{"id":2660,"date":"2018-01-01T13:58:34","date_gmt":"2018-01-01T12:58:34","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2660"},"modified":"2018-01-01T14:06:28","modified_gmt":"2018-01-01T13:06:28","slug":"kandyd-czyli-optymizm-wysmiany","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2660","title":{"rendered":"Kandyd, czyli optymizm wy\u015bmiany"},"content":{"rendered":"

Kolejny rok za nami. Co teraz? Wszystkiego najlepszego w 2018 roku na najlepszym ze \u015bwiat\u00f3w? To si\u0119 jeszcze oka\u017ce. Na razie wiadomo jedno: premier\u0105 Kandyda <\/em>w Operze Wroc\u0142awskiej rozpocz\u0119li\u015bmy uroczyste obchody setnych urodzin Leonarda Bernsteina. I to z dwudniowym wyprzedzeniem. Koncerty i spektakle z muzyk\u0105 Mistrza rozbrzmiewaj\u0105 ju\u017c na ca\u0142ym \u015bwiecie, od Stan\u00f3w Zjednoczonych po Iran. Wroc\u0142awski Kandyd<\/em> p\u00f3jdzie w styczniu jeszcze trzy razy – dzi\u015b oraz w najbli\u017csz\u0105 sobot\u0119 i niedziel\u0119. Kto \u017cyw, niech p\u0119dzi do Opery. Polecam gor\u0105co, a z jakich powod\u00f3w, dowiedz\u0105 si\u0119 Pa\u0144stwo wkr\u00f3tce z mojej recenzji. Tymczasem, na zach\u0119t\u0119, kr\u00f3tki szkic o historii utworu, zamieszczony w ksi\u0105\u017cce programowej spektaklu.<\/p>\n

***<\/p>\n

\u201eO, Panglossie! wykrzykn\u0105\u0142 Kandyd, nie przeczuwa\u0142e\u015b tej ohydy; przepad\u0142o; trzeba mi w ko\u0144cu wyrzec si\u0119 twego optymizmu. \u2014 Co to takiego optymizm? spyta\u0142 Kakambo. \u2014 Ach, odpar\u0142 Kandyd, to ob\u0142\u0119d dowodzenia, \u017ce wszystko jest dobrze, kiedy nam si\u0119 dzieje \u017ale\u201d. Wolterowska powiastka o Kandydzie \u2013 domniemanym b\u0119karcie siostry barona de Thunder-ten-Tronckha, dobrodusznym naiwniaku, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 sobie spokojnie na zamku w Westfalii a\u017c do chwili, kiedy nieopatrznie poca\u0142owa\u0142 Kunegund\u0119, c\u00f3rk\u0119 gospodarza, i za swoje zuchwalstwo zosta\u0142 przep\u0119dzony na cztery wiatry \u2013 zapewne nie ujrza\u0142aby \u015bwiat\u0142a dziennego, gdyby na \u015bwiecie dzia\u0142o si\u0119 dobrze. Z punktu widzenia Woltera dzia\u0142o si\u0119 fatalnie. Trwa\u0142a wyniszczaj\u0105ca wojna siedmioletnia, uznana z czasem za punkt prze\u0142omowy we francusko-brytyjskim konflikcie o posiad\u0142o\u015bci zamorskie. Europa wci\u0105\u017c nie mog\u0142a si\u0119 otrz\u0105sn\u0105\u0107 po tragicznym trz\u0119sieniu ziemi w Lizbonie, kt\u00f3re 1 listopada 1755 roku poch\u0142on\u0119\u0142o prawie sto tysi\u0119cy ofiar, a wstrz\u0105sy wt\u00f3rne da\u0142y si\u0119 odczu\u0107 nawet w dalekiej Wenecji, o czym pisa\u0142 w swoich pami\u0119tnikach sam Giacomo Casanova. Wraz ze stolic\u0105 Portugalii leg\u0142a w gruzach doktryna optymizmu, oparta na teodycei Gotfryda Leibniza, kt\u00f3ry zwr\u00f3ci\u0142 Bogu sprawiedliwo\u015b\u0107 i uzna\u0142, \u017ce \u017cyjemy na najlepszym ze \u015bwiat\u00f3w, a je\u015bli nachodz\u0105 nas czarne my\u015bli, to tylko dlatego, \u017ce nie dysponujemy boskim ogl\u0105dem ca\u0142o\u015bci. Czar\u0119 goryczy przepe\u0142ni\u0142 s\u0142ynny List o Opatrzno\u015bci <\/em>Jana Jakuba Rousseau, kt\u00f3ry w 1756 roku przeczyta\u0142 Poemat o zniszczeniu Lizbony <\/em>Woltera i \u201epowzi\u0105\u0142 szalony pomys\u0142, aby mu przem\u00f3wi\u0107 do duszy i udowodni\u0107, \u017ce wszystko jest dobre\u201d. Francuski filozof straci\u0142 cierpliwo\u015b\u0107. Postanowi\u0142 udowodni\u0107 Rousseau, \u017ce jego pomys\u0142 jest zaiste szalony. Zabra\u0142 si\u0119 do pisania Kandyda <\/em>i w styczniu 1759 roku opublikowa\u0142 go r\u00f3wnolegle w pi\u0119ciu krajach. W swoim dziele, kt\u00f3re stworzy\u0142 rzekomo ku uciesze nielicznych odbiorc\u00f3w obdarzonych dowcipem, zawar\u0142 mia\u017cd\u017c\u0105c\u0105 krytyk\u0119 \u00f3wczesnych struktur pa\u0144stwowych i instytucji religijnych. Pu\u015bci\u0142 swojego bohatera w szelmowsk\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 po najgorszym ze \u015bwiat\u00f3w, w kt\u00f3rym mo\u017cna przetrwa\u0107 wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki praktycznej filozofii zdrowego rozs\u0105dku. W Kandydzie<\/em>, jak w ka\u017cdej kunsztownej satyrze, im \u015bmieszniej, tym robi si\u0119 straszniej. Naiwny m\u0142odzian porzuca wreszcie sw\u00f3j optymizm i nie bardzo wiadomo, co wybiera w zamian. To bodaj jedyna ksi\u0105\u017cka w dziejach literatury, o kt\u00f3rej naprawd\u0119 trudno powiedzie\u0107, czy dobrze si\u0119 ko\u0144czy.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wygnanie Kandyda. Ilustracja Daniela Chodowieckiego do wydania powiastki Woltera z 1778 roku.<\/p>\n

