{"id":2716,"date":"2018-01-24T12:05:10","date_gmt":"2018-01-24T11:05:10","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2716"},"modified":"2018-01-25T14:16:34","modified_gmt":"2018-01-25T13:16:34","slug":"biuro-rzeczy-znalezionych","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2716","title":{"rendered":"Biuro rzeczy znalezionych"},"content":{"rendered":"

Pewnego razu, bardzo dawno temu, mniej wi\u0119cej w zesz\u0142y pi\u0105tek – a tak powa\u017cnie, przed siedmiu laty – pisa\u0142am do miesi\u0119cznika „Teatr” o muzyce Stanis\u0142awa Radwana. Na marginesie \u015bwie\u017co wydanej p\u0142yty Co\u015b co zgin\u0119\u0142o szuka tu imienia<\/em>, z jego kompozycjami do przedstawie\u0144 Jerzego Grzegorzewskiego. Postanowi\u0142am przypomnie\u0107 ten tekst: nie dlatego, \u017ce nie mam o czym my\u015ble\u0107 ani czego analizowa\u0107. Wr\u0119cz przeciwnie, w nowy rok wkraczam ze sporym baga\u017cem do\u015bwiadcze\u0144 wyniesionych z inscenizacji oper XX-wiecznych, o kt\u00f3rych donios\u0119 wkr\u00f3tce. I w\u0142a\u015bnie dlatego s\u0105dz\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142praca Radwana z jednym z najwybitniejszych polskich re\u017cyser\u00f3w XX wieku otwiera pole do szerszej refleksji na temat zwi\u0105zk\u00f3w muzyki ze s\u0142owem, a przede wszystkim z tre\u015bci\u0105 przekazu teatralnego. Refleksji cz\u0119sto weso\u0142ych, a ogromnie przez to smutnych.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bardzo dobrze, \u017ce p\u0142yta z muzyk\u0105 Stanis\u0142awa Radwana do spektakli Jerzego Grzegorzewskiego ukaza\u0142a si\u0119 w prze\u0142omowej fazie dyskusji o miejscu re\u017cysera w teatrze muzycznym. Teraz popatrzymy sobie na sytuacj\u0119 odwrotn\u0105: poobserwujemy, pos\u0142uchamy i spr\u00f3bujemy si\u0119 wczu\u0107 w rol\u0119 muzyka w teatrze dramatycznym. I co? Jako\u015b nie s\u0142ycha\u0107, by kompozytorowi w realizacji jego pomys\u0142\u00f3w przeszkadza\u0142o s\u0142owo, rytm frazy, \u015bredni\u00f3wka w poezji, sama umiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania. Nikt mu nie opowiada, o czym jest Noc listopadowa<\/em>, \u017ceby j\u0105 potem m\u00f3g\u0142 spru\u0107, upra\u0107, zgr\u0119plowa\u0107 i zrobi\u0107 z niej now\u0105 ko\u0142dr\u0119. Nie przyjdzie mu do g\u0142owy, \u017ceby obarcza\u0107 tekst pi\u0119tnem w\u0142asnego stylu \u2013 cho\u0107 przeci\u0119tnemu odbiorcy na pewno \u0142atwiej by si\u0119 takiej p\u0142yty s\u0142ucha\u0142o.<\/p>\n

Bo Radwan \u2013 zupe\u0142nie jak porz\u0105dny re\u017cyser operowy \u2013 uwielbia ograniczenia formy, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 mu tym mocniej si\u0119 skupi\u0107 na tre\u015bci niesionej przez wszystkie teksty sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na przekaz teatralny. Z lubo\u015bci\u0105 wk\u0142ada na szyj\u0119 \u201echom\u0105to\u201d, o kt\u00f3rym wspomina\u0142 kiedy\u015b Maciej Prus, szuka w swym samoograniczeniu Sartre\u2019owskiej wolno\u015bci i znajduje j\u0105. Zabiera przy tym teatromanom nadziej\u0119, \u017ce wyjd\u0105 z premiery, nuc\u0105c jego songi, jak nie przymierzaj\u0105c Ballad\u0119 o seksualnej zale\u017cno\u015bci<\/em> Brechta\/Weilla. Tworzy muzyczne mikro\u015bwiaty wewn\u0105trz spektaklu \u2013 ma\u0142e operki, kantatki i symfonijki, skomponowane w \u015bcis\u0142ym porozumieniu z autorem sztuki b\u0105d\u017a jego duchem, re\u017cyserem oraz sumieniem w\u0142asnym.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Stanis\u0142aw Radwan. Fot. Patrycja Mic.<\/p>\n

