{"id":2879,"date":"2018-03-22T16:04:34","date_gmt":"2018-03-22T15:04:34","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2879"},"modified":"2018-03-22T16:04:34","modified_gmt":"2018-03-22T15:04:34","slug":"o-rybie-co-nie-jest-ryba-i-spiewa-choc-nie-ma-czym","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2879","title":{"rendered":"O rybie, co nie jest ryb\u0105, i \u015bpiewa, cho\u0107 nie ma czym"},"content":{"rendered":"

Na kilka dni przed d\u0142u\u017cszym, \u015bwi\u0105tecznym wyjazdem wpad\u0142am w taki wir pracy, \u017ce nie starczy\u0142o mi ju\u017c czasu na nowy esej – kt\u00f3ry z czasem i tak powstanie, bo a\u017c mnie \u015bwierzbi, \u017ceby napisa\u0107 o tym, kiedy i sk\u0105d wzi\u0119li si\u0119 re\u017cyserzy operowi. Nie chc\u0105c zaniedbywa\u0107 moich Czytelnik\u00f3w, wygrzeba\u0142am z archiwum co\u015b o \u015bpiewie, ale nieludzkim. I nieludzko pi\u0119knym.<\/p>\n

***<\/p>\n

[…] dlatego wieloryb nie posiada g\u0142osu, chyba \u017ceby\u015bcie go zniewa\u017cyli twierdz\u0105c, i\u017c kiedy tak dziwnie bulgocze, to m\u00f3wi przez nos. Ale te\u017c co ma wieloryb do powiedzenia? Rzadko kiedy zna\u0142em jak\u0105\u015b istot\u0119 g\u0142\u0119bok\u0105, kt\u00f3ra by mia\u0142a co\u015b do powiedzenia temu \u015bwiatu, chyba \u017ce by\u0142a zmuszona be\u0142kota\u0107 cokolwiek b\u0105d\u017a, aby zarobi\u0107 na chleb.<\/p>\n

Herman Melville, Moby<\/em> Dick<\/em> (t\u0142um. Bronis\u0142aw Zieli\u0144ski)<\/p>\n

Ofiaruj\u0119 Pa\u0144stwu opowie\u015b\u0107 o zwierz\u0119ciu, kt\u00f3re uchodzi\u0142o niegdy\u015b za ryb\u0119. Wieloryb – bo o nim mowa – ryb\u0105 wszak\u017ce nie jest. Ma\u0142o tego: z ewolucyjnego punktu widzenia jest zwierz\u0119ciem parzystokopytnym (w co ju\u017c doprawdy trudno uwierzy\u0107), na dodatek obdarzonym zdolno\u015bci\u0105 wydawania uwodzicielskich d\u017awi\u0119k\u00f3w, komponowania ich w d\u0142ugie pie\u015bni i wsp\u00f3lnego kszta\u0142towania repertuaru, kt\u00f3ry zmienia si\u0119 z sezonu na sezon – szybciej ni\u017c mody w kapry\u015bnym \u015bwiatku muzyki wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/p>\n

Dzi\u015b nawet dziecko zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce walenie (Cetacea) to rz\u0105d ssak\u00f3w licz\u0105cy oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu gatunk\u00f3w zwierz\u0105t wodnych, zgrupowanych w dw\u00f3ch podrz\u0119dach, z\u0119bowc\u00f3w i fiszbinowc\u00f3w. Te pierwsze reprezentuje mi\u0119dzy innymi kaszalot (unie\u015bmiertelniony w literaturze przez Melville\u2019a, kt\u00f3ry kaza\u0142 Ahabowi ugania\u0107 si\u0119 za albinotycznym Moby Dickiem) oraz poczciwe delfiny, z ich najwi\u0119kszym przedstawicielem, nieco mniej poczciwym miecznikiem, zwanym dzi\u015b ork\u0105, a w j\u0119zyku angielskim okre\u015blanym jako killer<\/em> whale <\/em>(o czym ni\u017cej). Spo\u015br\u00f3d fiszbinowc\u00f3w na najwi\u0119ksze zainteresowanie meloman\u00f3w zas\u0142uguje humbak, czyli d\u0142ugop\u0142etwiec, blisko dwudziestometrowy wieloryb, kt\u00f3remu w \u015bredniowieczu zdarza\u0142o si\u0119 wp\u0142ywa\u0107 nawet do Ba\u0142tyku. Obecnie liczebno\u015b\u0107 tego gatunku nie przekracza dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy sztuk w skali globu, i chyba jedyne, co go mo\u017ce uratowa\u0107, to niepospolite uzdolnienia muzyczne, doceniane nie tylko przez badaczy, ale te\u017c autor\u00f3w relaksuj\u0105cych sk\u0142adanek p\u0142ytowych spod znaku New Age oraz kompozytor\u00f3w ca\u0142kiem powa\u017cnych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Humbak, czyli d\u0142ugop\u0142etwiec oceaniczny (Megaptera<\/em> novaeangliae<\/em>). Fot. Shutterstock.<\/p>\n