Powiastka doczeka\u0142a si\u0119 szeregu adaptacji, mi\u0119dzy innymi powie\u015bci Terry\u2019ego Southerna i Masona Hoffenberga Candy <\/em>(1958), kt\u00f3rej naiwna bohaterka, \u017ce\u0144skie wcielenie Kandyda, pakuje si\u0119 w coraz komiczniejsze sytuacje z udzia\u0142em bandy tyle\u017c nawiedzonych, co seksualnie niewy\u017cytych facet\u00f3w. Da\u0142a natchnienie mistrzom czarnego humoru, antyutopii i teatru absurdu. Zainspirowa\u0142a te\u017c Lillian Hellman, ameryka\u0144sk\u0105 dramatopisark\u0119 i scenarzystk\u0119, partnerk\u0119 \u017cyciow\u0105 autora popularnych krymina\u0142\u00f3w Dashiella Hammetta, kt\u00f3ra w 1950 roku stan\u0119\u0142a przed os\u0142awion\u0105 Komisj\u0105 do spraw Badania Dzia\u0142alno\u015bci Antyameryka\u0144skiej. Odm\u00f3wi\u0142a w\u00f3wczas zezna\u0144 przeciwko kolegom sympatyzuj\u0105cym z Komunistyczn\u0105 Parti\u0105 Stan\u00f3w Zjednoczonych, przez co trafi\u0142a na czarn\u0105 list\u0119 Hollywood, znalaz\u0142szy si\u0119 w doborowym towarzystwie Orsona Wellesa, Dorothy Parker, Irwina Shawa i innych gwiazd Fabryki Sn\u00f3w. Prze\u017cyta trauma sk\u0142oni\u0142a j\u0105 wpierw do opracowania angielskiej wersji sztuki Jeana Anouilha Skowronek<\/em> \u2013 zako\u0144czonej happy endem historii Joanny D\u2019Arc. Leonard Bernstein napisa\u0142 muzyk\u0119 do Skowronka <\/em>i zach\u0119cony sukcesem przedstawienia na Broadwayu nam\u00f3wi\u0142 Hellman do podj\u0119cia wsp\u00f3\u0142pracy nad \u201eoperetk\u0105 komiczn\u0105\u201d, osnut\u0105 na motywach powiastki Woltera. Zgodnie z metod\u0105 przyj\u0119t\u0105 w ameryka\u0144skich teatrach przedsi\u0119wzi\u0119cie realizowano wielotorowo: Hellman stworzy\u0142a og\u00f3lne zr\u0119by scenariusza i dialogi m\u00f3wione, Bernstein komponowa\u0142 bez \u015bcis\u0142ego porozumienia z autork\u0105, nad tekstami fragment\u00f3w \u015bpiewanych pracowali tak zwani lyricists <\/em>(mi\u0119dzy innymi John Latouche, Dorothy Parker i Richard Wilbur), orkiestracj\u0105 ca\u0142o\u015bci zaj\u0105\u0142 si\u0119 Hershy Kay.<\/p>\n

