{"id":2567,"date":"2017-11-30T13:59:49","date_gmt":"2017-11-30T12:59:49","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2567"},"modified":"2017-11-30T14:20:01","modified_gmt":"2017-11-30T13:20:01","slug":"trzech-potrzeba-zeby-zdradzic-prawde","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2567","title":{"rendered":"Trzech potrzeba, \u017ceby zdradzi\u0107 prawd\u0119"},"content":{"rendered":"

„Tygodnik Powszechny” zam\u00f3wi\u0142 u mnie szkic o Szostakowiczu i jego tragicznych zmaganiach z w\u0142adz\u0105: na marginesie ksi\u0105\u017cki Juliana Barnesa Zgie\u0142k czasu, <\/em>kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 miesi\u0105c temu nak\u0142adem wydawnictwa \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, w przek\u0142adzie Dominiki Lewandowskiej-Rodak. Spyta\u0142am, czy mam zrecenzowa\u0107 polskie t\u0142umaczenie. Przyj\u0119\u0142am do wiadomo\u015bci rozs\u0105dny argument, \u017ce czytelnicy TP s\u0105 przede wszystkim zainteresowani postaci\u0105 kompozytora i jego powik\u0142anym \u017cyciorysem, kt\u00f3ry pos\u0142u\u017cy\u0142 za kanw\u0119 najnowszego dzie\u0142a brytyjskiego pisarza. Je\u015bli wspomnie\u0107 o przek\u0142adzie, to w kilku zdaniach, na ko\u0144cu, \u017ceby\u015bmy wiedzieli, z czym mamy do czynienia. Niech i tak b\u0119dzie. Przeczyta\u0142am sumiennie orygina\u0142 i zabra\u0142am si\u0119 do wydania polskiego. Z b\u00f3lem serca ograniczy\u0142am si\u0119 do stwierdzenia, \u017ce przek\u0142ad jest nieporadny, a rzeczowe uzasadnienie takiego werdyktu wymaga osobnego tekstu. Dodajmy: znacznie wykraczaj\u0105cego poza ramy jakiejkolwiek publikacji na \u0142amach „Tygodnika”.<\/p>\n

M\u00f3j artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 wczoraj. Kilka godzin p\u00f3\u017aniej rozp\u0119ta\u0142a si\u0119 internetowa burza, w kt\u00f3rej t\u0142umacze, redaktorzy i tak zwani zwykli czytelnicy oskar\u017cyli mnie w najlepszym razie o brak poczucia odpowiedzialno\u015bci za s\u0142owo, w najgorszym za\u015b – o arogancj\u0119 i translatorsk\u0105 zawi\u015b\u0107. Wielu komentator\u00f3w zastrzega\u0142o si\u0119, \u017ce orygina\u0142u wprawdzie nie zna, ale przek\u0142ad – je\u015bli pomin\u0105\u0107 drobne potkni\u0119cia – uwa\u017ca za \u015bwietny. Postawiona pod \u015bcian\u0105, a w\u0142a\u015bciwie pod pr\u0119gierzem, postanowi\u0142am uzasadni\u0107 swoj\u0105 opini\u0119 cho\u0107by pokr\u00f3tce: nie rozsadzaj\u0105c ram publikacji na mojej w\u0142asnej stronie, po\u015bwi\u0119conej w zasadzie zagadnieniom teatru operowego i sztuki wokalnej.<\/p>\n

