{"id":2850,"date":"2018-03-11T18:36:38","date_gmt":"2018-03-11T17:36:38","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2850"},"modified":"2018-03-12T00:29:48","modified_gmt":"2018-03-11T23:29:48","slug":"najlepszy-z-totumfackich","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2850","title":{"rendered":"Najlepszy z totumfackich"},"content":{"rendered":"

Zn\u00f3w wracam do Czarodziejskiej g\u00f3ry <\/em>Tomasza Manna w przek\u0142adzie W\u0142adys\u0142awa Tatarkiewicza, kt\u00f3ry ukry\u0142 si\u0119 pod pseudonimem Jan \u0141ukowski. Zn\u00f3w identyfikuj\u0119 si\u0119 z radc\u0105 Behrensem, kt\u00f3ry zachwala\u0142 „najnowszy model”, ostatni\u0105 zdobycz, „pierwsza klasa, ef-ef, nie ma pod s\u0142o\u0144cem nic lepszego”. Zn\u00f3w siedz\u0119 na brze\u017cku krzes\u0142a, jak kuracjusze, kt\u00f3rzy prosili b\u0142agalnie, \u017ceby Behrens wyj\u0105\u0142 jedn\u0105 z czarodziejskich ksi\u0105g, „niemych a pe\u0142nych tre\u015bci”. Podobnie jak oni, prosz\u0119 o ci\u0105g dalszy i prosz\u0119 nienadaremnie. I s\u0142ysz\u0119, \u017ce „z wn\u0119trza aparatu rozleg\u0142 si\u0119 g\u0142os ludzki – by\u0142 to m\u0119ski g\u0142os, mi\u0119kki i silny zarazem, s\u0142awny baryton w\u0142oski, kt\u00f3remu towarzyszy\u0142a orkiestra. Teraz nie by\u0142o ju\u017c mowy o oddaleniu i przyt\u0142umieniu d\u017awi\u0119ku; wspania\u0142y g\u0142os mia\u0142 ca\u0142\u0105 sw\u0105 pe\u0142ni\u0119 i si\u0142\u0119; gdyby wej\u015b\u0107 do s\u0105siedniego pokoju i nie patrze\u0107 na aparat, mia\u0142oby si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce w salonie obok stoi artysta we w\u0142asnej osobie, z nutami w r\u0119ku i \u015bpiewa. \u015apiewa\u0142 po w\u0142osku brawurow\u0105 ari\u0119 operow\u0105 – eh, il barbiere. Di qualit\u00e0<\/span>, di qualit\u00e0! Figaro qua, Figaro l\u00e0! Figaro, Figaro! Figaro! – S\u0142uchacze wili si\u0119 ze \u015bmiechu, s\u0142uchaj\u0105c falsetowego parlando, zdumieni kontrastem olbrzymiego g\u0142osu i zawrotnej dykcji. Znawcy podziwiali artyzm frazowania i opanowania oddechu. Mistrz zniewalaj\u0105cy t\u0142umy, wirtuoz we w\u0142oskim smaku, lubuj\u0105cy si\u0119 w bisowaniu, przed\u0142u\u017ca\u0142 ostatni ton przed akordem ko\u0144cowym i s\u0142uchacze mieli z\u0142udzenie, \u017ce widz\u0105 go, jak z wzniesion\u0105 r\u0119k\u0105 podchodzi do rampy – oklaski zerwa\u0142y si\u0119, zanim jeszcze sko\u0144czy\u0142. To by\u0142o znakomite”. <\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 analityk\u00f3w arcydzie\u0142a Manna sugeruje, \u017ce kuracjusze zachwycali si\u0119 „Largo al factotum” w interpretacji Titty Ruffo, kt\u00f3ry po raz pierwszy nagra\u0142 ari\u0119 z I aktu Cyrulika sewilskiego <\/em>w 1912 roku. Dogrzeba\u0142am si\u0119 do tej rejestracji i jako\u015b jej opis na stronach Czarodziejskiej g\u00f3ry<\/em> nie zgodzi\u0142 mi si\u0119 z tym, co po przesz\u0142o stu latach us\u0142ysza\u0142am na w\u0142asne uszy. Wiedzia\u0142am ju\u017c ze swoich wcze\u015bniejszych bada\u0144 nad rozdzia\u0142em Pe\u0142nia harmonii<\/em>, \u017ce Mann opisa\u0142 w nim swoje powojenne do\u015bwiadczenia z p\u0142ytotek\u0105 Georga M. Richtera, u kt\u00f3rego go\u015bci\u0142 po raz pierwszy dopiero w 1920 