{"id":2737,"date":"2018-02-01T22:55:45","date_gmt":"2018-02-01T21:55:45","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2737"},"modified":"2023-07-10T17:53:34","modified_gmt":"2023-07-10T15:53:34","slug":"przebrnac-przez-czasu-nature-wciaz-plynna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2737","title":{"rendered":"Przebrn\u0105\u0107 przez czasu natur\u0119 wci\u0105\u017c p\u0142ynn\u0105"},"content":{"rendered":"

Tym razem ob\u0119dzie si\u0119 bez d\u0142ugich wst\u0119p\u00f3w. Ten szkic o Kanonie pokutnym <\/em>Arvo P\u00e4rta dedykuj\u0119 pami\u0119ci Tomasza Mackiewicza i wszystkich ludzi, kt\u00f3rzy zostali w g\u00f3rach na zawsze.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pono\u0107 milcza\u0142 do si\u00f3dmego roku \u017cycia. Odezwa\u0142 si\u0119 strumieniem pi\u0119knej wymowy, przyj\u0105wszy Komuni\u0119 \u015awi\u0119t\u0105. Tak przynajmniej twierdz\u0105 hagiografowie, opisuj\u0105cy \u017cywot Andrzeja z Krety, znanego tak\u017ce jako Andrzej z Jerozolimy. Cudownie uzdrowiony, po up\u0142ywie kolejnych siedmiu lat od odzyskania daru s\u0142owa rozpocz\u0105\u0142 praktyki duchowe i teologiczne sposobi\u0105ce do stanu kap\u0142a\u0144skiego \u2013 w Wielkiej \u0141awrze Mar Saba w dolinie Cedronu na wsch\u00f3d od Betlejem. Teodor, tymczasowy administrator prawos\u0142awnego patriarchatu Jerozolimy, doceni\u0142 talent i gorliwo\u015b\u0107 m\u0142odego mnicha, powo\u0142a\u0142 go na urz\u0105d archidiakona, po czym wys\u0142a\u0142 na trzeci Sob\u00f3r konstantynopolita\u0144ski, zwo\u0142any w 680 roku, \u017ceby wygubi\u0107 monoteletyzm, osobliw\u0105 herezj\u0119 g\u0142osz\u0105c\u0105, \u017ce Chrystus w obydwu naturach \u2013 boskiej i ludzkiej \u2013 kierowa\u0142 si\u0119 zawsze jedn\u0105 tylko wol\u0105. Andrzej zabawi\u0142 d\u0142u\u017cej w Konstantynopolu. Zosta\u0142 archidiakonem Wielkiej \u015awi\u0105tyni Hagia Sofia, z czasem jednak osiad\u0142 na Krecie i obj\u0105\u0142 biskupstwo sto\u0142ecznej Gortyny. Mimo niech\u0119ci wobec doktryny monotelet\u00f3w wola\u0142 si\u0119 zanadto nie anga\u017cowa\u0107 w \u00f3wczesn\u0105 walk\u0119 pogl\u0105d\u00f3w teologicznych: w 712 roku wzi\u0105\u0142 nawet udzia\u0142 w tajnym synodzie, na kt\u00f3rym zniesiono ustalenia posoborowe. Jak\u017ce gorzko tego p\u00f3\u017aniej \u017ca\u0142owa\u0142! Okazawszy skruch\u0119, powr\u00f3ci\u0142 do Ortodoksji i zaj\u0105\u0142 si\u0119 tym, co umia\u0142 najlepiej: nauczaniem, pisaniem rozpraw, kt\u00f3re z czasem przynios\u0142y mu s\u0142aw\u0119 jednego z najwybitniejszych retor\u00f3w bizantyjskich, oraz uk\u0142adaniem pie\u015bni liturgicznych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\u015aw. Andrzej z Krety. Fresk z klasztoru Stawronikita na g\u00f3rze Atos, 1546.<\/p>\n