Walenie „wr\u00f3ci\u0142y” do morza mniej wi\u0119cej pi\u0119\u0107dziesi\u0105t milion\u00f3w lat temu. \u00d3wczesne Morze Tetydy rozpo\u015bciera\u0142o si\u0119 w miejscu dzisiejszych Indii i Pakistanu, a zasiedlaj\u0105ce je ziemnowodne olbrzymy mia\u0142y uszy wyposa\u017cone w szereg udogodnie\u0144 anatomicznych, umo\u017cliwiaj\u0105cych im s\u0142yszenie zar\u00f3wno w g\u0142\u0119bi, jak nad powierzchni\u0105 toni. Osi\u0105gni\u0119cia biologii molekularnej pozwoli\u0142y ustali\u0107 pokrewie\u0144stwa mi\u0119dzy kopalnymi przodkami waleni a \u017cyj\u0105cymi do dzi\u015b zwierz\u0119tami kopytnymi – z do\u015b\u0107 zadziwiaj\u0105cym skutkiem. Ot\u00f3\u017c miejsce wkomponowania okre\u015blonych retrowirus\u00f3w w \u0142a\u0144cuch DNA Cetacea sugeruje, by wklei\u0107 do albumu rodzinnego wieloryb\u00f3w tak\u017ce zdj\u0119cia hipopotam\u00f3w, jeleni i… \u017cyraf. Najbli\u017cej waleniom do hipopotam\u00f3w, kt\u00f3re podobnie jak one karmi\u0105 m\u0142ode pod wod\u0105, nie poc\u0105 si\u0119 i maj\u0105 j\u0105dra ukryte wewn\u0105trz cia\u0142a.<\/p>\n

„Pewnym jest jednak, \u017ce kaszalot nie posiada w\u0142a\u015bciwych narz\u0105d\u00f3w powonienia. Ale i na c\u00f3\u017c mu one? W morzu nie ma r\u00f3\u017c ani fio\u0142k\u00f3w, ani wody kolo\u0144skiej.” – stwierdzi\u0142 p\u00f3\u0142tora wieku temu Melville. I poniek\u0105d mia\u0142 racj\u0119. Podstawowym zmys\u0142em waleni jest s\u0142uch. Z\u0119bowce maj\u0105 zdolno\u015b\u0107 wydawania ultrad\u017awi\u0119k\u00f3w i pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 echolokacj\u0105, kt\u00f3ra pozwala im wytropi\u0107 zdobycz, oceni\u0107 g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 i kierunek, a tak\u017ce porozumie\u0107 si\u0119 z innymi osobnikami. D\u017awi\u0119ki wytwarzane podczas wydmuchiwania powietrza przez nozdrza skupiaj\u0105 si\u0119 w tak zwanym melonie, zbiorniku t\u0142uszczowym na czole, pe\u0142ni\u0105cym rol\u0119 swoistej soczewki akustycznej. U kaszalota melon mo\u017ce pomie\u015bci\u0107 nawet pi\u0119\u0107 ton t\u0142uszczu, cenionego niegdy\u015b na wag\u0119 z\u0142ota olbrotu, o kt\u00f3rym Melville pisa\u0142 z czci\u0105 niemal nabo\u017cn\u0105. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, przedstawiony przeze\u0144 obraz najpi\u0119kniejszej \u015bmierci wielorybnika, ton\u0105cego w jamie olbrotowej kaszalota, \u015bni\u0142 mi si\u0119 w dzieci\u0144stwie po nocach. Wr\u00f3\u0107my jednak do echolokacji. Odbite d\u017awi\u0119ki trafiaj\u0105 do ucha \u015brodkowego, dzi\u0119ki czemu w m\u00f3zgu z\u0119bowca powstaje dok\u0142adna mapa otoczenia. Ogromna liczba kom\u00f3rek m\u00f3zgowych umo\u017cliwia waleniom b\u0142yskawiczn\u0105 analiz\u0119 materia\u0142u akustycznego. Pr\u00f3cz ton\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych echolokacji z\u0119bowce potrafi\u0105 emitowa\u0107 najrozmaitsze piski, gwizdy i klekoty, podobno na\u015bladuj\u0105 te\u017c d\u017awi\u0119ki wydawane przez ludzi. Ca\u0142y ten repertuar przywodzi na my\u015bl zasoby Studia Eksperymentalnego PR – brzmi nieludzko, a nawet „niezwierz\u0119co”, uk\u0142adaj\u0105c si\u0119 w ci\u0105gi mechanicznych zgrzyt\u00f3w, z rzadka kontrapunktowanych \u0107wierkaniem. Takiej na przyk\u0142ad orce pozwala jednak zlokalizowa\u0107 znacznie wi\u0119ksz\u0105 od niej zdobycz, cho\u0107by m\u0142odego humbaka, skrzykn\u0105\u0107 stadko zwinnych my\u015bliwych i otoczy\u0107 ofiar\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Orka, humbak i foka Weddella. Fot. Robert L. Pitman.<\/p>\n

