Witold Chomicz, Szopka krakowska<\/em>, 1938.<\/p>\n Kol\u0119da w pierwotnym znaczeniu by\u0142a wi\u0119c noworoczn\u0105 pie\u015bni\u0105 powitaln\u0105 i \u017cycz\u0105c\u0105. Dopiero kilkaset lat po wydarzeniach opisanych w Ewangeliach zacz\u0119\u0142a stopniowo wnika\u0107 w \u015bwiat sacrum. Z pocz\u0105tku niewiele mia\u0142a wsp\u00f3lnego z liryczn\u0105 opowie\u015bci\u0105 o narodzinach Jezusa. Hymn Veni redemptor gentium<\/em>, kt\u00f3rego autorem jest \u015bw. Ambro\u017cy, arcybiskup Mediolanu, by\u0142 surow\u0105 wyk\u0142adni\u0105 teologicznej doktryny Wcielenia i mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 or\u0119\u017cem w walce z herezj\u0105 aria\u0144sk\u0105, kwestionuj\u0105c\u0105 bosk\u0105 natur\u0119 Jezusa. Na prze\u0142omie pierwszego i drugiego tysi\u0105clecia naszej ery obyczaj \u015bpiewania sekwencji bo\u017conarodzeniowych rozpowszechni\u0142 si\u0119 w klasztorach p\u00f3\u0142nocnej Europy. Dopiero w XII wieku \u2013 za spraw\u0105 paryskiego mnicha Adama de Saint-Victor \u2013 pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze nie\u015bmia\u0142e pr\u00f3by oderwania tych \u015bpiew\u00f3w od tradycji gregoria\u0144skiej i powi\u0105zania ich z melodiami \u015bwieckimi.<\/p>\n Pierwociny kol\u0119dy znanej w dzisiejszej formie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Franciszka z Asy\u017cu, kt\u00f3ry rozpropagowa\u0142 zwyczaj urz\u0105dzania \u017c\u0142\u00f3bka i ko\u0142ysania Dzieci\u0105tka, kontynuowany p\u00f3\u017aniej w klasztorach \u017ce\u0144skich. Nastrojowe Bo\u017ce ko\u0142ysanki uk\u0142adano w j\u0119zykach rodzimych i \u015bpiewano poza ko\u015bcio\u0142em, nie tylko zreszt\u0105 w okresie Bo\u017cego Narodzenia. Kolejny etap bujnego rozwoju tej formy przypad\u0142 na epok\u0119 Renesansu, kiedy nowopowsta\u0142e pie\u015bni utrwalano i rozpowszechniano drukiem, a hierarchowie ko\u015bcielni coraz przychylniejszym okiem patrzyli na obyczaj \u015bpiewania pie\u015bni bo\u017conarodzeniowych w j\u0119zykach narodowych. Jak kwiat na kamieniu rozkwit\u0142a kol\u0119da protestancka \u2013 znacznie surowsza od katolickiej i ograniczona wy\u0142\u0105cznie do w\u0105tk\u00f3w biblijnych. W katolickiej pie\u015bni bo\u017conarodzeniowej zacz\u0119\u0142y z kolei pojawia\u0107 si\u0119 w\u0105tki apokryficzne. W ko\u015bcio\u0142ach Europy zachodniej kol\u0119da zago\u015bci\u0142a na dobre dopiero w po\u0142owie XIX wieku. W Polsce jej losy potoczy\u0142y si\u0119 odrobin\u0119 inaczej.<\/p>\n Najdawniejsze zabytki z ziem polskich \u2013 mi\u0119dzy innymi XV-wieczna kol\u0119da Zdrow b\u0105d\u017a krolu anielski<\/em>, zachowana w zbiorze kaza\u0144 \u0142aci\u0144skich Jana Szczekny \u2013 wywodz\u0105 si\u0119 z hymnografii \u0142aci\u0144skiej b\u0105d\u017a z tradycji czeskiej. Podobnie jak wspomniany ju\u017c hymn \u015bw. Ambro\u017cego, przypominaj\u0105 raczej ma\u0142e traktaty teologiczne, \u015bci\u015ble oparte na tekstach biblijnych. Na prze\u0142omie XV i XVI zaczynaj\u0105 si\u0119 pojawia\u0107 pierwsze \u201erodzime\u201d kol\u0119dy, o mocno ju\u017c rozbudowanym w\u0105tku narracyjnym, z wykorzystaniem licznych nawi\u0105za\u0144 do sfery profanum, czego przyk\u0142adem cho\u0107by pie\u015b\u0144 na Bo\u017ce Narodzenie Augustus kiedy krolowa\u0142<\/em>, skomponowana przez \u0141adys\u0142awa z Gielniowa w formie abecedariusza (ka\u017cda ze zwrotek zaczyna si\u0119 na kolejn\u0105 liter\u0119 alfabetu). Od tych bardzo intymnych pie\u015bni, s\u0142u\u017c\u0105cych tak\u017ce osobistej modlitwie, pozosta\u0142 ju\u017c tylko krok do rozbuchanej \u2013 zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem formalnym, jak tre\u015bciowym \u2013 barokowej kol\u0119dy sarmackiej, w kt\u00f3rej miesza\u0142y si\u0119 wszystkie mo\u017cliwe porz\u0105dki. Surowy dogmat zosta\u0142 bezpowrotnie wyparty przez realizm scen rodzajowych, egzotyczna sceneria stajenki w Betlejem ust\u0105pi\u0142a miejsca swojskiemu sztafa\u017cowi maj\u0105tk\u00f3w ziemskich, niedosi\u0119\u017cne postaci biblijne sta\u0142y si\u0119 nagle r\u00f3wnie bliskie i zrozumia\u0142e, jak w\u0119druj\u0105cy po zapylonych go\u015bci\u0144cach prostaczkowie.<\/p>\n Zofia Stryje\u0144ska, Kol\u0119da „B\u00f3g si\u0119 rodzi”<\/em>. Z albumu Pastora\u0142ka z\u0142o\u017cona z 7 kol\u0119d<\/em>, Wydawnictwo Warsztat\u00f3w Krakowskich, 1917.<\/p>\n Wtedy te\u017c pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze polskie pastora\u0142ki, udramatyzowane pie\u015bni wykonywane przez w\u0119drownych muzyk\u00f3w. Tekstom \u2013 cz\u0119sto rubasznym, pisanym gwar\u0105, z wykorzystaniem polskich imion pasterzy \u2013 przyporz\u0105dkowywano melodie popularnych ta\u0144c\u00f3w: polonez\u00f3w, mazurk\u00f3w i kujawiak\u00f3w. W kszta\u0142t ludowej po\u0142ajanki mog\u0142a si\u0119 oblec nawet historia Raju Utraconego, o czym \u015bwiadczy Wt\u00f3ra symfonia anielska <\/em>Jana \u017babczyca (1630), rozpoczynaj\u0105ca si\u0119 od dosadnej strofy \u201eAch, z\u0142a Ewa nabroi\u0142a, k\u0142opotu nas nabawi\u0142a, z w\u0119\u017cem sama rozmawia\u0142a i jab\u0142uszka skosztowa\u0142a, nabroi\u0142a\u201d.<\/p>\n O ile kanon polskiej pie\u015bni bo\u017conarodzeniowej wykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w epoce baroku, pocz\u0105tki polskiej kol\u0119dy narodowej przypadaj\u0105 dopiero na prze\u0142om XVIII i XIX stulecia. Absolutnym arcydzie\u0142em p\u00f3\u017anej epoki o\u015bwiecenia jest s\u0142ynna Pie\u015b\u0144 o Narodzeniu Pa\u0144skim <\/em>Franciszka Karpi\u0144skiego, oparta na wykwintnych antytezach opowie\u015b\u0107 o tajemnicy Wcielenia, w kt\u00f3rej poeta odszed\u0142 daleko od rubaszno\u015bci kol\u0119dy ludowej, \u0142\u0105cz\u0105c potoczno\u015b\u0107 narracji z i\u015bcie Burke\u2019owsk\u0105 wznios\u0142o\u015bci\u0105 formy, a w s\u0142owach \u201ePodnie\u015b r\u0119k\u0119, Bo\u017ce Dzieci\u0119, b\u0142ogos\u0142aw krain\u0119 mi\u0142\u0105\u201d a\u017c nadto wyrazi\u015bcie odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do dramatycznych wydarze\u0144 1792 roku. Poeci romantyczni zdecydowanie ch\u0119tniej nawi\u0105zywali do konwencji barokowej ni\u017c wchodzili z ni\u0105 w tw\u00f3rczy dyskurs. W konsekwencji niewiele z ich spu\u015bcizny przetrwa\u0142o w kultywowanej do dzi\u015b tradycji \u2013 mo\u017ce poza Chrystus Pan si\u0119 narodzi\u0142<\/em> Juliusza S\u0142owackiego i Mizerna, cicha stajenka licha<\/em> Teofila Lenartowicza. Anonimowi autorzy dopisywali nowe teksty do starych melodii pod wp\u0142ywem kolejnych tragedii: powstania listopadowego i styczniowego, kl\u0119sk Legion\u00f3w Polskich na polach bitew Wiosny Lud\u00f3w. Sz\u0142y w zapomnienie r\u00f3wnie pr\u0119dko, jak si\u0119 pojawia\u0142y, ust\u0119puj\u0105c miejsca nowym kontrafakturom.<\/p>\n Zbi\u00f3r kol\u0119d wydany w oflagu II C Woldenberg.