roku. Szczeg\u00f3\u0142y wykonania Lindenbaum <\/em>z Schubertowskiego cyklu Winterreise <\/em>nie pozostawiaj\u0105 \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pisarza ol\u015bni\u0142o nagranie Richarda Taubera, powsta\u0142e pi\u0119\u0107 lat po zako\u0144czeniu Wielkiej Wojny. Podobnie – przynajmniej moim zdaniem – by\u0142o w przypadku s\u0142ynnej arii Figara. Tomasz Mann pisze o ca\u0142kiem innym nagraniu, zarejestrowanym dla Victor Talking Machine Company w 1917 roku, z udzia\u0142em barytona, kt\u00f3ry nazywa\u0142 si\u0119 Giuseppe De Luca.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Przyszed\u0142 na \u015bwiat w Bo\u017ce Narodzenie 1876 roku w Rzymie, w rodzinie sprzedawcy artyku\u0142\u00f3w \u017celaznych, kt\u00f3ry pasjonowa\u0142 si\u0119 oper\u0105 jak ka\u017cdy W\u0142och i mia\u0142 znajomego od\u017awiernego w Teatro Costanzi. Ma\u0142y Giuseppe zacz\u0105\u0142 mu towarzyszy\u0107 w wieczornych wypadach na spektakle, odk\u0105d stan\u0105\u0142 pewnie na w\u0142asnych nogach. Kilkuletni szkrab po powrocie do domu wy\u015bpiewywa\u0142 zas\u0142yszane arie d\u017awi\u0119cznym sopranem ch\u0142opi\u0119cym – tak g\u0142o\u015bno i z takim zapa\u0142em, \u017ce s\u0105siedzi zacz\u0119li si\u0119 skar\u017cy\u0107 na uporczywe ha\u0142asy i sugerowa\u0107 papie De Luca, \u017ce z jego dzieckiem musi by\u0107 co\u015b nie tak. Kiedy ojciec pr\u00f3bowa\u0142 uciszy\u0107 syna, ten odpar\u0142 przekornie, \u017ceby wpierw zniech\u0119ci\u0142 do picia zaprzyja\u017anionego handlarza win. Jak si\u0119 \u0142atwo domy\u015bli\u0107, winiarz nie wyzby\u0142 si\u0119 na\u0142ogu, a Giuseppe nie przesta\u0142 \u015bpiewa\u0107, zw\u0142aszcza \u017ce m\u00f3g\u0142 da\u0107 upust swojej pasji w Schola Cantorum dei Fratelli Carissimi, szkole kszta\u0142c\u0105cej ch\u00f3rzyst\u00f3w dla kilku znacz\u0105cych ko\u015bcio\u0142\u00f3w rzymskich, mi\u0119dzy innymi bazyliki \u015bw. Piotra<\/span>. Kiedy w wieku lat trzynastu przeszed\u0142 mutacj\u0119 i niespodziewanie odezwa\u0142 si\u0119 barytonem, ojciec zapisa\u0142 go na lekcje \u015bpiewu u Venceslao Persichiniego, profesora Accademia di Santa Cecilia i cenionego kompozytora operowego, tw\u00f3rcy popularnych w swoim czasie dzie\u0142 L’amante sessagenario <\/span><\/em>(1853), L’ultimo degli Incas <\/em>(1866) i Cola di Rienzi <\/em>(1874), w\u0142oskiej odpowiedzi na utw\u00f3r Wagnera. Ze „stajni” Persichiniego wysz\u0142a doborowa stawka najwspanialszych baryton\u00f3w epoki: wspomniany ju\u017c Titta Ruffo, Mattia Battistini i Antonio Magini-Coletti. M\u0142ody De Luca uczy\u0142 si\u0119 te\u017c pod kierunkiem Antonia Cotogniego, jednego z ulubionych \u015bpiewak\u00f3w Verdiego. Warto mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce zdobywa\u0142 szlify wokalne, zanim na scenach zawita\u0142 Falstaff, <\/em>kiedy Otello <\/em>wci\u0105\u017c uchodzi\u0142 za nowink\u0119, a weryzm by\u0142 jeszcze w powijakach. Giuseppe doskonali\u0142 warsztat na przyk\u0142adach z Rossiniego, Belliniego i Donizettiego: kontynuowa\u0142 dawn\u0105 szko\u0142\u0119 belcanta, w kt\u00f3rej na pierwszym miejscu sta\u0142y elegancja frazy, p\u0142ynno\u015b\u0107 prowadzenia melodii oraz gi\u0119tko\u015b\u0107 i ruchliwo\u015b\u0107 g\u0142osu.
