u0142opi\u0119cego (treble<\/em>) wywodzi si\u0119 od zniekszta\u0142conego triplum<\/em>, kt\u00f3re oznacza\u0142o zar\u00f3wno organum trzyg\u0142osowe, jak i najwy\u017cszy g\u0142os w takiej polifonii; tymczasem polska, przestarza\u0142a nazwa takiego sopranu (dyszkant) nawi\u0105zuje do samej techniki discantus. W miar\u0119 dalszego rozwoju wielog\u0142osowo\u015bci pojawi\u0142y si\u0119 dwie odmiany kontratenoru – contratenor altus<\/em> („wysoki”, prowadzony nad lini\u0105 tenorow\u0105) i contratenor bassus<\/em> („niski”, prowadzony pod tenorem). St\u0105d ju\u017c tylko dwa kroki do stosowanych we wsp\u00f3\u0142czesnej ch\u00f3ralistyce okre\u015ble\u0144 sopran\/alt\/tenor\/bas, gdzie w\u0142oski termin soprano <\/em>(od sopra<\/em>, „ponad”) zast\u0105pi\u0142 wcze\u015bniejsze superius <\/em>i cantus, <\/em>bo i tak nazywano odr\u0119bn\u0105 melodi\u0119 prowadzon\u0105 w g\u0142osie najwy\u017cszym. Zanim jednak do tego dosz\u0142o, zrobi\u0142 si\u0119 zam\u0119t terminologiczny w drugim g\u0142osie: contratenor altus <\/em>sta\u0142 si\u0119 w Anglii countertenorem<\/em>, we Francji haute-contre’em<\/em>, we W\u0142oszech za\u015b – <\/em>g\u0142osem contralto<\/em>. \u017beby okre\u015blenie „kontralt” przylgn\u0119\u0142o ostatecznie do g\u0142osu \u017ce\u0144skiego, musieli wpierw wygin\u0105\u0107 wszyscy kastraci, a falseci\u015bci ust\u0105pi\u0107 miejsca kobietom w ch\u00f3rach ko\u015bcielnych.<\/p>\n

Nieub\u0142agany proces wypierania kastrat\u00f3w przez \u015bpiewaczki jest tylko jedn\u0105, ale by\u0107 mo\u017ce najistotniejsz\u0105 z przyczyn, dla kt\u00f3rych panie przejmuj\u0105ce sched\u0119 po boskich rzeza\u0144cach musia\u0142y dysponowa\u0107 wyj\u0105tkowym i znakomicie wyszkolonym aparatem g\u0142osowym. Gusty publiczno\u015bci zmienia\u0142y si\u0119 powoli, stopniowo odchodz\u0105c od upodobania do g\u0142os\u00f3w „wszystkomaj\u0105cych” na rzecz coraz bardziej zr\u00f3\u017cnicowanych, cho\u0107 si\u0142\u0105 rzeczy ograniczonych „fach\u00f3w” wokalnych. Warto jednak przypomnie\u0107, czym powinien si\u0119 charakteryzowa\u0107 rasowy kontralt i czym si\u0119 on r\u00f3\u017cni nie tylko od mezzosopranu, ale te\u017c wy\u017cszych i ni\u017cszych g\u0142os\u00f3w \u017ce\u0144skich. Po pierwsze, wyj\u0105tkowo szerokim i pe\u0142nym rejestrem piersiowym. Po drugie, umiej\u0119tno\u015bci\u0105 \u015bpiewania na otwartej krtani w \u015brednicy. Po trzecie, ciemn\u0105, g\u0119st\u0105, „przydymion\u0105” barw\u0105 w \u015brednim i dolnym rejestrze. Po czwarte, naturaln\u0105 sk\u0142onno\u015bci\u0105 do \u015bpiewania stosunkowo wysokich d\u017awi\u0119k\u00f3w w rejestrze piersiowym. Po pi\u0105te, mo\u017cliwie kr\u00f3tkim rejestrem mikstowym. Po sz\u00f3ste, jasn\u0105, \u015bwietlist\u0105 barw\u0105 d\u017awi\u0119ku w g\u00f3rnym rejestrze. Po si\u00f3dme i ostatnie, doskona\u0142\u0105 prac\u0105 oddechem, pozwalaj\u0105c\u0105 zwi\u0119kszy\u0107 wolumen w dole.<\/p>\n

Kontralty te\u017c bywaj\u0105 rozmaite. Stosunkowo najcz\u0119\u015bciej spotyka si\u0119 g\u0142osy liryczne: kontralty koloraturowe i dramatyczne to ju\u017c prawdziwe bia\u0142e kruki, nawet w tej wyj\u0105tkowej rodzinie. Skala przeci\u0119tnego kontraltu (o ile istnieje co\u015b takiego jak przeci\u0119tny kontralt) obejmuje nieco wi\u0119cej ni\u017c dwie i p\u00f3\u0142 oktawy, cho\u0107 zdarza\u0142y si\u0119 takie cuda natury, kt\u00f3re \u015bpiewa\u0142y wyr\u00f3wnanym g\u0142osem w obr\u0119bie trzech oktaw i „wyci\u0105ga\u0142y” wysokie C swobodniej ni\u017c niejeden sopran. \u015awiadomie u\u017cywam czasu przesz\u0142ego, bo schy\u0142ek \u015bpiewu kontraltowego poci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 tak\u017ce upadek umiej\u0119tno\u015bci kszta\u0142cenia \u015bpiewaczek obdarzonych tym rodzajem g\u0142osu. Skutek? Urodzone kontralty coraz cz\u0119\u015bciej ko\u0144cz\u0105 jako wrzaskliwe soprany z wysilon\u0105 g\u00f3r\u0105 b\u0105d\u017a rozwibrowane, niezbyt d\u017awi\u0119czne mezzosoprany. A szkoda, bo dzi\u0119ki odrodzeniu zainteresowania oper\u0105 dawn\u0105 kontralcistki mia\u0142yby szans\u0119 dysponowa\u0107 naprawd\u0119 rozleg\u0142ym repertuarem: od niezliczonych r\u00f3l przeznaczonych dla kastrat\u00f3w w dzie\u0142ach barokowych, poprzez w\u0142oskie belcanto, Wagnera, Brittena, a\u017c po oper\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105.<\/p>\n