Dochodzimy w tym miejscu do angielskiej nazwy orki, killer whale<\/em>, kt\u00f3ra wynik\u0142a z pewnego nieporozumienia j\u0119zykowego. Jak ju\u017c wspomnia\u0142am, orka jest delfinem, sk\u0105d wi\u0119c „wale\u0144-zab\u00f3jca”? (Whale<\/em> to wyraz dwuznaczny – okre\u015bla przede wszystkim wieloryba, ale w szerszym rozumieniu tak\u017ce dowolnego przedstawiciela rz\u0119du Cetacea.) Ot\u00f3\u017c z przestawienia kolejno\u015bci wyraz\u00f3w: powinno by\u0107 whale killer<\/em>, czyli „zab\u00f3jca wieloryb\u00f3w”, bo ofiar\u0105 orek padaj\u0105 tak\u017ce humbaki i p\u0142etwale kar\u0142owate, a nawet kr\u00f3lowie morskich przestworzy, najwi\u0119ksze na \u015bwiecie p\u0142etwale b\u0142\u0119kitne (dodajmy gwoli uczciwo\u015bci, \u017ce odpowiednio niewyro\u015bni\u0119te). \u015awiadczy to doskonale o orkowych zdolno\u015bciach echolokacyjnych, zab\u00f3jczej broni w \u015bwiecie wodnych drapie\u017cnik\u00f3w, zach\u0119ca jednak zarazem do studi\u00f3w nad d\u017awi\u0119kami emitowanymi przez wieloryby „prawdziwe”, czyli fiszbinowce, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najwspanialszym muzykiem jest w\u0142a\u015bnie humbak. A w przypadku fiszbinowc\u00f3w sprawa jest daleko bardziej skomplikowana. One te\u017c, podobnie jak z\u0119bowce, nie maj\u0105 krtani i wi\u0119zade\u0142 g\u0142osowych, a \u015bpiewaj\u0105 uwodzicielsko niczym Syreny z Homera. Zw\u0142aszcza humbaki. Pionierem bada\u0144 akustycznych w dziedzinie cetologii by\u0142 Roger Payne, kt\u00f3ry w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku rozpocz\u0105\u0142 \u017cmudne nagrywanie d\u017awi\u0119k\u00f3w wydawanych przez humbaki. Dzi\u015b ju\u017c wiadomo, \u017ce „g\u0142os” maj\u0105 i samce, i samice, ale tylko panowie potrafi\u0105 sk\u0142ada\u0107 tony w d\u0142ugie „pie\u015bni”, nat\u0119\u017ceniem d\u017awi\u0119ku dor\u00f3wnuj\u0105ce hukowi startuj\u0105cego odrzutowca, r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 za\u015b bij\u0105ce na g\u0142ow\u0119 dokonania najt\u0119\u017cszych mistrz\u00f3w muzyki wokalnej. Z braku wi\u0119zade\u0142 g\u0142osowych \u017ar\u00f3d\u0142em d\u017awi\u0119ku s\u0105 najprawdopodobniej mi\u0119\u015bnie, zastawki i komory akustyczne w obr\u0119bie uk\u0142adu oddechowego – ciekawe tylko, co dzieje si\u0119 z rezonuj\u0105cym wewn\u0105trz wieloryba powietrzem, skoro olbrzym, snuj\u0105c pie\u015b\u0144, nie oddycha i nie otwiera pyska?<\/p>\n