Nie jest do ko\u0144ca jasne, czy wynalaz\u0142, czy tylko wprowadzi\u0142 do liturgii prawos\u0142awnej tak zwane kanony \u2013 hymny obejmuj\u0105ce dziewi\u0119\u0107 pie\u015bni z\u0142o\u017conych z kr\u00f3tkich troparion\u00f3w z refrenem, w ka\u017cdej z dziewi\u0119ciu poprzedzonych tak zwanym irmosem, troparionem wprowadzaj\u0105cym wzorzec rytmiczny i melodyczny kolejnych strof. Najd\u0142u\u017cszy z tych hymn\u00f3w \u2013 Wielki Kanon Pokutny \u015bw. Andrzeja z Krety \u2013 liczy a\u017c 250 troparion\u00f3w i uchodzi za najpi\u0119kniejszy rachunek sumienia w hymnografii Ko\u015bcio\u0142\u00f3w wschodnich. Do dzi\u015b stanowi element dobowego cyklu nabo\u017ce\u0144stw organizowanych wed\u0142ug starotestamentowej rachuby czasu, kt\u00f3rego odpowiednikiem w katolicyzmie jest brewiarz. Pierwsze ogniwo cyklu stanowi wieczernia, nabo\u017ce\u0144stwo dzi\u0119kczynne za miniony dzie\u0144, po kt\u00f3rym nast\u0119puje powieczerze, wype\u0142nione modlitw\u0105 o odpuszczenie grzech\u00f3w, spokojny nocny odpoczynek i ochron\u0119 przed diabelsk\u0105 pokus\u0105 w czasie snu. Wielkie powieczerze \u2013 kt\u00f3rego elementem jest Wielki Kanon Pokutny \u2013 odprawia si\u0119 przed \u015bwi\u0119tami Narodzenia Pa\u0144skiego i Chrztu Pa\u0144skiego oraz w okresie Wielkiego Postu: w pierwszych czterech dniach we fragmentach, we czwartek w ca\u0142o\u015bci. Poszczeg\u00f3lne irmosy s\u0105 parafrazami kantyk\u00f3w biblijnych, pocz\u0105wszy od kantyku Moj\u017cesza i Miriam z Ksi\u0119gi Wyj\u015bcia, sko\u0144czywszy na pie\u015bni dzi\u0119kczynnej Marii z Ewangelii \u015bw. \u0141ukasza. Po ka\u017cdym troparionie, na s\u0142owach \u201eZmi\u0142uj si\u0119 nade mn\u0105, Bo\u017ce, zmi\u0142uj si\u0119 nade mn\u0105\u201d, czyni si\u0119 trzy pok\u0142ony. Ostatnia strofa nosi nazw\u0119 theotokion i jest odwo\u0142aniem do mi\u0142osierdzia Matki Bo\u017cej (po grecku Theot\u00f3kos<\/em>). Samo wypowiedzenie s\u0142\u00f3w hymnu \u015bw. Andrzeja zajmuje przesz\u0142o p\u00f3\u0142 godziny.<\/p>\n

Arvo P\u00e4rt od dawna pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 zmierzy\u0107 si\u0119 z moc\u0105 przekazu zawartego w Wielkim Kanonie Pokutnym. Wraca\u0142 do pojedynczych pie\u015bni, wnikaj\u0105c w ich tre\u015b\u0107 i wymow\u0119, zg\u0142\u0119bia\u0142 liturgiczne znaczenie hymnu. Skomponowa\u0142 kolejno dwa utwory ch\u00f3ralne (nun eile ich zu euch\u2026<\/em> z 1990; Memento<\/em> z 1994) i tym bardziej utwierdzi\u0142 si\u0119 w przekonaniu, \u017ce musi wzi\u0105\u0107 na warsztat ca\u0142o\u015b\u0107 tekstu \u015bw. Andrzeja z Krety. Okazja nadarzy\u0142a si\u0119 wkr\u00f3tce, kiedy sp\u00f3\u0142ka K\u00f6lnMusik, odpowiedzialna m.in. za organizacj\u0119 koncert\u00f3w Filharmonii Kolo\u0144skiej, zam\u00f3wi\u0142a u niego utw\u00f3r na 750-lecie katedry w Kolonii. Praca zaj\u0119\u0142a P\u00e4rtowi dwa lata. Kompozycja, uko\u0144czona w roku 1997 roku, zosta\u0142a wykonana po raz pierwszy 17 marca 1998 roku, przez Ch\u00f3r Kameralny Filharmonii Esto\u0144skiej pod batut\u0105 T\u00f5nu Kaljuste.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Arvo P\u00e4rt. Fot. Roberto Masotti.<\/p>\n

