{"id":2773,"date":"2018-02-14T01:39:41","date_gmt":"2018-02-14T00:39:41","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2773"},"modified":"2023-07-26T21:08:28","modified_gmt":"2023-07-26T19:08:28","slug":"biala-bess","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2773","title":{"rendered":"Bia\u0142a Bess"},"content":{"rendered":"

\u017baden wsp\u00f3\u0142czesny teatr nie odwa\u017cy si\u0119 wystawi\u0107 Otella <\/em>w konwencji blackface<\/em> – a ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 \u017caden teatr w Stanach Zjednoczonych, gdzie tak zwane minstrelsy, czyli widowiska rozrywkowe wy\u015bmiewaj\u0105ce czarnosk\u00f3rych, sko\u0144czy\u0142y si\u0119 wraz z podpisaniem ustawy o prawach obywatelskich w 1964 roku. Nie b\u0119dzie ju\u017c twarzy poczernionych spalonym korkiem ani ust powi\u0119kszonych szmink\u0105 – groteskowych wyobra\u017ce\u0144\u00a0 Murzyna, kt\u00f3rych w dzieci\u0144stwie napatrzy\u0142am si\u0119 w opowie\u015bciach o Kozio\u0142ku Mato\u0142ku i ma\u0142pce Fiki-Miki. Nie b\u0119dzie te\u017c podr\u00f3\u017cy ze sztucerem przez Czarny L\u0105d, o kt\u00f3rych w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, na \u0142amach m\u0142odzie\u017cowej „Przygody”, pisa\u0142 prekursor polskiego komiksu Marian Walentynowicz – ilustrator wspomnianych ksi\u0105\u017cek Makuszy\u0144skiego. To dobrze. Gorzej, gdy podnosz\u0105 si\u0119 g\u0142osy, by wstrzyma\u0107 wystawienia Mikada<\/em> Gilberta i Sullivana, a w roli Cio-cio-san obsadza\u0107 wy\u0142\u0105cznie Azjatki.<\/p>\n

\u015apiewacy z innych kontynent\u00f3w wci\u0105\u017c \u015bwi\u0119c\u0105 zas\u0142u\u017cone triumfy w dzie\u0142ach Wagnera, Pucciniego i Rossiniego na scenach europejskich, a „zachodnie” opery w wykonaniu miejscowych gwiazd ciesz\u0105 si\u0119 rosn\u0105c\u0105 popularno\u015bci\u0105 w Chinach, Indiach i Korei. Z tym wi\u0119kszym zaskoczeniem przyj\u0119\u0142am komunikat W\u0119gierskiej Opery Pa\u0144stwowej w Budapeszcie, kt\u00f3ra niespe\u0142na miesi\u0105c temu obwie\u015bci\u0142a w tonie sensacji, \u017ce po wieloletnich staraniach, na scenie Erkel Sz\u00ednh\u00e1z, wystawi Porgy and Bess <\/em>Gershwina w obsadzie z\u0142o\u017conej z bia\u0142ych \u015bpiewak\u00f3w. Istotnie, Ira Gershwin, starszy brat George’a i wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca libretta jego opery, zastrzeg\u0142 tu\u017c przed \u015bmierci\u0105, \u017ce historia wsp\u00f3lnoty z osiedla Catfish Row w Karolinie Po\u0142udniowej powinna by\u0107 realizowana wy\u0142\u0105cznie si\u0142ami czarnosk\u00f3rych muzyk\u00f3w.<\/p>\n

Pozostaje pytanie, czy czarnosk\u00f3rzy muzycy cieszyli si\u0119 z decyzji Iry Gershwina. Gary Younge, jak najbardziej czarnosk\u00f3ry publicysta „Guardiana”, zwr\u00f3ci\u0142 nie\u015bmia\u0142o uwag\u0119, \u017ce Porgy and Bess <\/em>nale\u017cy interpretowa\u0107 raczej jako produkt konwencji epoki – i to raczej „bia\u0142ej” konwencji – nie dopatruj\u0105c si\u0119 w tym dziele aluzji do wsp\u00f3\u0142czesnej sytuacji Afroamerykan\u00f3w. Komentatorzy aktualno\u015bci z w\u0119gierskiej strony internetowej przypominali, \u017ce opera George’a Gershwina w swoim czasie doczeka\u0142a si\u0119 licznych wystawie\u0144 w Europie: w obsadach dobieranych pod k\u0105tem umiej\u0119tno\u015bci i wiarygodno\u015bci scenicznej \u015bpiewak\u00f3w, nie za\u015b koloru ich sk\u00f3ry. Ma\u0142o kto pami\u0119ta\u0142, \u017ce pierwsze wykonanie Porgy and Bess <\/em>z wy\u0142\u0105cznym udzia\u0142em bia\u0142ych wokalist\u00f3w odby\u0142o si\u0119 w szczeg\u00f3lnych okoliczno\u015bciach: 27 marca 1943 roku, w Det Kongelige Teater<\/span> w Kopenhadze, pod okupacj\u0105 wojsk niemieckich, kt\u00f3re trzy lata wcze\u015bniej, w ramach operacji Weser\u00fcbung-S\u00fcd, zaj\u0119\u0142y ca\u0142\u0105 Dani\u0119 praktycznie bez oporu zbrojnego. Po dwudziestu dw\u00f3ch przedstawieniach Niemcy stracili cierpliwo\u015b\u0107: dow\u00f3dztwo SS zapowiedzia\u0142o, \u017ce je\u015bli spektakl nie zostanie zdj\u0119ty z afisza, my\u015bliwce zbombarduj\u0105 teatr i zr\u00f3wnaj\u0105 go z ziemi\u0105. Gro\u017aba zadzia\u0142a\u0142a po\u0142owicznie – od tamtej pory radiowe transmisje przem\u00f3wie\u0144 Hitlera przerywano nagraniem „It Ain’t Necessarily So”, arii dilera narkotyk\u00f3w Sportin’ Life, w kt\u00f3rej Gershwin przewrotnie nawi\u0105za\u0142 do alija<\/em> la-Tora, <\/em> czyli wezwania na bim\u0119 w synagodze przed publicznym odczytaniem Pi\u0119cioksi\u0119gu Moj\u017ceszowego. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

