{"id":245,"date":"2015-01-15T18:12:42","date_gmt":"2015-01-15T17:12:42","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=245"},"modified":"2021-11-27T22:07:15","modified_gmt":"2021-11-27T21:07:15","slug":"wcale-nie-odeszli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=245","title":{"rendered":"Wcale nie odeszli"},"content":{"rendered":"

Upi\u00f3r dawno nie zagl\u0105da\u0142, mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce ca\u0142\u0105 dusz\u0105 i ca\u0142ym sercem odda\u0142 si\u0119 przygotowaniom do wyst\u0105pienia na seminarium „Libretto w operze XX i XXI wieku”, zorganizowanym przez niestrudzone Centrum Bada\u0144 nad Teatrem Muzycznym w Poznaniu pod kierunkiem prof. El\u017cbiety Nowickiej z Instytutu Filologii Polskiej UAM. Jak si\u0119 \u0142atwo domy\u015bli\u0107, przedmiotem moich rozwa\u017ca\u0144 sta\u0142a si\u0119 kolejna Wielka Nieobecna – Jenufa<\/em> Janaczka, kt\u00f3ra na polskich scenach zago\u015bci\u0142a po wojnie zaledwie dwukrotnie: w 1953 roku w Operze Wroc\u0142awskiej i ponad p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej, w roku 2004, w Warszawskiej Operze Kameralnej, sk\u0105d zreszt\u0105 znik\u0142a po kilku zaledwie spektaklach, bez wi\u0119kszych szans na wznowienie. O przyczynach niech\u0119ci dyrektor\u00f3w naszych oper do tw\u00f3rczo\u015bci mistrza z Moraw pisa\u0142am ju\u017c wiele razy: nic nie wskazuje, by sytuacja mia\u0142a si\u0119 radykalnie zmieni\u0107, co tym bardziej boli, \u017ce grono „janaczkist\u00f3w” systematycznie si\u0119 powi\u0119ksza. Beznadziejnie zakochanym w Jenufie <\/em> pozostaje zaopatrywa\u0107 si\u0119 w kolejne nagrania, je\u017adzi\u0107 za ulubion\u0105 oper\u0105 po \u015bwiecie i prowadzi\u0107 badania na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119.<\/p>\n