Trudno w teatrze o muzyka z lepszym warsztatem \u2013 u jego mistrza fortepianu Ludwika Stefa\u0144skiego uczyli si\u0119 tak\u017ce Kazimierz Kord i Krzysztof Penderecki. Szlify kompozytorskie w krakowskiej PWSM zdobywa\u0142 Radwan w\u0142a\u015bnie u Pendereckiego. Jak ka\u017cdy szanuj\u0105cy si\u0119 adept tej sztuki, wyjecha\u0142 p\u00f3\u017aniej na studia do Pary\u017ca, i doprawdy nie m\u00f3g\u0142 lepiej trafi\u0107, jak do Pierre\u2019a Schaeffera, u kt\u00f3rego zg\u0142\u0119bia\u0142 tajniki muzyki elektronicznej, ani do Oliviera Messiaena, kt\u00f3ry uchodzi dzi\u015b bezsprzecznie za jednego z najwybitniejszych tw\u00f3rc\u00f3w XX wieku. W pocz\u0105tkach swojej kariery pisa\u0142 najprawdziwsze kwartety smyczkowe i sonaty, pope\u0142ni\u0142 nawet Kompozycj\u0119 formaln\u0105<\/em> na sopran, g\u0142os recytuj\u0105cy, flet i 2 kontrabasy, bo w 1964 roku po prostu tak wypada\u0142o. Na szcz\u0119\u015bcie ju\u017c od 1960 roku wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z krakowsk\u0105 Piwnic\u0105 pod Baranami, co zaowocowa\u0142o swobod\u0105 w pos\u0142ugiwaniu si\u0119 technik\u0105 persyfla\u017cu, wybitnym zaostrzeniem poczucia humoru, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o bezcennej umiej\u0119tno\u015bci wsp\u00f3\u0142pracy z wokalistami (w tym szczeg\u00f3lnym przypadku pozwol\u0119 sobie nie czyni\u0107 rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy aktorami a \u015bpiewakami).<\/p>\n

Trudno w polskim teatrze o kompozytora z wi\u0119kszym szcz\u0119\u015bciem do re\u017cyser\u00f3w: tw\u00f3rc\u00f3w spektakli osobnych, ale przenigdy nie g\u0142upich, bezmy\u015blnych ani aroganckich. Miejmy nadziej\u0119, \u017ce z archiw\u00f3w wyp\u0142yn\u0105 kiedy\u015b materia\u0142y na p\u0142yty z muzyk\u0105 Radwana do prze\u0142omowych inscenizacji Konrada Swinarskiego, Zygmunta H\u00fcbnera, Jerzego Jarockiego. Radwan eksploatowa\u0142 teatralne loci communes<\/em>: jeszcze ze Swinarskim wzi\u0105\u0142 na warsztat dramat Georga B\u00fcchnera Woyzeck<\/em>, w kt\u00f3rego tkance musi by\u0107 co\u015b przera\u017aliwie muzycznego, skoro Alban Berg i jego opera, skoro Werner Herzog i eksperymenty z Vivaldim, skoro Robert Wilson i okrutny musical we wsp\u00f3\u0142pracy z Tomem Waitsem. Wda\u0142 si\u0119 w swoist\u0105 rywalizacj\u0119 z innym tytanem polskiej muzyki teatralnej, Zygmuntem Koniecznym, tak\u017ce w walce o celno\u015b\u0107 muzycznego dope\u0142nienia tw\u00f3rczo\u015bci Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego: wizja Koniecznego jest bardziej osobista i sp\u00f3jna, propozycja Radwana \u2013 bardziej obiektywna i zdecydowanie bli\u017csza literze tekstu. Nie zawaha\u0142 si\u0119 zmierzy\u0107 z R\u0119kopisem znalezionym w Saragossie <\/em>(w adaptacji i re\u017cyserii Tadeusza Bradeckiego w Starym Teatrze w 1992 roku), mimo \u017ce muzyczne nec plus ultra<\/em> w tym wzgl\u0119dzie ustanowi\u0142 pono\u0107 Krzysztof Penderecki w \u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej do filmu Wojciecha Hasa. Ma\u0142o kto wie i pami\u0119ta, \u017ce w nagraniu z 1965 roku uczestniczy\u0142 sam Radwan \u2013 jako pianista i organista. Gdyby Stanis\u0142aw Radwan by\u0142 himalaist\u0105, z pewno\u015bci\u0105 celowa\u0142by w wytyczaniu nowych, trudniejszych dr\u00f3g na o\u015bmiotysi\u0119czniki.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Nowe Bloomusalem, <\/em>Teatr Narodowy, 1999. Fot. Wojciech Plewi\u0144ski.<\/p>\n