A ju\u017c prawie nikt nie pami\u0119ta, \u017ce w posta\u0107 Bess wcieli\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas Else Brems, trzydziestosze\u015bcioletnia du\u0144ska mezzosopranistka, kt\u00f3ra pi\u0119tna\u015bcie lat wcze\u015bniej zadebiutowa\u0142a w tym samym teatrze w partii Carmen. Else przysz\u0142a na \u015bwiat w 1908 roku w Kopenhadze, w rodzinie o bogatych tradycjach muzycznych. Jej dziadek po k\u0105dzieli, Peter Rasmussen, by\u0142 szanowanym kompozytorem i organist\u0105, wuj gra\u0142 na waltorni, matka – Gerda Emilie Rasmussen – by\u0142a pianistk\u0105, ojciec – Anders Brems – rozpocz\u0105\u0142 karier\u0119 jako klarnecista, by z czasem zyska\u0107 uznanie jako \u015bpiewak i uczestnik licznych prawykona\u0144 pie\u015bni Carla Nielsena. Pierwsze lekcje \u015bpiewu odby\u0142a pod okiem rodzic\u00f3w. Kiedy sko\u0144czy\u0142a siedemna\u015bcie lat, ojciec odda\u0142 j\u0105 pod opiek\u0119 wokaln\u0105 Mattii Battistiniego, „kr\u00f3la baryton\u00f3w”, kt\u00f3ry udziela\u0142 jej lekcji w Rzymie, po czym wys\u0142a\u0142 na dalsze studia do Pary\u017ca, gdzie Else nie tylko doszlifowa\u0142a sw\u00f3j akcent, ale te\u017c na reszt\u0119 \u017cycia rozkocha\u0142a si\u0119 we francuskim repertuarze. Wspomnianym ju\u017c debiutem Brems w partii nieujarzmionej Cyganki dyrygowa\u0142 Leo Blech, ceniony interpretator dzie\u0142 Wagnera, Verdiego i Bizeta, kt\u00f3ry w swej d\u0142ugiej karierze poprowadzi\u0142 Carmen <\/em>ponad sze\u015b\u0107set razy. Else w ci\u0105gu kilku lat zdyskontowa\u0142a sw\u00f3j sukces w Wiedniu, Warszawie, Sztokholmie, Budapeszcie i Londynie. W 1933 roku, po wyst\u0119pach w Chicago, w repertuarze z\u0142o\u017conym z utwor\u00f3w Glucka,\u00a0<\/em>Saint-Sa\u00ebns<\/span>a i Bizeta, krytycy por\u00f3wnywali j\u0105 z Ernestine Schumann-Heink i zapowiadali, \u017ce Brems zyska wkr\u00f3tce opini\u0119 najlepszej Carmen na \u015bwiecie.<\/p>\n