Warto, zw\u0142aszcza \u017ce pocz\u0105tkuj\u0105cy operomani wci\u0105\u017c mog\u0105 wyczyta\u0107 w polskiej literaturze przedmiotu, \u017ce Jenufa<\/em> nie zaskakuje nowatorstwem j\u0119zyka muzycznego, a niekt\u00f3re fragmenty przywodz\u0105 po trosze na my\u015bl Moniuszk\u0119. Kto zada sobie trud, \u017ceby Jenufy <\/em>pos\u0142ucha\u0107, przekona si\u0119 w mig o ba\u0142amutno\u015bci tych stwierdze\u0144, bez wg\u0142\u0119bienia si\u0119 w libretto i w partytur\u0119 mo\u017ce jednak pochopnie zawierzy\u0107 streszczeniom opery – nie tylko w polskich opracowaniach – z kt\u00f3rych wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 postaci „pi\u0119knej, lecz biednej” dziewczyny, kt\u00f3r\u0105 przystojny kochanek porzuci\u0142 z niechcianym dzieckiem, jej okrutnej, dysz\u0105cej \u017c\u0105dz\u0105 mordu macochy, oraz zadurzonego poczciwiny, kt\u00f3ry w ko\u0144cu, „mimo wszystko”, o\u017ceni si\u0119 ze zha\u0144bion\u0105 pann\u0105. O kim w\u0142a\u015bciwie jest Jenufa<\/em> i dlaczego po czesku nazywa si\u0119 Jej\u00ed pastorky\u0148a<\/i>, czyli „Jej pasierbica”?<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142em inspiracji Janaczka by\u0142a sztuka Gabrieli Preissowej, przedstawicielki czeskiego realizmu, autorki opowiada\u0144 i utwor\u00f3w teatralnych, przez pewien czas zwi\u0105zanej z Narodnim Divadlem w Pradze. W Jej pasierbicy <\/em>Preissowa nawi\u0105za\u0142a do dw\u00f3ch ponurych wydarze\u0144 ze s\u0142owackiej prowincji: historii zazdrosnego ch\u0142opaka, kt\u00f3ry posprzecza\u0142 si\u0119 z dziewczyn\u0105 i porani\u0142 j\u0105 no\u017cem przy siekaniu kapusty, oraz przypadku dzieciob\u00f3jstwa, w kt\u00f3rym wsp\u00f3\u0142sprawczyni\u0105 by\u0142a macocha oskar\u017conej. Janaczek przeni\u00f3s\u0142 akcj\u0119 w realia wsi morawskiej, w trosce o potoczysto\u015b\u0107 narracji operowej usun\u0105\u0142 oko\u0142o jednej trzeciej tekstu sztuki, reszt\u0119 zachowuj\u0105c w postaci w\u0142a\u015bciwie nienaruszonej, je\u015bli nie liczy\u0107 znamiennych dla jego stylu powt\u00f3rze\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y przede wszystkim upodobni\u0107 partie wokalne do intonacji i prozodii zwyk\u0142ej, codziennej mowy. Sztuka Preissowej, wystawiona w 1890 roku, ponios\u0142a druzgoc\u0105c\u0105 pora\u017ck\u0119, nie trafiaj\u0105c w gust ani bardziej wyrobionych, „progresywnych” widz\u00f3w, zaznajomionych ze znacznie \u015bmielszymi eksperymentami w \u00f3wczesnym teatrze niemieckim, ani konserwatywnej publiczno\u015bci, kt\u00f3ra uzna\u0142a temat za zbyt drastyczny i przyziemny. Janaczek tchn\u0105\u0142 w tekst nowe \u017cycie i nieco z\u0142agodzi\u0142 jego wyd\u017awi\u0119k, r\u00f3wnie\u017c pod wp\u0142ywem tragicznych do\u015bwiadcze\u0144 osobistych – praca nad partytur\u0105 zbieg\u0142a si\u0119 z agoni\u0105 jego ukochanej c\u00f3rki Olgi, kt\u00f3ra zmar\u0142a w wieku 21 lat, po d\u0142ugich zmaganiach z wrodzon\u0105, nieuleczaln\u0105 wad\u0105 serca.<\/p>\n

Trzon i og\u00f3lny kontekst narracji mimo to pozosta\u0142y. Rzecz rozgrywa si\u0119 w zamkni\u0119tej, skr\u0119powanej tradycj\u0105 wiejskiej wsp\u00f3lnocie, w kt\u00f3rej wszyscy s\u0105 nawzajem od siebie zale\u017cni, uwik\u0142ani w ciasn\u0105 sie\u0107 pokrewie\u0144stw i powinowactw. Ojcowie Jenufy i jej ukochanego \u0160tevy byli rodzonymi bra\u0107mi. Po \u015bmierci \u017cony ojciec \u0160tevy wszed\u0142 w zwi\u0105zek z bogat\u0105 wdow\u0105, kt\u00f3ra wnios\u0142a mu w posagu m\u0142yn i w\u0142asnego syna Lac\u0119 – ca\u0142y jej maj\u0105tek przeszed\u0142 jednak w r\u0119ce m\u0119\u017ca i jego pierworodnego. Owdowia\u0142y ojciec Jenufy o\u017ceni\u0142 si\u0119 z otoczon\u0105 powszechnym szacunkiem Ko\u015bcielnich\u0105, opiekunk\u0105 miejscowej kaplicy, kobiet\u0105 pryncypialn\u0105, lecz wielkiego serca, darz\u0105c\u0105 swoj\u0105 pasierbic\u0119 prawdziwym uczuciem – zreszt\u0105 z wzajemno\u015bci\u0105. Babcia Buryja ma tym samym troje wnuk\u00f3w – dwoje w\u0142asnych i jedno przyszywane – kt\u00f3rych, niestety, nie kocha po r\u00f3wno. W tej dusznej spo\u0142eczno\u015bci mi\u0142o\u015b\u0107 liczy si\u0119 w najmniejszym stopniu; wa\u017cne s\u0105 pieni\u0105dze, szacunek s\u0105siad\u00f3w i z trudem zdobyta pozycja w hierarchii spo\u0142ecznej.<\/p>\n