\u0141atwo nie b\u0119dzie, bo nie wiadomo, od czego zacz\u0105\u0107. Utopi\u0107 m\u00f3j werdykt w powodzi szczeg\u00f3\u0142\u00f3w? Zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce „the idling train” to nie jest po prostu „stoj\u0105cy tam poci\u0105g”, tylko poci\u0105g stoj\u0105cy pod par\u0105, co nasuwa przed oczy ca\u0142kiem inny obraz dworcowego peronu w \u015brodku wojennej zawieruchy? By\u0107 mo\u017ce t\u0142umacze literatury osadzonej w realiach kultury rosyjskiej nie musz\u0105 zna\u0107 ani Dostojewskiego, ani To\u0142stoja, ani radzieckich film\u00f3w z lat czterdziestych. Wytkn\u0105\u0107, \u017ce „Benzedrine inhaler” nie mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 jako „inhalatora z amfetamin\u0105”? By\u0107 mo\u017ce t\u0142umacze porywaj\u0105cy si\u0119 na Barnesa nie musz\u0105 wiedzie\u0107, co to jest benzedryna, jakie jest jej miejsce w popkulturze, jak\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a w prozie Borroughsa, Kerouaca i Plath, w piosenkach Toma Waitsa i – last but not least <\/em>– w filmach o Jamesie Bondzie. U\u015bwiadomi\u0107, \u017ce zdanie „L\u0119k i wstyd rado\u015bnie wzbiera\u0142y w jego brzuchu” jest do\u015b\u0107 odleg\u0142ym i ba\u0142amutnym ekwiwalentem oryginalnego „Fear and shame swilled happily together in his stomach”? A takich potkni\u0119\u0107, rzekomo drobnych, s\u0105 w tym przek\u0142adzie dziesi\u0105tki.
\n<\/span><\/p>\n

Skupi\u0119 si\u0119 zatem na rzeczach istotniejszych. Przede wszystkim na tym, \u017ce Lewandowska-Rodak zdradzi\u0142a tekst pisarza. Napisa\u0142a zupe\u0142nie inn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Nie wystarczy bowiem prze\u0142o\u017cy\u0107 w miar\u0119 rzetelnie tre\u015bci zawartej w prozie Barnesa. Trzeba te\u017c podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 uchwycenia jego stylu – s\u0142ynnego z niejednoznaczno\u015bci – obsesyjnej troski o s\u0142owo, o jego barw\u0119 i brzmienie, o miejsce w zdaniu, kt\u00f3re niejednokrotnie przybiera posta\u0107 muzycznej frazy. Wielbiciele Barnesa, kt\u00f3rzy znaj\u0105 Zgie\u0142k czasu<\/em> tylko z wersji polskiej, dzielili si\u0119 ze mn\u0105 zaskoczeniem, \u017ce j\u0119zyk tej ksi\u0105\u017cki jest dziwnie rzeczowy i „przezroczysty”, \u017ce przeczytali j\u0105 g\u0142adko, ale bez poczucia, i\u017c obcuj\u0105 z arcydzie\u0142em. Narzekali, \u017ce tak ma\u0142o w niej o muzyce Szostakowicza. Tymczasem j\u0119zyk orygina\u0142u ani nie jest ani rzeczowy, ani tym bardziej przezroczysty. Ma\u0142o w tej prozie o muzyce, bo ona sama jest muzyk\u0105: pe\u0142n\u0105 aliteracji („four blasts of a factory siren in F sharp”), wewn\u0119trznych rym\u00f3w, posiekanych rytm\u00f3w, zgrzytni\u0119\u0107, stuk\u00f3w, rozlewnych kantylen i og\u0142uszaj\u0105cych wrzask\u00f3w – zupe\u0142nie jak w tw\u00f3rczo\u015bci radzieckiego kompozytora. <\/span><\/p>\n

I tu dochodzimy do sedna. Zgie\u0142k czasu<\/em> odznacza si\u0119 nie tylko muzyczno\u015bci\u0105 j\u0119zyka, ale te\u017c mistern\u0105, „symfoniczn\u0105” konstrukcj\u0105, w kt\u00f3rej Barnes odwo\u0142uje si\u0119 bezustannie do liczby trzy. Pisz\u0119 o tym obszerniej w tek\u015bcie do „Tygodnika Powszechnego”: w tym miejscu wr\u00f3c\u0119 raz jeszcze do motta, kt\u00f3re niew\u0105tpliwie jest kluczem do zrozumienia ca\u0142o\u015bci. W oryginale brzmi ono: „One to hear \/ One to remember \/ And one to drink”. Jeden jest po to, \u017ceby s\u0142ucha\u0107, drugi po to, \u017ceby pami\u0119ta\u0107, trzeci po to, by pi\u0107 – dlatego Rosjanie pij\u0105 w\u00f3dk\u0119 zawsze we trzech. W przek\u0142adzie na polski motto wygl\u0105da tak: „Jednego, coby s\u0142ysze\u0107 \/ Jednego, coby pami\u0119ta\u0107 \/ I jednego, coby wypi\u0107”. T\u0119 zaskakuj\u0105c\u0105 i do\u015b\u0107 pokraczn\u0105 j\u0119zykowo formu\u0142\u0119 t\u0142umaczka opatrzy\u0142a podpisem „tradycyjny toast”. W tek\u015bcie angielskim widnieje tylko jedno s\u0142owo: „traditional”. Bo to nie jest \u017caden toast. To zwi\u0119z\u0142a wyk\u0142adnia idei pijackiej tr\u00f3jcy, kt\u00f3ra kilka stron dalej znajdzie swoj\u0105 personifikacj\u0119 w prologu na peronie dworcowym. Jak dyskutowa\u0107 z przek\u0142adem, w kt\u00f3rym nawet motto jest przek\u0142amane?<\/p>\n