Kompozytor swoim zwyczajem obra\u0142 tekst za \u015bcis\u0142\u0105 podstaw\u0119 kszta\u0142towania materii muzycznej, tym razem jednak poszed\u0142 krok dalej, d\u0105\u017c\u0105c do tego, by ka\u017cde istotne s\u0142owo oblek\u0142o si\u0119 w specyficzn\u0105 szat\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 i wysnu\u0142o z siebie odr\u0119bn\u0105 lini\u0119 melodyczn\u0105. Gra\u0142 cisz\u0105, wybrzmiewaj\u0105c\u0105 wyj\u0105tkowo d\u0142ugo mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi cz\u0142onami hymnu. Maksymalnie skontrastowa\u0142 g\u0142osy m\u0119skie i \u017ce\u0144skie, \u017ceby podkre\u015bli\u0107 teologiczn\u0105 dychotomi\u0119 mrok\u00f3w grzechu i \u015bwiat\u0142a odkupienia. W p\u00f3\u0142toragodzinnej kompozycji na czterog\u0142osowy ch\u00f3r mieszany pobrzmiewaj\u0105 zar\u00f3wno echa zachodnioeuropejskiego organum, z wplecionymi w tkank\u0119 muzyczn\u0105 wsp\u00f3\u0142brzmieniami dysonansowymi; najstarszego ruskiego chora\u0142u, tzw. znamiennego raspiewu; wielog\u0142osowo\u015bci cerkiewnej; jak i pierwotnej heterofonii \u2013 zakorzenionej do dzi\u015b w rosyjskim \u015bpiewie ludowym \u201epodgo\u0142oski\u201d. \u0179r\u00f3d\u0142em najwi\u0119kszych napi\u0119\u0107 w narracji muzycznej jest tutaj kontrast mi\u0119dzy pe\u0142nym brzmieniem ch\u00f3ru w irmosach \u2013 z tradycyjnym prowadzeniem melodii w g\u0142osach wysokich i budowaniem podstawy harmonicznej w g\u0142osach niskich \u2013 a typow\u0105 dla \u015bpiew\u00f3w liturgicznych melodyk\u0105 recytatywn\u0105 w troparionach. W kondiakionie i ikosie, wplecionych zgodnie z tradycj\u0105 w ci\u0105g liturgiczny Wielkiego Kanonu, P\u00e4rt nawi\u0105za\u0142 \u015bwiadomie do estetyki \u015bpiewu bizantyjskiego. Ca\u0142o\u015b\u0107 wie\u0144czy pot\u0119\u017cna Modlitwa po Kanonie, swoista kulminacja przebiegu muzycznego, a zarazem \u017carliwa pochwa\u0142a zbawiennej w skutkach pokuty.<\/p>\n

Kanon Pokajanen<\/em> \u2013 dzi\u0119ki statycznemu organizowaniu struktur harmonicznych i melodycznych \u2013 nabiera wszelkich cech medytacji d\u017awi\u0119kowej. Nie sk\u0142ania odbiorcy do prostego wyznania grzech\u00f3w, doprasza si\u0119 czego\u015b wi\u0119cej: introspektywnej refleksji nad ca\u0142ym \u017cyciem, oceny my\u015bli i uczynk\u00f3w pod k\u0105tem moralnym, prawdziwego rachunku sumienia. Wci\u0105ga i anga\u017cuje. Wymaga skupienia. Kiedy spytano P\u00e4rta, jak si\u0119 najlepiej przygotowa\u0107 do wys\u0142uchania tej kompozycji, odpar\u0142 z nutk\u0105 goryczy w g\u0142osie: \u201enajpierw wy\u0142\u0105czy\u0107 telewizor\u201d.<\/p>\n