Prapremiera Kandyda <\/em>odby\u0142a si\u0119 w grudniu 1956 roku w Martin Beck Theatre na Broadwayu. Spektakl wyre\u017cyserowa\u0142 Tyrone Guthrie, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca s\u0142ynnego Stratford Shakespeare Festival w Kanadzie, do\u015bwiadczony tak\u017ce w rzemio\u015ble operowym. Dyrygowa\u0142 Samuel Krachmalnick, ucze\u0144 Bernsteina z Tanglewood. Jak na standardy broadwayowskie przedstawienie okaza\u0142o si\u0119 klap\u0105: posz\u0142o \u201ezaledwie\u201d siedemdziesi\u0105t trzy razy w dwa miesi\u0105ce. Krytycy utyskiwali przede wszystkim na rozziew mi\u0119dzy lekk\u0105, dowcipn\u0105, sk\u0142aniaj\u0105c\u0105 si\u0119 w stron\u0119 pastiszu muzyk\u0105 Bernsteina, a \u015bmiertelnie powa\u017cnym librettem Hellman, kt\u00f3ra wola\u0142a rozprawi\u0107 si\u0119 po swojemu z demonami maccartyzmu, ni\u017c stworzy\u0107 przewrotny, uwsp\u00f3\u0142cze\u015bniony ekwiwalent w\u0119dr\u00f3wek naiwnego prostaczka. Spektakl zszed\u0142 wprawdzie z afisza, muzyka trafi\u0142a jednak w gust publiczno\u015bci, kt\u00f3ra przez d\u0142ugie lata rozs\u0142uchiwa\u0142a si\u0119 w nagraniu z prapremiery. Nuci\u0142a \u201ewenecki\u201d walc What\u2019s the Use<\/em>, w kt\u00f3rym gromadka oszust\u00f3w i wymuszaczy ubolewa nad niedostatecznym zyskiem ze swej szubrawczej dzia\u0142alno\u015bci; p\u0119ka\u0142a ze \u015bmiechu przy Dear Boy<\/em> z epizodu lizbo\u0144skiego, kiedy Pangloss \u2013 mentor Kandyda \u2013 zachowuje niewzruszony optymizm mimo z\u0142apania syfilisu od \u015blicznej pokoj\u00f3wki Paquette; zachwyca\u0142a si\u0119 Glitter and Be Gay, <\/em>arcytrudn\u0105 i arcy\u015bmieszn\u0105 parodi\u0105 \u201earii z klejnotami\u201d z Fausta <\/em>Gounoda, \u015bpiewan\u0105 przez Kunegund\u0119, kt\u00f3ra nadspodziewanie dobrze urz\u0105dzi\u0142a si\u0119 jako kochanka paryskiego kardyna\u0142a i \u017cydowskiego kupca. S\u0142ynna z szalonych zmian metrum uwertura ju\u017c w 1957 roku zabrzmia\u0142a pod batut\u0105 kompozytora na koncercie New York Philharmonic i w dwa lata wesz\u0142a do repertuaru prawie stu orkiestr ameryka\u0144skich, wykorzystywana jako b\u0142yskotliwy concert opener<\/em>, czyli utw\u00f3r rozpoczynaj\u0105cy pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wieczoru.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Leonard Bernstein na pr\u00f3bie z orkiestr\u0105 Bayerischer Rundfunk, 1976. Fot. Dieter Endlicher. <\/span><\/p>\n