Miejmy nadziej\u0119, \u017ce stosunkowo niedawne czasy, w kt\u00f3rych \u015bwi\u0119ci\u0142y triumfy \u015bpiewaczki tak zjawiskowe, jak Ernestine Schumann-Heink, Kathleen Ferrier, Marga H\u00f6ffgen czy Marian Anderson, nie min\u0119\u0142y bezpowrotnie. Przecie\u017c mamy taki skarb w Polsce – Ew\u0119 Podle\u015b. Przecie\u017c jest Sara Mingardo, jest Marijana Mijanovi\u0107, jest Marie-Nicole Lemieux. Pozostaje mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce powszechna mi\u0142o\u015b\u0107, jak\u0105 melomani darzyli kontralty w latach 40. ubieg\u0142ego wieku, odrodzi si\u0119 w formie dojrzalszej ni\u017c obecna fascynacja Adele, angielsk\u0105 wokalistk\u0105 soulow\u0105, obdarzon\u0105 g\u0142osem tyle\u017c urodziwym, co \u017ale wyszkolonym i zdradzaj\u0105cym przedwczesne oznaki zm\u0119czenia. <\/span><\/p>\n

\u017beby nie narazi\u0107 si\u0119 na zarzuty, \u017ce w Atlasie G\u0142os\u00f3w, b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a, Zapomnianych pisz\u0119 o takich bo\u017cyszczach, jak Ferrier albo Forrester, zaproponuj\u0119 Pa\u0144stwu spotkanie ze sztuk\u0105 wokaln\u0105 innej wielkiej \u015bpiewaczki, znanej \u015bwietnie z nazwiska, lecz z nagra\u0144 jakby ju\u017c mniej. Margarete Klose (1899-1968) dysponowa\u0142a g\u0142osem niebywale wszechstronnym: z r\u00f3wnym powodzeniem wyst\u0119powa\u0142a w l\u017cejszych rolach operetkowych, w partiach przeznaczonych na mezzosopran dramatyczny i w typowych partiach kontraltowych. By\u0142a jedn\u0105 z ulubionych wokalistek Furtw\u00e4nglera: w pami\u0119ci berli\u0144czyk\u00f3w zapisa\u0142a si\u0119 z\u0142otymi zg\u0142oskami jako Klitemnestra w Elektrze<\/em> pod jego batut\u0105. Mi\u0142o\u015bnicy Wagnera do dzi\u015b si\u0119 spieraj\u0105, komu nale\u017cy si\u0119 laur za najlepsz\u0105 Ortrud\u0119 w dziejach Lohengrina<\/em>: Klose czy Ludwig. Nie stroni\u0142a od estrady: z r\u00f3wnym powodzeniem interpretowa\u0142a dzie\u0142a oratoryjne Bacha, jak pie\u015bni Brahmsa i Schumanna. W jej \u015bpiewie uderza\u0142 charakterystyczny patos – w najszlachetniejszym tego s\u0142owa znaczeniu – z\u0142agodzony ciep\u0142\u0105, „z\u0142ocist\u0105” barw\u0105 g\u0142osu. Sta\u0142a si\u0119 legend\u0105 za \u017cycia: kiedy zerwa\u0142a kontrakt z berli\u0144sk\u0105 Stadtische Oper i otworzy\u0142a drog\u0119 kariery mi\u0119dzy innymi Irene Dalis, kt\u00f3ra przej\u0119\u0142a po niej parti\u0119 Ko\u015bcielnichy w Jenufie, <\/em>ameryka\u0144ska mezzosopranistka straci\u0142a zaufanie do niemieckiej krytyki. Przeczytawszy w jednej z recenzji, \u017ce wypad\u0142a w tej roli lepiej ni\u017c Klose, ze z\u0142o\u015bci\u0105 cisn\u0119\u0142a gazet\u0119 w k\u0105t. Spodziewa\u0142a si\u0119 rzetelnej oceny swojego wyst\u0119pu, a nie foch\u00f3w krytyka, roz\u017calonego nag\u0142ym odej\u015bciem ukochanej gwiazdy. <\/span><\/p>\n

No dobrze, mia\u0142o nie by\u0107 wied\u017am, zdzir ani travesti. <\/em>Ale nic na to nie poradz\u0119, \u017ce ten zapomniany g\u0142os w spodenkowej roli z zapomnianej opery Wagnera robi na mnie najwi\u0119ksze wra\u017cenie.<\/p>\n