\n<\/span><\/p>\n

W wieku dwudziestu jeden lat De Luca zadebiutowa\u0142 w partii Walentego w Fau\u015bcie<\/em>, na deskach prowincjonalnego teatru w Piacenzy. Jego wyst\u0119p sko\u0144czy\u0142 si\u0119 wystarczaj\u0105cym sukcesem, by m\u0142ody \u015bpiewak m\u00f3g\u0142 stawia\u0107 kolejne kroki w genue\u0144skim Teatro Carlo Felice. Tam w\u0142a\u015bnie pozna\u0142 Carusa, z kt\u00f3rym wkr\u00f3tce si\u0119 zaprzyja\u017ani\u0142 i wyst\u0119powa\u0142 p\u00f3\u017aniej wielokrotnie. Na scenie w Genui \u015bpiewali bok w bok mi\u0119dzy innymi w Cyganerii<\/em> Leoncavalla i w Po\u0142awiaczach pere\u0142<\/em>. Kariera Giuseppe nie by\u0142a mo\u017ce tak spektakularna, jak w przypadku Enrica, rozwija\u0142a si\u0119 jednak stopniowo i we w\u0142a\u015bciwym tempie. W 1902 baryton podpisa\u0142 kontrakt z Teatro Lirico w Mediolanie. W listopadzie wykreowa\u0142 posta\u0107 Michonneta na tamtejszej prapremierze Adriany Lecouvreur<\/em>: w partii Maurizia wyst\u0105pi\u0142, rzecz jasna, Caruso. Rok p\u00f3\u017aniej przyjaciele ruszyli za Ocean, na wyst\u0119py w Teatro Col\u00f3n pod batut\u0105 Toscaniniego, kt\u00f3ry ju\u017c w\u00f3wczas doceni\u0142 niezwyk\u0142\u0105 wszechstronno\u015b\u0107 i ogromny talent aktorski De Luki, powierzaj\u0105c mu rol\u0119 Beckmessera w \u015apiewakach norymberskich<\/em>. Po powrocie do Europy Giuseppe wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w premierze pierwszej wersji Madamy Butterfly <\/em>na deskach La Scali (1904). Cho\u0107 utw\u00f3r przyj\u0119to w\u00f3wczas lodowato, a spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 odpowiedzialno\u015bci za katastrof\u0119 zrzucono na \u017ale dobran\u0105 obsad\u0119, De Luca do ko\u0144ca \u017cycia uwa\u017ca\u0142 Sharplessa za jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych partii w swojej karierze.