Nast\u0119pna zagadka: humbaki \u015bpiewaj\u0105 tylko w okresie godowym, nie wiadomo jednak, czy ich pie\u015b\u0144 ma zwabi\u0107 partnerk\u0119, odstraszy\u0107 rywala, czy wr\u0119cz przeciwnie – zwabi\u0107 konkurenta, by po\u0142o\u017cy\u0107 go na obydwie \u0142opatki (p\u0142etwy?) wy\u017cszo\u015bci\u0105 talentu muzycznego, predestynuj\u0105cego samca do pokrycia wi\u0119kszej liczby samic. Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, pie\u015b\u0144 humbaka to nieustanny work in progress.<\/em> Z pocz\u0105tkiem sezonu wszystkie samce w danym akwenie snuj\u0105 mniej wi\u0119cej t\u0119 sam\u0105 melodi\u0119. Nast\u0119pnie wzbogacaj\u0105 j\u0105 o nowe tematy, tworz\u0105c skomplikowane struktury rytmiczne i melodyczne, podchwytywane z zapa\u0142em przez kolejnych \u015bpiewak\u00f3w. W lecie humbaki migruj\u0105 na P\u00f3\u0142noc i zajmuj\u0105 si\u0119 przede wszystkim gromadzeniem rezerw t\u0142uszczowych na kolejne amory. Cisza w morskim eterze trwa oko\u0142o p\u00f3\u0142 roku, po czym samce rozpoczynaj\u0105 warsztaty kompozytorskie od nowa, pracuj\u0105c tym razem nad pie\u015bni\u0105, kt\u00f3ra zyska\u0142a ostateczny kszta\u0142t pod koniec poprzedniego sezonu rozrodczego. Skutek? Po dziesi\u0119ciu latach pojedynczy humbak, kr\u0105\u017c\u0105cy – powiedzmy – mi\u0119dzy Alask\u0105 a Hawajami, zanosi pie\u015b\u0144 tak odleg\u0142\u0105 od pierwowzoru, jak \u015bpiewy plemienne Pigmej\u00f3w od arii Zerbinetty z Ariadny na Naksos<\/em>.<\/p>\n

Sp\u0119dzi\u0142am w sieci wiele dni, \u015bci\u0105gaj\u0105c pliki d\u017awi\u0119kowe z nagraniami pie\u015bni humbak\u00f3w. Warto by\u0142o. Cz\u0142owiek z natury rzeczy mierzy \u015bwiat swoj\u0105 miar\u0105 i lubi antropomorfizowa\u0107 zwierz\u0119ta. Humbak go nie zawiedzie – pr\u00f3cz odg\u0142os\u00f3w przypominaj\u0105cych zew godowy wszelkich \u017cywych istot na Ziemi, od ptak\u00f3w po najwy\u017cej rozwini\u0119te ssaki, snuje bowiem wokalizy w dowolnej tessyturze, nie przejmuj\u0105c si\u0119 brakiem oddechu (bo ma go w nadmiarze lub nie potrzebuje go wcale, nie wiadomo). Raz to przypomina mikrotonowe eksperymenty Scelsiego, raz tybeta\u0144skie \u015bpiewy mantryczne, raz improwizuj\u0105c\u0105 tr\u0105bk\u0119 Milesa Davisa. Skojarzenia mo\u017cna wylicza\u0107 bez ko\u0144ca, coraz bardziej ubolewaj\u0105c nad brakiem inwencji u zwyczajnych, „ludzkich” kompozytor\u00f3w.<\/p>\n

„Czym jest sama ta wielka kula ziemska, je\u017celi nie Ryb\u0105 Woln\u0105? A czym\u017ce ty jeste\u015b, cz\u0142owieku, je\u015bli nie Ryb\u0105 Woln\u0105 i Ryb\u0105 Przytrzyman\u0105 zarazem?” Po szczeg\u00f3\u0142y odsy\u0142am do rozdzia\u0142u LXXXIX Moby Dicka<\/em>.<\/p>\n