\u017bycie i losy bohater\u00f3w tocz\u0105 si\u0119 w rytm m\u0142y\u0144skiego ko\u0142a, kt\u00f3re u Janaczka symbolizuje nie tylko zale\u017cno\u015b\u0107 od „karmicieli” wioski, ale te\u017c swoisty kr\u0105g przeznaczenia. Motyw rozpoczynaj\u0105cy oper\u0119 – uporczywie powtarzaj\u0105ce si\u0119 d\u017awi\u0119ki ksylofonu, kt\u00f3rym towarzyszy pizzicato w niskich smyczkach, uzupe\u0142nione we wst\u0119pie melodi\u0105 skrzypiec kontrapunktowan\u0105 przez alt\u00f3wki i klarnety – b\u0119dzie si\u0119 odt\u0105d pojawia\u0142 jako gro\u017ane memento, zapowied\u017a wydarze\u0144 tyle\u017c tragicznych, co nieuniknionych. W akcie I Janaczek wyrazi\u015bcie zarysowuje poszczeg\u00f3lne postaci: zagubion\u0105 Jenuf\u0119, w\u0142adcz\u0105 Ko\u015bcielnich\u0119, beztroskiego, nie\u015bwiadomego co narozrabia\u0142 \u0160tev\u0119 oraz Lac\u0119 – op\u0119tanego zazdro\u015bci\u0105 o wszystko i wszystkich: o Jenuf\u0119, kt\u00f3ra go nie chce, o \u0160tev\u0119, kt\u00f3ry „zabra\u0142” mu maj\u0105tek i sprowadzi\u0142 do roli popychad\u0142a we m\u0142ynie, o mi\u0142o\u015b\u0107 Babci Buryi, kt\u00f3ra zawsze wola\u0142a rodzonego wnuka o w\u0142osach „z\u0142otych jak s\u0142oneczko”. I tak naprawd\u0119 najwi\u0119kszy \u0142adunek emocji niesie ze sob\u0105 Laca: \u0142adunek tak pot\u0119\u017cny, \u017ce kompozytor przenosi cz\u0119\u015bciowo ten balast w parti\u0119 orkiestrow\u0105. Akt osi\u0105ga kulminacj\u0119 w specyficznym „wielkim duecie” mi\u0119dzy pijaniute\u0144kim \u0160tev\u0105 i zrozpaczon\u0105 Jenuf\u0105, kt\u00f3ra gro\u017ab\u0105 samob\u00f3jstwa pr\u00f3buje da\u0107 mu do zrozumienia, \u017ce jest w ci\u0105\u017cy. Je\u015bli gdziekolwiek w tej operze pobrzmiewa nami\u0119tna mi\u0142o\u015b\u0107, to w\u0142a\u015bnie tam: w odcinkach na przemian lirycznych i energicznie p\u0119dz\u0105cych naprz\u00f3d, w \u017carliwym, utrzymanym w tonacji Des-dur \u0160tevowym wyznaniu, do kt\u00f3rego za chwil\u0119 nawi\u0105\u017ce Laca. W tym miejscu zaczyna si\u0119 dramat: k\u0142\u00f3tnia mi\u0119dzy Lac\u0105 a Jenuf\u0105 jest muzyczn\u0105 karykatur\u0105 duetu mi\u0142osnego, osi\u0105gaj\u0105c\u0105 przesilenie we frazie o „licach r\u00f3\u017cowych jak jab\u0142uszko”, kiedy odrzucony wielbiciel bezczelnie przedrze\u017ania \u0160tev\u0119. Motyw m\u0142yna zwiastuje pierwsze nieszcz\u0119\u015bcie Jenufy, a zarazem pierwszy triumf Lacy: oszpecona dziewczyna z pewno\u015bci\u0105 nie p\u00f3jdzie za \u0160tev\u0119.<\/p>\n