\n<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Jako Rigoletto na deskach Metropolitan Opera House.<\/p>\n

De Luca zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z Mediolanem na osiem kolejnych sezon\u00f3w, nie zaniedbywa\u0142 jednak okazji wyst\u0119p\u00f3w za granic\u0105. W Covent Garden zadebiutowa\u0142 w 1907 roku, jako Sharpless w tak zwanej standardowej, czyli pi\u0105tej i ostatniej wersji Butterfly<\/em>. Ucharakteryzowany na ameryka\u0144skiego konsula, wychodzi\u0142 na scen\u0119 z monoklem w oku: wiele lat p\u00f3\u017aniej wspomina\u0142 z rozbawieniem, \u017ce Brytyjczycy por\u00f3wnywali go z\u0142o\u015bliwie z Austenem Chamberlainem, kanclerzem skarbu w upad\u0142ym rok wcze\u015bniej rz\u0105dzie Balfoura. W\u0142oski baryton \u015bwi\u0119ci\u0142 te\u017c triumfy w Rosji: w 1912 roku, po przedstawieniu Hamleta<\/em> Thomasa w Petersburgu, rozentuzjazmowani s\u0142uchacze ponie\u015bli go ulicami miasta na w\u0142asnych barkach. Trzy lata p\u00f3\u017aniej De Luca postawi\u0142 wszystko na jedn\u0105 kart\u0119 – przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Stan\u00f3w Zjednoczonych i rozpocz\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Met, kt\u00f3ra ostatecznie mia\u0142a potrwa\u0107 trzydzie\u015bci lat z ok\u0142adem. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 25 listopada 1915, wyst\u0119pem w Cyruliku sewilskim<\/em>, po kt\u00f3rym prasa nowojorska nie mog\u0142a si\u0119 nachwali\u0107 inteligencji, swady i nieodpartej vis comica<\/em> wykonawcy partii Figara. W kolejnych sezonach De Luca – mimo ostrej konkurencji – ur\u00f3s\u0142 do rangi jednego z najwy\u017cej cenionych baryton\u00f3w epoki, by\u0107 mo\u017ce ostatniego mistrza odchodz\u0105cej w przesz\u0142o\u015b\u0107 sztuki „prawdziwego” belcanta. Mia\u0142 w repertuarze prawie sto partii, przede wszystkim z oper w\u0142oskich i francuskich. Dokona\u0142 mn\u00f3stwa nagra\u0144: wielbiciele archiwali\u00f3w do dzi\u015b gubi\u0105 si\u0119 w odleg\u0142ych nieraz o dziesi\u0119ciolecia wersjach arii i ansambl\u00f3w z Don Giovanniego, Wesela Figara, Fausta, Po\u0142awiaczy pere\u0142, <\/em>Rigoletta, Balu maskowego, Trubadura<\/em>… List\u0119 mo\u017cna by ci\u0105gn\u0105\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107.<\/p>\n

W 1940 roku De Luca wr\u00f3ci\u0142 do rodzinnego Rzymu i przez prawie trzy lata \u015bwi\u0119ci\u0142 triumfy na w\u0142oskich scenach. We wrze\u015bniu 1943, kiedy Niemcy wkroczyli do stolicy, zamkn\u0105\u0142 si\u0119 w swojej rezydencji i odm\u00f3wi\u0142 wszelkiej wsp\u00f3\u0142pracy. Nagabywany, odpowiada\u0142 wymijaj\u0105co, \u017ce nie jest „w nastroju”. \u015apiewa\u0142 pono\u0107 tylko pod prysznicem. Ca\u0142e dnie przesiadywa\u0142 w ogrodzie, czyta\u0142 ksi\u0105\u017cki i bawi\u0142 si\u0119 z psem. Nie kry\u0142 zadowolenia, kiedy nalot zr\u00f3wna\u0142 z ziemi\u0105 dom jego s\u0105siada: Virginia Gaydy, naczelnego \u00f3wczesnej tuby propagandowej „Il Giornale d’Italia”. U pa\u0144stwa De Luca wypad\u0142o tylko kilka szyb z okien. Kiedy wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, Giuseppe spakowa\u0142 manatki i ruszy\u0142 z powrotem do Stan\u00f3w. Zapewnia\u0142 potem dziennikarza „New Yorkera”, \u017ce okupacja Rzymu to pryszcz w por\u00f3wnaniu z niewygodami, jakie musia\u0142 znosi\u0107 wraz z \u017con\u0105 na pok\u0142adzie taniego statku towarowego klasy Liberty. Ostatni raz wyst\u0105pi\u0142 w Cyruliku<\/em> tu\u017c przed siedemdziesi\u0105tymi urodzinami, na scenie Newark Opera Company. Dosta\u0142 znakomite recenzje. Zmar\u0142 niespe\u0142na cztery lata p\u00f3\u017aniej, po kr\u00f3tkiej chorobie, 26 sierpnia 1950 roku. Podobno na \u0142o\u017cu \u015bmierci spyta\u0142 lekarza, czy zamierza go odes\u0142a\u0107 do ukochanego bia\u0142ego domku w Rzymie.<\/p>\n

By\u0142 znakomitym kompanem i cz\u0142owiekiem obdarzonym wielkim poczuciem humoru. Uwielbia\u0142 je\u015b\u0107, cho\u0107 jad\u0142 podobno tylko raz dziennie – najch\u0119tniej krwiste steki popijane du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 czerwonego wina. Pali\u0142 jak smok. Wyst\u0105pi\u0142 nawet w reklamie papieros\u00f3w Lucky Strike, popartej sloganem: „Maj\u0105 wspania\u0142y aromat i nie dra\u017cni\u0105 mi gard\u0142a”. Trudno uwierzy\u0107, ale chyba rzeczywi\u015bcie nie dra\u017cni\u0142y. Jego pe\u0142ny, a mimo to \u015bwietlisty baryton zdawa\u0142 si\u0119 w og\u00f3le nie starze\u0107. Mo\u017ce dlatego, \u017ce De Luca dysponowa\u0142 fenomenaln\u0105 technik\u0105: niemal ka\u017cde z jego nagra\u0144 mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 jako materia\u0142 pogl\u0105dowy do wyja\u015bniania poj\u0119\u0107 legato, chiaroscuro <\/em>i messa di voce<\/em>. Mia\u0142 tak dobr\u0105 dykcj\u0119 i nieskaziteln\u0105 emisj\u0119, \u017ce tylko z rzadka przekracza\u0142 pu\u0142ap mezzoforte. Zawsze by\u0142o go s\u0142ycha\u0107. Czasem jednak bywa\u0142 zazdrosny. Niewykluczone, \u017ce wspominaj\u0105c o barytonach, kt\u00f3rym starczy wyj\u015b\u0107 na scen\u0119 i wrzasn\u0105\u0107 „baaa!”, \u017ceby odnie\u015b\u0107 sukces, robi\u0142 przytyk pod adresem m\u0142odszego kolegi ze studi\u00f3w. Titta Ruffo czu\u0142 si\u0119 lekcewa\u017cony przez mistrza Persichiniego, kt\u00f3ry bardziej ceni\u0142 g\u0142os i muzykalno\u015b\u0107 De Luki. Historia wokalistyki pokaza\u0142a, \u017ce Persichini nie do ko\u0144ca mia\u0142 racj\u0119. Dono\u015bny, a mimo to \u015bwietnie prowadzony baryton Ruffo okaza\u0142 si\u0119 prototypowym g\u0142osem nowej epoki, rozmi\u0142owanej w wielkich scenach i pot\u0119\u017cnie brzmi\u0105cych orkiestrach. Kolejny argument na korzy\u015b\u0107 tezy, \u017ce Mannowski „wirtuoz we w\u0142oskim smaku<\/span>” to Giuseppe De Luca. Czarodziejska g\u00f3ra <\/em>jest przecie\u017c trenem na \u015bmier\u0107 dawnej Europy, kt\u00f3ra zabra\u0142a ze sob\u0105 do grobu tak\u017ce pewien idea\u0142 \u015bpiewu.<\/p>\n

(Uwaga: poni\u017cej link do znacznie p\u00f3\u017aniejszego „klipu” operowego De Luki. To fragment kr\u00f3tkiego filmu z 1927 roku, zrealizowanego w systemie Vitaphone przez wytw\u00f3rni\u0119 The Warner Bros.)<\/p>\n