{"id":257,"date":"2015-01-19T16:11:40","date_gmt":"2015-01-19T15:11:40","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=257"},"modified":"2015-01-20T14:54:18","modified_gmt":"2015-01-20T13:54:18","slug":"pytanie-na-ktore-nie-ma-odpowiedzi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=257","title":{"rendered":"Pytanie, na kt\u00f3re nie ma odpowiedzi"},"content":{"rendered":"

„Graarudowa dok\u0142ada wszelkich stara\u0144, \u017ceby nam zaszkodzi\u0107, i nie ma zamiaru si\u0119 patyczkowa\u0107. Postanowi\u0142a si\u0119 zem\u015bci\u0107 za krzywd\u0119 swojego m\u0119\u017ca, kt\u00f3remu nie pozwolili za\u015bpiewa\u0107 Tristana pod Toscaninim. Wygarn\u0119\u0142a Lauritzowi twarz\u0105 w twarz, \u017ce narobi mu smrodu. No pi\u0119knie. Dotrzyma\u0142a s\u0142owa, czujemy si\u0119 w Bayreuth jak w piekle. Co dzie\u0144 nowe pysk\u00f3wki i oszczerstwa. Jest coraz gorzej, kobieta przekracza wszelkie granice” – zanotowa\u0142a w swoim dzienniku Maria Melchior przed sierpniowymi spektaklami Tristana i Izoldy<\/em>, w 1930 roku w Bayreuth. Po triumfalnym sukcesie Melchiora, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 punktem zwrotnym w jego karierze, swary posz\u0142y w niepami\u0119\u0107. Z up\u0142ywem lat zapomniano tak\u017ce o wielkim rywalu i poprzedniku legendarnego Heldentenora, uchodz\u0105cego dzi\u015b za niedo\u015bcigniony wzorzec \u015bpiewu wagnerowskiego.<\/p>\n

Anegdota, jakich wiele? \u015awiadectwo zawi\u015bci sfrustrowanej \u017cony, kt\u00f3ra nie umia\u0142a prze\u0142kn\u0105\u0107 goryczy pora\u017cki i pogodzi\u0107 si\u0119 z my\u015bl\u0105, \u017ce m\u0105\u017c musi ust\u0105pi\u0107 miejsca znacznie lepszemu \u015bpiewakowi? Niezupe\u0142nie. Anna Riesterer-Graarud zna\u0142a si\u0119 na rzeczy. By\u0142a wybitnym muzykiem i pedagogiem: to w\u0142a\u015bnie ona odkry\u0142a potencja\u0142 wokalny m\u0142odszego od niej o jedena\u015bcie lat Norwega, to ona naprawi\u0142a b\u0142\u0119dy jego poprzednich nauczycieli i wyprowadzi\u0142a przysz\u0142ego towarzysza \u017cycia na najlepsze sceny Europy. Oszala\u0142a z bezsilnej w\u015bciek\u0142o\u015bci Anna zdawa\u0142a sobie spraw\u0119, \u017ce odkrycie talentu Melchiora b\u0119dzie mia\u0142o dalekosi\u0119\u017cne i nieodwracalne nast\u0119pstwa. Nic ju\u017c nie b\u0119dzie, jak dawniej – estetyka \u015bpiewu, kt\u00f3rej ho\u0142dowa\u0142 sam Wagner, odejdzie na zawsze do lamusa. Przyjdzie nowe, poci\u0105gnie za sob\u0105 fal\u0119 mniej lub bardziej udanych na\u015bladownictw i w kr\u00f3tkim czasie zyska miano wzorca, do kt\u00f3rego b\u0119d\u0105 si\u0119 odnosi\u0107 zar\u00f3wno wykonawcy, jak krytycy i wielbiciele mistrza z Bayreuth.<\/p>\n