Trudno w \u017cyciu o do\u015bwiadczenie pe\u0142niejsze i bardziej fascynuj\u0105ce ni\u017c wsp\u00f3\u0142praca z Jerzym Grzegorzewskim, praktycznie r\u00f3wie\u015bnikiem Radwana, dziwakiem i nadwra\u017cliwcem, kt\u00f3rego ci bardziej powierzchowni zapami\u0119tali z rozrzuconych po scenie nart, wiose\u0142 i element\u00f3w taboru PKP, ci wnikliwsi za\u015b \u2013 z umiej\u0119tno\u015bci budzenia w tekstach pami\u0119ci zbiorowej, z daru snucia refleksji o \u015bmierci i przemijaniu z sardonicznym u\u015bmiechem na twarzy, z wizjonerstwa, za kt\u00f3rym sta\u0142o prawdziwe objawienie, a nie pusta jak wydmuszka halucynacja. Stanis\u0142aw Radwan by\u0142 cierpliwym s\u0142uchaczem koncepcji Grzegorzewskiego, wytrwa\u0142ym asystentem jego p\u0105czkuj\u0105cych jak hydra wizji teatralnych, a przede wszystkim czujnym \u201edopowiadaczem\u201d jego pomys\u0142\u00f3w w sferze czysto muzycznej. Bo Radwan w\u0142a\u015bnie dopowiada \u2013 przez ca\u0142e \u017cycie pilnuje, \u017ceby nie powtarza\u0107 po pr\u00f3\u017cnicy czego\u015b, co kto\u015b powiedzia\u0142 ju\u017c przed nim. Nigdy te\u017c nikogo nie przekrzykiwa\u0142, zw\u0142aszcza Grzegorzewskiego, kt\u00f3ry mia\u0142 wiele ciekawego do powiedzenia, ale kiedy zabrak\u0142o mu j\u0119zyka w g\u0119bie, prosi\u0142 o pomoc kompozytora.<\/p>\n

Fragmenty, z\u0142o\u017cone w przemy\u015blan\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 i poza nielicznymi wyj\u0105tkami (Noc listopadowa <\/em>z 2000 roku, Operetka <\/em>z roku 2001 oraz Hamlet Wyspia\u0144skiego<\/em> z 2007) nagrane w studiu Teatru Narodowego cztery lata po \u015bmierci re\u017cysera, budz\u0105 dojmuj\u0105c\u0105 t\u0119sknot\u0119 za jego teatrem: dopracowanym w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, wra\u017cliwym na s\u0142owo, na d\u017awi\u0119k g\u0142osu aktora, na zawart\u0105 w tym g\u0142osie muzyk\u0119. Radwan-kompozytor by\u0142 no\u015bnikiem idealnym intencji Grzegorzewskiego-re\u017cysera. W ka\u017cdym ze spektakli \u017conglowa\u0142 innym zestawem kod\u00f3w: Witkacego ogrywa\u0142 przez pryzmat kabaret\u00f3w dwudziestolecia, Gombrowiczowi przyprawi\u0142 tak\u0105 g\u0119b\u0119, \u017ce sam autor Operetki <\/em>by si\u0119 przestraszy\u0142, w Drugim powrocie Odysa<\/em> pok\u0142oni\u0142 si\u0119 nisko nostalgicznej tradycji Piwnicy pod Baranami. Arcydzie\u0142em osobnym jest Nowe Bloomusalem<\/em> \u2013 muzyczny obraz chaosu i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci \u015bwiata z przewrotnej adaptacji pi\u0119tnastego epizodu Ulissesa<\/em> Joyce\u2019a, kt\u00f3ry z kolei jest przewrotn\u0105 parodi\u0105 Odysei<\/em> Homera. Pozostaje mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce krytycy, kt\u00f3rzy w 1999 roku ods\u0105dzili od czci i wiary \u201eniesp\u00f3jny\u201d spektakl w Teatrze Narodowym, oceni\u0105 go po latach \u0142askawiej \u2013 tym razem na \u015blepo, zas\u0142uchani w muzyczny ekwiwalent koncepcji Jerzego Grzegorzewskiego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Morze i zwierciad\u0142o<\/em>, Teatr Narodowy, 2002. Fot. Wojciech Plewi\u0144ski.<\/p>\n