\"rihajournal_0066_filipova_html_6c716d1\"<\/a><\/p>\n

Ta\u0144ce we wsi Hroznov\u00e1 Lhota w kraju brne\u0144skim. Anonimowa fotografia z 1902 roku.<\/p>\n

W rozgrywaj\u0105cym si\u0119 p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej akcie II Ko\u015bcielnicha podejmie znamienn\u0105 w skutkach decyzj\u0119 o zamordowaniu \u015bwie\u017co narodzonego dziecka Jenufy. Warto jednak przemy\u015ble\u0107, co dzieje si\u0119 w tym fragmencie zar\u00f3wno w partyturze, jak i w libretcie. Obydwie protagonistki s\u0105 na skraju za\u0142amania nerwowego: zamkni\u0119te w domu, gdzie Jenufa potajemnie donosi\u0142a ci\u0105\u017c\u0119, niepewne w\u0142asnego losu, a w przypadku Ko\u015bcielnichy – tak\u017ce losu zagro\u017conej kryzysem wsp\u00f3lnoty. Janaczek ewokuje t\u0119 atmosfer\u0119 wyrazistymi \u015brodkami muzycznymi: przetwarzanym na rozmaite sposoby motywem m\u0142yna, u\u017cyciem skal i tonacji symbolizuj\u0105cych koszmar i udr\u0119k\u0119, przed nadej\u015bciem \u0160tevy z\u0142owieszczym trytonem w orkiestrze. Ko\u015bcielnicha gor\u0105czkowo szuka wyj\u015bcia z sytuacji: po uchyleniu si\u0119 od odpowiedzialno\u015bci przez \u0160tev\u0119 (poniek\u0105d zrozumia\u0142ym, bo m\u0142odzian czuje si\u0119 zobowi\u0105zany wobec W\u00f3jta, kt\u00f3ry uchroni\u0142 go od poboru, i w ramach „barteru” za przys\u0142ug\u0119 postanawia o\u017ceni\u0107 si\u0119 z jego c\u00f3rk\u0105 Karolk\u0105), spr\u00f3buje wsk\u00f3ra\u0107 co\u015b z Lac\u0105 – kt\u00f3ry zn\u00f3w pojawi si\u0119 na z\u0142owr\u00f3\u017cbnych d\u017awi\u0119kach ksylofonu. I dopiero po przera\u017conych, pe\u0142nych wzgardy s\u0142owach Lacy: „Mam si\u0119 zaopiekowa\u0107 tym bachorem \u0160tevy?” macocha postanowi usun\u0105\u0107 przeszkod\u0119, kt\u00f3ra stan\u0119\u0142a na drodze ca\u0142ej wsi. Postanowi utopi\u0107 owoc grzesznej mi\u0142o\u015bci Jenufy. Ko\u015bcielnicha – mimo potworno\u015bci jej czynu – jest jedyn\u0105 w tym dramacie postaci\u0105, kt\u00f3ra my\u015bli w kategoriach dobra wsp\u00f3lnego. Tym bardziej tragiczn\u0105, \u017ce nie potrafi przewidzie\u0107 dalekosi\u0119\u017cnych skutk\u00f3w swoich dzia\u0142a\u0144. Kolejny punkt dla Lacy, kt\u00f3ry nie przej\u0105\u0142 si\u0119 ani rzekom\u0105 wcze\u015bniejsz\u0105 \u015bmierci\u0105 noworodka, ani dramatem swej ukochanej. Teraz Jenufka z pewno\u015bci\u0105 p\u00f3jdzie za niego.<\/p>\n