Gunnar Graarud urodzi\u0142 si\u0119 w 1886 roku w Holmestrand pod Oslo, w rodzinie powszechnie szanowanego lekarza i parlamentarzysty, kt\u00f3rego pasj\u0105 by\u0142a historia Norwegii. Graarudowie mieli troje dzieci: niestety, pierworodna c\u00f3rka zmar\u0142a w dzieci\u0144stwie, a m\u0142odszy syn Finn, kt\u00f3ry marzy\u0142 o karierze \u015bpiewaczej podobnie jak Gunnar, do\u017cy\u0142 wieku zaledwie 24 lat. Gunnarowi przypad\u0142a niewdzi\u0119czna rola jedynego spadkobiercy rodzinnych tradycji i presti\u017cu. Mimo \u017ce od ma\u0142ego interesowa\u0142 si\u0119 muzyk\u0105 i teatrem, po uko\u0144czeniu szko\u0142y \u015bredniej kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w technikum, p\u00f3\u017aniej za\u015b na politechnice w Karlsruhe. Postawi\u0142 na swoim dopiero po studiach, w 1911 roku: przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Monachium i rozpocz\u0105\u0142 regularne lekcje \u015bpiewu. Nie sz\u0142o mu najlepiej, wr\u00f3ci\u0142 wi\u0119c do Karlsruhe, gdzie w ko\u0144cu znalaz\u0142 odpowiedniego pedagoga: wspomnian\u0105 ju\u017c Ann\u0119 Elisabeth Riesterer, kt\u00f3ra zakocha\u0142a si\u0119 najpierw w g\u0142osie, potem za\u015b w samym m\u0119\u017cczy\u017anie. Starszy pan Graarud skapitulowa\u0142. Wym\u00f3g\u0142 jeszcze na synu przyst\u0105pienie do egzamin\u00f3w in\u017cynierskich, od kt\u00f3rych wyniku uzale\u017cni\u0142 dalsz\u0105 pomoc finansow\u0105 dla upartego m\u0142odzie\u0144ca. Gunnar junior zda\u0142. Gunnar senior ci\u0119\u017cko westchn\u0105\u0142 i pogodzi\u0142 si\u0119 z losem.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie Anna zdo\u0142a\u0142a „otworzy\u0107” ten g\u0142os, prowadzony z pocz\u0105tku w kierunku barytonu lirycznego. Popracowa\u0142a nad g\u00f3rnym rejestrem, nada\u0142a mu przepi\u0119kn\u0105, \u015bwietlist\u0105 barw\u0119, nie zatracaj\u0105c przy tym g\u0142\u0119bokiego, aksamitnego brzmienia w dole i \u015brednicy. Wyposa\u017cy\u0142a Graaruda w nieskaziteln\u0105 technik\u0119 belcantow\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej z powodzeniem znajdowa\u0142 si\u0119 w repertuarze operowym, pie\u015bniowym i oratoryjnym, imponuj\u0105c wspania\u0142ym legato, idealnym wyr\u00f3wnaniem w rejestrach i tym szczeg\u00f3lnym rodzajem muzykalno\u015bci, kt\u00f3ry sprawia\u0142, \u017ce partnerzy w skupieniu ws\u0142uchiwali si\u0119 w jego fraz\u0119, zamiast go przekrzykiwa\u0107. Graarud zadebiutowa\u0142 w 1917 roku, \u015bpiewaj\u0105c dla \u017co\u0142nierzy armii niemieckiej na froncie zachodnim Wielkiej Wojny. Rok p\u00f3\u017aniej doczeka\u0142 si\u0119 pierwszego wyst\u0119pu scenicznego, na deskach Stadttheater w palatynackim Kaiserlautern. W 1919 roku, wraz ze \u015bwie\u017co po\u015blubion\u0105 Ann\u0105, przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na kr\u00f3tko do Norwegii. Nie zagrza\u0142 d\u0142ugo miejsca w ojczy\u017anie. W 1920 przyj\u0105\u0142 anga\u017c w Nationaltheater w Mannheimie, dwa lata p\u00f3\u017aniej w berli\u0144skiej Volksoper. Na Festiwalu H\u00e4ndlowskim w Getyndze odni\u00f3s\u0142 wielki sukces w partii Kserksesa. W po\u0142owie lat dwudziestych by\u0142 ju\u017c solist\u0105 St\u00e4dtische Oper w Berlinie i Stadttheater w Hamburgu. W 1928 roku wcieli\u0142 si\u0119 w posta\u0107 Kr\u00f3la Sisery na niemieckiej premierze D\u00e8bora e Ja\u00e9le<\/i> Ildebranda Pizzettiego, w tym samym roku za\u015bpiewa\u0142 u boku Marii Jeritzy w Egipskiej Helenie <\/em>Straussa na scenie wiede\u0144skiej Staatsoper. Mia\u0142 ju\u017c w\u00f3wczas w repertuarze ponad czterdzie\u015bci r\u00f3l operowych i niemal tyle samo partii oratoryjnych. <\/span><\/span><\/p>\n

Triumfy Graaruda na scenie w Bayreuth rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w roku 1927. \u015apiewa\u0142 tam z powodzeniem Tristana, Zygmunta i Parsifala, a tak\u017ce – z mniejszym sukcesem – Zygfryda w Zmierzchu bog\u00f3w. <\/em>O dziwo, nie ud\u017awign\u0105\u0142 w\u0142a\u015bnie tej partii, nie za\u015b budz\u0105cej nabo\u017cn\u0105 groz\u0119 roli Tristana, do kt\u00f3rej wydawa\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas stworzony: w przeciwie\u0144stwie do wi\u0119kszo\u015bci tenor\u00f3w, \u015bwietnie sobie radzi\u0142 w ni\u017cszych, „barytonowych” odcinkach, w kt\u00f3rych \u015bpiewacy cz\u0119sto musz\u0105 \u015bpiewa\u0107 si\u0142owo, \u017ceby przebi\u0107 si\u0119 przez orkiestr\u0119. By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie niespodziewane k\u0142opoty z Zygfrydem przyczyni\u0142y si\u0119 do decyzji organizator\u00f3w, by parti\u0119 Tristana powierzy\u0107 w 1930 roku fenomenalnemu Melchiorowi. Zanim jednak „efekt Melchiora” zadzia\u0142a\u0142 na dobre, Graarudowi uda\u0142o si\u0119 zdyskontowa\u0107 wcze\u015bniejsze sukcesy we Wiedniu, gdzie mi\u0119dzy innymi wcieli\u0142 si\u0119 w posta\u0107 tragicznego kochanka pod batut\u0105 Wilhelma Furtw\u00e4nglera. Wci\u0105\u017c odnosi\u0142 sukcesy w operach Straussa, cho\u0107by w partii Heroda w Salome, <\/em>prowadzonej w Covent Garden przez Bruno Waltera. W 1937 roku zosta\u0142 profesorem wiede\u0144skiej Akademii Muzycznej. <\/span><\/span><\/p>\n