Stanis\u0142aw Radwan nie chce, nie umie albo nie lubi opowiada\u0107 o swoim warsztacie, o sekretach kuchni kompozytora muzyki teatralnej. Woli pochwali\u0107 Jana Klat\u0119 za re\u017cyseri\u0119 Sprawy Dantona <\/em>Przybyszewskiej w Teatrze Polskim we Wroc\u0142awiu i podzi\u0119kowa\u0107 mu za \u201eprze\u0142o\u017cenie Etiudy rewolucyjnej<\/em> Chopina na znaki teatralne \u2013 nareszcie zrozumia\u0142em, co na klawiaturze robi prawa r\u0119ka!\u201d Co\u015b w tym jest: bo tworzona przez niego muzyka nie jest de facto<\/em> muzyk\u0105 Radwana: to mistrzowsko dobrane zlepki, fragmenty, aran\u017cacje, zdekonstruowane motywy, zap\u0119tlone akordy, zmienne jak Proteusz, wci\u0105\u017c rozpoznawalne, a przy tym nabieraj\u0105ce ca\u0142kiem nowych znacze\u0144. Niczym te s\u0142ynne wios\u0142a, narty i drezyny, kt\u00f3re przecie\u017c nie s\u0105 ani wios\u0142em, ani nart\u0105, ani drezyn\u0105, tylko teatrem Grzegorzewskiego.<\/p>\n

A je\u015bli kto\u015b bardzo chce pozna\u0107 szczeg\u00f3\u0142y techniczne muzykowania na scenie, niech pos\u0142ucha Jerzego Radziwi\u0142owicza i Zbigniewa Zamachowskiego (Halka Spinoza<\/em> na motywach Filozofii po g\u00f3ralsku<\/em> J\u00f3zefa Tischnera, Teatr Narodowy, 1998). Wszystko jak na d\u0142oni: pop\u0142aka\u0142am si\u0119 ze \u015bmiechu.<\/p>\n

To nie jest muzyka do s\u0142uchania mimochodem. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Radwana wymaga maksymalnego skupienia. Nie jest ani jednolita, ani sp\u00f3jna, ani naznaczona pi\u0119tnem indywidualnego stylu. To muzyka nieustannych poszukiwa\u0144, jak\u017ce celnie podsumowana cytatem zawartym w tytule: \u201eCo\u015b, co zgin\u0119\u0142o, szuka tu imienia\u201d. Niezwyk\u0142y spektakl Morze i zwierciad\u0142o<\/em>, kt\u00f3rego premiera odby\u0142a si\u0119 21 grudnia 2002 roku na Scenie przy Wierzbowej, powsta\u0142 na motywach poematu Wystana Hugh Audena, swoistego pos\u0142owia do Szekspirowskiej Burzy<\/em>. W tych rozwa\u017caniach o naturze sztuki ka\u017cdy przemawia innym g\u0142osem, w innym metrum, za ka\u017cdym razem zwracaj\u0105c si\u0119 do kogo\u015b innego: Prospero do Ariela, Ariel do Kalibana, Kaliban do publiczno\u015bci. Targany niepokojem egzystencjalnym pijak Stefano szuka utraconej to\u017csamo\u015bci w rozmowie z w\u0142asnym brzuchem. W przek\u0142adzie Stanis\u0142awa Bara\u0144czaka \u201eCo\u015b, co zgin\u0119\u0142o, szuka tu imienia\u201d. U Audena \u201eA lost thing looks for a lost name\u201d. U Stanis\u0142awa Radwana rzecz zaginiona ma szans\u0119 znale\u017a\u0107 si\u0119 w muzyce i odzyska\u0107 utracone imi\u0119.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pewnego razu, bardzo dawno temu, mniej wi\u0119cej w zesz\u0142y pi\u0105tek – a tak powa\u017cnie, przed siedmiu laty – pisa\u0142am do miesi\u0119cznika „Teatr” o muzyce Stanis\u0142awa Radwana. Na marginesie \u015bwie\u017co wydanej p\u0142yty Co\u015b co zgin\u0119\u0142o szuka tu imienia, z jego kompozycjami do przedstawie\u0144 Jerzego Grzegorzewskiego. Postanowi\u0142am przypomnie\u0107 ten tekst: nie dlatego, \u017ce nie mam o czym … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-2716","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2716","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2716"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2716\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2722,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2716\/revisions\/2722"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2716"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2716"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2716"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}