Rozpoczynaj\u0105cy si\u0119 szeregiem oderwanych scen akt III zmierza nieuchronnie do epizodu odnalezienia zw\u0142ok dziecka. Kiedy ju\u017c gruchnie wie\u015b\u0107 o nieszcz\u0119\u015bciu, Laca przez chwil\u0119 s\u0105dzi, \u017ce dzieciob\u00f3jczyni\u0105 jest Jenufa. Reaguje zapalczywie, powodowany strachem, \u017ce zn\u00f3w straci obiekt swoich pragnie\u0144: pr\u00f3buje odwie\u015b\u0107 narzeczon\u0105 od spodziewanego wyznania winy, kt\u00f3re zniweczy\u0142oby wszystkie jego nadzieje. P\u00f3\u017aniej j\u0105 beszta za wsp\u00f3\u0142czucie dla Ko\u015bcielnichy. Rzekoma transformacja duchowa Lacy jest tylko pozorna: to Laca „wybacza” Jenufie, nie jest zainteresowany jej nieszcz\u0119\u015bciem, raz tylko, u szczytu pandemonium, zdobywa si\u0119 na przej\u015bciow\u0105 refleksj\u0119, \u017ce jest przyczyn\u0105 ca\u0142ej tragedii. W warstwie muzycznej nast\u0119puj\u0105 trzy epizody uwolnienia emocji (wyznanie Ko\u015bcielnichy, odpowied\u017a Jenufy, duet fina\u0142owy), kt\u00f3re nie przynios\u0105 jednak katharsis: w orkiestrze, mimo roz\u015bwietlenia faktury, wci\u0105\u017c przewijaj\u0105 si\u0119 kr\u00f3tkie, obsesyjne motywy, przebiegi s\u0105 silnie schromatyzowane, wci\u0105\u017c nie brak zwrot\u00f3w harmonicznych. Nawet w s\u0142ynnym duecie „Ode\u0161li”, wiod\u0105cym z pozoru z liryzmu a\u017c do ekstazy, czai si\u0119 jaka\u015b gro\u017aba. To nie jest dialog: to spokojny, pe\u0142en rezygnacji monolog Jenufy, przerywany dziwnie samolubnymi wtr\u0119tami ze strony Lacy („chcesz mnie teraz zostawi\u0107?”, „dla ciebie i to znios\u0119”). Wsp\u00f3lnota jest na skraju rozpadu: Ko\u015bcielnich\u0119 czeka s\u0105d, Karolka nie p\u00f3jdzie za \u0160tev\u0119, \u0160tevy „nawet Cyganka nie zechce”. Jenufa u\u015bwiadamia sobie, \u017ce bez wzgl\u0119du na to, jak potocz\u0105 si\u0119 dalsze losy macochy i jej samej (by\u0107 mo\u017ce poniesie cz\u0119\u015b\u0107 kary za zbrodni\u0119 dzieciob\u00f3jstwa), b\u0119dzie musia\u0142a przej\u0105\u0107 po Ko\u015bcielnisze rol\u0119 zwornika spo\u0142eczno\u015bci. Jenufa, jej pasierbica. U boku m\u0119\u017ca, bo tak ka\u017ce obyczaj. <\/span><\/p>\n

Zepsuli wesele, ale nie odeszli. Wr\u00f3c\u0105. Sprawdz\u0105, czy wszystko toczy si\u0119 utartym trybem. W z\u0142owr\u00f3\u017cbnym rytmie m\u0142y\u0144skiego ko\u0142a.<\/p>\n