Jej mi\u0119dzynarodowe sukcesy nie prze\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 jednak na dostateczne uznanie w ojczy\u017anie. W 1938 roku doceni\u0142 j\u0105 Bruno Walter i zatrudni\u0142 w Wiener Staatsoper, gdzie \u015bpiewa\u0142a Carmen mi\u0119dzy innymi u boku Jana Kiepury i Bu\u0142gara Todora Mazarowa. W 1940 wysz\u0142a za m\u0105\u017c za fenomenalnego islandzkiego tenora Stef\u00e1na<\/span> \u00cdslandiego, z kt\u00f3rym cz\u0119sto wyst\u0119powa\u0142a w pierwszych latach II wojny \u015bwiatowej, przede wszystkim w Szwecji i Danii. W 1942 roku za\u015bpiewa\u0142a w Kopenhadze Szeherezad\u0119 <\/em>Ravela, z Du\u0144sk\u0105 Orkiestr\u0105 Radiow\u0105 pod batut\u0105 Ernesta Ansermeta. Sama przyznawa\u0142a skromnie, \u017ce zjedna\u0142a dyrygenta obietnic\u0105 za\u0142atwienia mu kilku paczek papieros\u00f3w w okoliczno\u015bciach okupacji niemieckiej. Ansermet zapewnia\u0142, \u017ce jego wyb\u00f3r pad\u0142 na Brems przede wszystkim ze wzgl\u0119du na jej aksamitny g\u0142os, umiej\u0119tno\u015b\u0107 pi\u0119knego frazowania i doskona\u0142\u0105 znajomo\u015b\u0107 francuszczyzny. Jedno jest pewne: przez ponad trzydzie\u015bci lat kariery Brems nie zdo\u0142a\u0142a si\u0119 wybi\u0107 ponad status lokalnej gwiazdy – mimo sukces\u00f3w w partiach Orfeusza w operze Glucka, Cherubina w Weselu Figara,\u00a0<\/em>Olgi w\u00a0Onieginie\u00a0<\/em> i Loli w\u00a0Rycersko\u015bci wie\u015bniaczej.\u00a0<\/em> <\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Else Brems i Einar Norby (Porgy) na kopenhaskim przedstawieniu opery Gershwina.<\/p>\n

Jej ma\u0142\u017ce\u0144stwo okaza\u0142o si\u0119 katastrof\u0105 i po dziewi\u0119ciu latach sko\u0144czy\u0142o si\u0119 rozwodem. Syn dwojga \u015bpiewak\u00f3w, obiecuj\u0105cy tenor Eyvind Brems-\u00cdslandi, pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo w wieku trzydziestu czterech lat. W 1961 roku Else pojawi\u0142a si\u0119 na scenie po raz ostatni, w partii matki Antonii w Opowie\u015bciach Hoffmanna<\/em>. Do tego czasu wyst\u0119powa\u0142a te\u017c na miejscowych estradach jako \u015bpiewaczka oratoryjna i wykonawczyni repertuaru pie\u015bniowego, przede wszystkim utwor\u00f3w Brahmsa, Schuberta, Ravela i Debussy’ego. P\u00f3\u017aniej przez kilkana\u015bcie lat uczy\u0142a \u015bpiewu, mi\u0119dzy innymi w Det Jyske Musikkonservatorium w Aarhus i na Uniwersytecie Kopenhaskim.
\n<\/span><\/p>\n

Kr\u00f3l Danii Chrystian X w 1946 roku wyni\u00f3s\u0142 j\u0105 do godno\u015bci Kongelige Kammersangere. I s\u0142usznie. Else Brems dysponowa\u0142a g\u0142osem niezwyk\u0142ym: skupionym mezzosopranem – a mo\u017ce raczej kontraltem – o g\u0142adkiej, lirycznie brzmi\u0105cej \u015brednicy, naznaczonym rzadk\u0105 umiej\u0119tno\u015bci\u0105 inteligentnego prowadzenia p\u0142ynnej, niezwykle muzykalnej frazy. Zawsze mia\u0142a k\u0142opot z d\u017awi\u0119kami w wysokim rejestrze: zdaniem niekt\u00f3rych dlatego, \u017ce nie przywi\u0105zywa\u0142a zbyt wielkiej wagi do szlifowania techniki wokalnej, zdaniem innych przez to, \u017ce by\u0142a z natury introwertyczk\u0105 i nie potrafi\u0142a swobodnie otworzy\u0107 si\u0119 w g\u00f3rze. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 r\u00f3l mezzosopranowych w operach Wagnera, Verdiego i Straussa by\u0142a poza jej zasi\u0119giem. Znajdowa\u0142a si\u0119 w partiach, gdzie trzeba by\u0142o z\u0142\u0105czy\u0107 pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 z g\u0142\u0119bokim prze\u017cyciem emocji. By\u0107 mo\u017ce dlatego \u015bwi\u0119ci\u0142a triumfy w utworach Saint-Sa\u00ebns<\/span>a, Ravela i Debussy’ego.<\/p>\n

Zmar\u0142a 4 pa\u017adziernika 1995 roku i zosta\u0142a pochowana na cmentarzu garnizonowym w Kopenhadze. W anna\u0142ach historii opery zapisa\u0142a si\u0119 jako pierwsza bia\u0142a Bess – w tamtej epoce symbol oporu przeciwko nazistowskiej okupacji Danii. Jej rodak Victor Borge – urodzony jako B\u00f8rge Rosenbaum – lubi\u0142 powtarza\u0107 dowcip, czym si\u0119 r\u00f3\u017cni nazista od psa. „Nazista podnosi rami\u0119”. Borge nie musia\u0142 ju\u017c nic dopowiada\u0107. Brems nie musia\u0142a niczego do\u015bpiewywa\u0107.<\/p>\n