Pr\u00f3by wskrzeszenia Kandyda <\/em>na scenie sz\u0142y jednak opornie. Pierwsza produkcja londy\u0144ska z 1959 roku, na deskach Saville Theatre, przeniesiona na kr\u00f3tko do Oksfordu i Manchesteru, zesz\u0142a po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu przedstawieniach. W Stanach Zjednoczonych dzie\u0142o doczeka\u0142o si\u0119 kilku wykona\u0144 koncertowych i dw\u00f3ch wystawie\u0144 przez pomniejsze grupy teatralne z Los Angeles. Na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych zniech\u0119cona Lillian Hellman wycofa\u0142a si\u0119 z przedsi\u0119wzi\u0119cia i zabroni\u0142a dalszych wznowie\u0144 utworu opartego na jej scenariuszu. Now\u0105, jednoaktow\u0105 wersj\u0119 opracowa\u0142 Hugh Wheeler \u2013 z cz\u0119\u015bci\u0105 tekst\u00f3w dopisanych przez Stephena Sondheima, skr\u00f3con\u0105 o blisko po\u0142ow\u0119 w stosunku do pierwowzoru i z orkiestr\u0105 zredukowan\u0105 do trzynastu muzyk\u00f3w. Inscenizacj\u0105 (rozegran\u0105 na kilku podestach, \u017ceby unikn\u0105\u0107 zmian dekoracji) zaj\u0105\u0142 si\u0119 Harold Prince, zaprawiony w bojach re\u017cyser popularnych musicali. Dyrygowa\u0142 John Mauceri, kt\u00f3ry od tamtej pory towarzyszy\u0142 wszystkim p\u00f3\u017aniejszym metamorfozom Kandyda. <\/em>Premiera odby\u0142a si\u0119 w 1973 roku w Chelsea Theater Center na Brooklynie i odnios\u0142a natychmiastowy sukces. Rok p\u00f3\u017aniej spektakl zaw\u0119drowa\u0142 na Broadway, gdzie przez dwa sezony doczeka\u0142 si\u0119 ponad siedmiuset przedstawie\u0144. Z przyci\u0119\u017ckawej, nadmiernie dydaktyzuj\u0105cej powiastki w uj\u0119ciu Hellman Kandyd<\/em> odbi\u0142 w drug\u0105 stron\u0119: przeistoczy\u0142 si\u0119 w zwariowan\u0105 b\u0142azenad\u0119, przyprawiaj\u0105c\u0105 widz\u00f3w o kolejne paroksyzmy \u015bmiechu.<\/p>\n

Sopranistka Beverly Sills, dyrektor New York City Opera, za\u017cyczy\u0142a sobie rozbudowania tej muzycznej uciechy do rozmiar\u00f3w i\u015bcie operowych. Przed premier\u0105 na deskach NYCO w 1982 roku powsta\u0142a kolejna wersja dwuaktowa, uzupe\u0142niona przez Wheelera o nowe sceny, z przywr\u00f3conymi numerami z wersji pierwotnej, przemieszanymi niesk\u0142adnie ze szkod\u0105 nie tylko dla dramaturgii ca\u0142o\u015bci, ale i samej muzyki. Kto wie, jak potoczy\u0142yby si\u0119 dalsze losy utworu, gdyby nie interwencja Mauceriego, kt\u00f3ry przy okazji przygotowa\u0144 do nowej inscenizacji w Scottish Opera (1988) uporz\u0105dkowa\u0142 materia\u0142 i przywr\u00f3ci\u0142 Kandydowi <\/em>w\u0142a\u015bciwe proporcje mi\u0119dzy \u015bmiechem a \u0142zami, \u017cartem a gorycz\u0105, wzruszeniem a grotesk\u0105. Ostatecznej rewizji dokona\u0142 rok p\u00f3\u017aniej sam Bernstein \u2013 na dw\u00f3ch koncertach London Symphony Orchestra w Barbican Center wyst\u0105pili mi\u0119dzy innymi Christa Ludwig w partii Staruszki i Nikolai Gedda jako Gubernator. Nagranie \u2013 dokonane w tej samej obsadzie i wydane przez Deutsche Grammophon \u2013 poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 kolejn\u0105 fal\u0119 popularno\u015bci Kandyda<\/em>, kt\u00f3ry doczeka\u0142 si\u0119 ju\u017c kilkudziesi\u0119ciu wystawie\u0144 na ca\u0142ym \u015bwiecie. Do Polski zawita\u0142 w 2005 roku, zainscenizowany przez Tomasza Konin\u0119 w Teatrze Wielkim w \u0141odzi, pod dyrekcj\u0105 muzyczn\u0105 Tadeusza Koz\u0142owskiego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Obwoluta p\u0142yty z pierwszym nagraniem Kandyda<\/em>, wydanym w grudniu 1956 roku przez wytw\u00f3rni\u0119 Columbia.<\/p>\n