Niestety, jeszcze przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej uwik\u0142a\u0142 si\u0119 we flirt z nazizmem. Zosta\u0142 aktywnym cz\u0142onkiem NSDAP. W czasie wojny z zapa\u0142em i przekonaniem wspiera\u0142 dzia\u0142ania propagandy narodowosocjalistycznej we Wiedniu. W 1942 roku, w wywiadzie dla norweskiej gazety „Aftenposten”, zadeklarowa\u0142 gotowo\u015b\u0107 wst\u0105pienia do Waffen-SS. Je\u017adzi\u0142 po Niemczech i po Norwegii z pogadankami, w kt\u00f3rych g\u0142osi\u0142 pochwa\u0142\u0119 polityki Hitlera. W 1945 roku, po wkroczeniu aliant\u00f3w do Wiednia, straci\u0142 posad\u0119 na Akademii. Pr\u00f3bowa\u0142 nawi\u0105za\u0107 kontakt z ojczyzn\u0105 i organizowa\u0107 koncerty w Norwegii. Jak si\u0119 \u0142atwo domy\u015bli\u0107, bezskutecznie. Zmar\u0142 w zapomnieniu w Stuttgarcie, w 1960 roku, i zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej pochowany w rodzinnym Holmestrand.<\/p>\n

Jedynym nagraniem Graaruda z okresu jego \u015bwietno\u015bci, do kt\u00f3rego stosunkowo \u0142atwo dotrze\u0107 w sieci, jest legendarna, pierwsza w historii niemal kompletna rejestracja Tristana <\/em>z Bayreuth pod batut\u0105 Karla Elmendorffa (1928). Graarud \u015bpiewa u boku Nanny Lars\u00e9n-Todsen, tej samej, kt\u00f3ra dwa lata p\u00f3\u017aniej wyst\u0105pi\u0142a jako Izolda z Lauritzem Melchiorem. Trudno sobie wyobrazi\u0107 wi\u0119ksz\u0105 przepa\u015b\u0107 stylistyczn\u0105 ni\u017c ta, kt\u00f3ra dzieli\u0142a \u00f3wczesnych rywali. Paradoksalnie, \u0142ab\u0119dzi \u015bpiew Graaruda brzmi w naszych uszach „wsp\u00f3\u0142cze\u015bniej” ni\u017c poczynania nieudolnych kontynuator\u00f3w tradycji Melchiora. Nieprawdopodobna muzykalno\u015b\u0107, pe\u0142na identyfikacja z rol\u0105, nieziemskie pi\u0119kno frazy i umiej\u0119tno\u015b\u0107 zachowania lirycznej barwy we wszystkich rejestrach przywodz\u0105 na my\u015bl skojarzenia z dzisiejszym modelem wykonawstwa historycznego, kt\u00f3re d\u0105\u017cy nie tylko do prawdy muzycznej, ale te\u017c osadzenia tej „prawdy” w szerszym kontek\u015bcie dzie\u0142a. S\u0142ynne „O K\u00f6nig, das kann ich dir nicht sagen” z fina\u0142u drugiego aktu Tristana<\/em> to przejmuj\u0105cy obraz bezradno\u015bci w obliczu z\u0142amania wszelkich nakaz\u00f3w i kod\u00f3w kulturowych. Kr\u00f3l Marek zastaje „swoj\u0105” Izold\u0119 w obj\u0119ciach „swojego” Tristana. Prosi go o wyja\u015bnienia, ale na pr\u00f3\u017cno. To, co si\u0119 wydarzy\u0142o, wykracza poza granice zrozumienia. Nie spos\u00f3b ju\u017c si\u0119 odwo\u0142a\u0107 do czyjegokolwiek poczucia honoru. Oboje zawiedli i zdradzili Marka, ale Tristan pad\u0142 te\u017c ofiar\u0105 zdrady swojego przyjaciela Melota. Nikt ju\u017c nie jest tym, kim by\u0142 przedtem. Co\u015b si\u0119 nieodwracalnie sko\u0144czy\u0142o. Nie wiem, czy ktokolwiek wyrazi\u0142 to dobitniej w swojej interpretacji ni\u017c Gunnar Graarud. Wci\u0105\u017c nie mie\u015bci mi si\u0119 w g\u0142owie, jakim sposobem cz\u0142owiek o takiej inteligencji i wra\u017cliwo\u015bci da\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej wci\u0105gn\u0105\u0107 w tryby hitlerowskiej machiny \u015bmierci. Prosz\u0119 mnie nie pyta\u0107. Das kannst du nie erfahren.<\/p>\n