Gdyby zagoni\u0107 mnie w k\u0105t i przypomnie\u0107, \u017ce od kilku lat zajmuj\u0119 si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie krytyk\u0105 operow\u0105, powinnam spu\u015bci\u0107 uszy po sobie i poprzesta\u0107 na b\u0142\u0119dach zwi\u0105zanych z dziedzin\u0105 muzyki. A tych ci jest w br\u00f3d. Tylko kogo to obchodzi? \u017byjemy w kraju, gdzie inteligencja nie tylko nie wstydzi si\u0119 podstawowych brak\u00f3w w edukacji muzycznej, ale potrafi wr\u0119cz si\u0119 nimi chlubi\u0107. By\u0107 mo\u017ce dlatego wydawnictwa rezygnuj\u0105 z konsultacji merytorycznej, upatruj\u0105c w niej zb\u0119dn\u0105 strat\u0119 czasu i pieni\u0119dzy. Tyle \u017ce Zgie\u0142k czasu<\/em> jest ksi\u0105\u017ck\u0105 o kompozytorze, i to nie byle jakim. P\u00f3ki \u017cyj\u0119, p\u00f3ki i mnie nie poch\u0142onie zgie\u0142k czasu, b\u0119d\u0119 protestowa\u0107 przeciwko t\u0142umaczeniom, w kt\u00f3rych Szostakowicz „pierwszy raz zosta\u0142 posadzony przed klawiszami”, jego kameralistyk\u0119 interpretuj\u0105 tajemniczy „Borodinowie” i „muzycy z Juilliard School” (czyli odpowiednio Kwartet im. Borodina i Juilliard String Quartet), a „instrumenty d\u0119te drewniane i d\u0119te blaszane” (czyli drzewo i blacha) postanawiaj\u0105, \u017ce b\u0119d\u0105 gra\u0107 g\u0142o\u015bniej „w czasie antraktu przed \u015blubem Katarzyny” (mowa o Lady Makbet mce\u0144skiego powiatu<\/em>; „entre’acte” oznacza w tym przypadku interludium orkiestrowe). Reszta uwag w przysz\u0142o\u015bci – je\u015bli kogo\u015b interesuje drobiazgowa analiza przek\u0142adu.<\/p>\n

Trzech potrzeba, \u017ceby zdradzi\u0107 prawd\u0119<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

„Tygodnik Powszechny” zam\u00f3wi\u0142 u mnie szkic o Szostakowiczu i jego tragicznych zmaganiach z w\u0142adz\u0105: na marginesie ksi\u0105\u017cki Juliana Barnesa Zgie\u0142k czasu, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 miesi\u0105c temu nak\u0142adem wydawnictwa \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, w przek\u0142adzie Dominiki Lewandowskiej-Rodak. Spyta\u0142am, czy mam zrecenzowa\u0107 polskie t\u0142umaczenie. Przyj\u0119\u0142am do wiadomo\u015bci rozs\u0105dny argument, \u017ce czytelnicy TP s\u0105 przede wszystkim zainteresowani postaci\u0105 kompozytora i … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-2567","6":"format-standard","7":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2567","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2567"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2567\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2572,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2567\/revisions\/2572"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2567"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2567"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2567"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}