W powiastce Woltera, kt\u00f3ra poniek\u0105d jest parodi\u0105 klasycznego romansu i powie\u015bci \u0142otrzykowskiej, sceneria i sytuacje zmieniaj\u0105 si\u0119 jak w kalejdoskopie. Bohaterowie Kandyda <\/em>\u2013 a wraz z nim czytelnicy \u2013 wpadaj\u0105 w \u0142apy portugalskiej inkwizycji, p\u0119dz\u0105 konno do Kadyksu, p\u0142yn\u0105 przez Atlantyk do Paragwaju, trafiaj\u0105 do Eldorado, wracaj\u0105 do Europy, tu\u0142aj\u0105 si\u0119 po imperium osma\u0144skim, by wreszcie osi\u0105\u015b\u0107 w \u201efolwarczku\u201d nad brzegiem Propontydy. Bohaterowie utworu Bernsteina w\u0119druj\u0105 po oceanie europejskiej tradycji muzycznej. Tyle\u017c tu odniesie\u0144 do Leh\u00e1ra, wiede\u0144skich Strauss\u00f3w i Offenbacha, ile aluzji do wiktoria\u0144skich oper komicznych Gilberta i Sullivana, dzie\u0142 Mozarta i Smetany, chora\u0142u protestanckiego, muzyki klezmerskiej, hiszpa\u0144skiego flamenco, czeskiej polki i szkockiej gigi. Pr\u00f3ba zaszufladkowania Bernsteinowskiego Kandyda <\/em>jest z g\u00f3ry skazana na pora\u017ck\u0119. Musical to czy operetka? Singspiel czy opera komiczna? Re\u017cyser prapremiery Tyrone Guthrie powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce to \u201eZmierzch bog\u00f3w <\/em>przejrzany i poprawiony przez Rossiniego i Cole Portera\u201d. Komplement czy obelga? Jest Kandyd<\/em> arcydzie\u0142em czy rozkosznym wyg\u0142upem wy\u015bmienitego sk\u0105din\u0105d muzyka?<\/p>\n

W finale ksi\u0105\u017cki niezmordowany Pangloss przestrzega, \u017ce wielko\u015bci \u201es\u0105 bardzo niebezpieczne, wedle zgodnego s\u0105du wszystkich filozof\u00f3w; ostatecznie bowiem\u2026\u201d \u2013 i tu wylicza kr\u00f3l\u00f3w zamordowanych, powieszonych na w\u0142asnych kud\u0142ach, przeszytych grotami strza\u0142, wzi\u0119tych w niewol\u0119. Kandyd w pewnej chwili przerywa mu t\u0119 litani\u0119 s\u0142ynnym zdaniem: \u201eWiem r\u00f3wnie\u017c, \u017ce trzeba uprawia\u0107 nasz ogr\u00f3dek\u201d. Mo\u017ce i Bernstein nie pretendowa\u0142 do wielko\u015bci? Mo\u017ce wola\u0142 uprawia\u0107 sw\u00f3j ogr\u00f3dek? Cokolwiek to znaczy, bo jak ju\u017c wcze\u015bniej napisa\u0142am, najt\u0119\u017csze g\u0142owy spieraj\u0105 si\u0119 o wyd\u017awi\u0119k ostatnich s\u0142\u00f3w powie\u015bci Woltera.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kolejny rok za nami. Co teraz? Wszystkiego najlepszego w 2018 roku na najlepszym ze \u015bwiat\u00f3w? To si\u0119 jeszcze oka\u017ce. Na razie wiadomo jedno: premier\u0105 Kandyda w Operze Wroc\u0142awskiej rozpocz\u0119li\u015bmy uroczyste obchody setnych urodzin Leonarda Bernsteina. I to z dwudniowym wyprzedzeniem. Koncerty i spektakle z muzyk\u0105 Mistrza rozbrzmiewaj\u0105 ju\u017c na ca\u0142ym \u015bwiecie, od Stan\u00f3w Zjednoczonych po … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-2660","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2660","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2660"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2660\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2665,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2660\/revisions\/2665"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2660"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2660"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2660"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}