<\/p>\n Kanon okrzep\u0142 i zmieni\u0142 funkcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Oczekiwanie na przyj\u015bcie Zbawcy sta\u0142o si\u0119 no\u015bn\u0105 metafor\u0105 nadziei na rych\u0142\u0105 odmian\u0119 losu: niechcianej panny, uciskanego ch\u0142opa, ciemi\u0119\u017conego robotnika, walcz\u0105cego na froncie \u017co\u0142nierza, ca\u0142ego narodu. W czasie II wojny \u015bwiatowej partyzanci na Lubelszczy\u017anie \u015bpiewali: \u201eTy le\u017cysz na sianku w twardym \u017c\u0142\u00f3beczku, <\/em>a ja sypia\u0107 musz\u0119 pod choineczk\u0105\u201d. Dwadzie\u015bcia kilka lat temu po wsiach kr\u0105\u017cy\u0142a kol\u0119da zaczynaj\u0105ca si\u0119 od s\u0142\u00f3w: \u201eB\u00f3g si\u0119 rodzi, gwiazda wschodzi, Wa\u0142\u0119sa po pro\u015bbie chodzi\u201d. Polska kol\u0119da zatoczy\u0142a pe\u0142ny kr\u0105g i wr\u00f3ci\u0142a do swej pierwotnej funkcji: pie\u015bni, w kt\u00f3rej przymawiano si\u0119 o dar szcz\u0119\u015bcia, pomy\u015blno\u015bci, ulgi od biedy i cierpienia.<\/p>\n Pewien dowcipni\u015b zamie\u015bci\u0142 w sieci pytanie, jakie kol\u0119dy \u015bpiewa si\u0119 na Wielkanoc. Internauci zareagowali zgodnym oburzeniem. Nie wiem jednak, czy s\u0142usznie, skoro w wielkomiejskich centrach handlowych kol\u0119dy rozbrzmiewaj\u0105 ju\u017c w Adwencie, a czasem nawet w listopadzie. Z drugiej strony niekt\u00f3rzy biskupi domagaj\u0105 si\u0119 powrotu do tradycyjnej liturgii, kt\u00f3ra dopuszcza \u015bpiewanie kol\u0119d od pasterki w \u015bwi\u0119to Bo\u017cego Narodzenia do \u015bwi\u0119ta Chrztu Pa\u0144skiego, czyli pierwszej niedzieli po 6 stycznia. Tymczasem w Polsce od dawna obowi\u0105zuje zwyczaj kol\u0119dowania a\u017c po dzie\u0144 Ofiarowania 2 lutego. Jak pogodzi\u0107 czysto\u015b\u0107 obrz\u0105dku z mn\u00f3stwem tre\u015bci pozaliturgicznych, w kt\u00f3re obros\u0142a ta pie\u015b\u0144, kojarzona na ca\u0142ym \u015bwiecie z polskim modelem prze\u017cycia zbiorowego? Jak wpisa\u0107 w t\u0119 tradycj\u0119 Kol\u0119d\u0119 stanu wojennego<\/em> Josifa Brodskiego, kt\u00f3r\u0105 Andrzej Drawicz skomentowa\u0142 tak: \u201eRosjanin napisa\u0142 po angielsku wiersz o Polsce dla Amerykan\u00f3w i zadedykowa\u0142 go polskim przyjacio\u0142om; poezja chadza kr\u0119tymi \u015bcie\u017ckami, ale trafia do celu najkr\u00f3tsz\u0105 drog\u0105\u201d. Nie mnie o tym s\u0105dzi\u0107. Wiem tylko, \u017ce w okolicach przesilenia zimowego kol\u0119da wci\u0105\u017c trafia najkr\u00f3tsz\u0105 drog\u0105 do naszych zzi\u0119bni\u0119tych i z\u0142aknionych s\u0142o\u0144ca serc \u2013 bez wzgl\u0119du na narodowo\u015b\u0107, wyznanie i \u015bwiatopogl\u0105d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dawno, dawno temu – kiedy nie by\u0142o Upiora w Operze – opublikowa\u0142am ten szkic na \u0142amach „Tygodnika Powszechnego”. I tak sobie pomy\u015bla\u0142am, \u017ce nie zawadzi przypomnie\u0107, zw\u0142aszcza \u017ce polski zwyczaj \u015bpiewania kol\u0119d a\u017c do \u015awi\u0119ta Ofiarowania jest jednym z sympatyczniejszych odst\u0119pstw od liturgii Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, kt\u00f3ra pozwala je wykonywa\u0107 od Pasterki do pierwszej niedzieli po … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-2688","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2688","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2688"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2688\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2692,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2688\/revisions\/2692"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2688"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2688"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2688"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"http:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/b_nar_037424.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n