{"id":2988,"date":"2018-05-12T17:50:52","date_gmt":"2018-05-12T15:50:52","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=2988"},"modified":"2018-05-12T18:14:07","modified_gmt":"2018-05-12T16:14:07","slug":"tramwaj-z-przesiadka-do-sukcesu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=2988","title":{"rendered":"Tramwaj z przesiadk\u0105 do sukcesu"},"content":{"rendered":"

W Warszawie susza, tymczasem nad \u0141odzi\u0105 przesz\u0142a wczoraj burza z ulewnym deszczem. Z Wojew\u00f3dzkiego Centrum Zarz\u0105dzania Kryzysowego dosz\u0142y nas s\u0142uchy, \u017ce przez godzin\u0119 w mie\u015bcie spad\u0142o a\u017c trzydzie\u015bci litr\u00f3w wody na metr kwadratowy. Skutek? Podtopione ulice, lej\u0105ce si\u0119 z wiadukt\u00f3w wodospady, zalany dworzec \u0141\u00f3d\u017a Fabryczna, budynek prokuratury i… Teatr Wielki. Serce struchla\u0142o, bo \u0142\u00f3dzk\u0105, a zarazem polsk\u0105 premier\u0119 Tramwaju zwanego po\u017c\u0105daniem <\/em>Previna ju\u017c raz przek\u0142adano – z powodu choroby artyst\u00f3w. Spektakl w re\u017cyserii Macieja Prusa i pod dyrekcj\u0105 Tadeusza Koz\u0142owskiego mia\u0142 ostatecznie ruszy\u0107 dzi\u015b wieczorem. I chyba ruszy: pracownicy Teatru dwoj\u0105 si\u0119 troj\u0105, \u017ceby usun\u0105\u0107 szkody po \u017cywiole. Trzymajmy kciuki – inscenizacja zapowiada si\u0119 bardzo ciekawie, a w obsadzie mi\u0119dzy innymi Joanna Wo\u015b (Blanche Dubois) i Szymon Komasa (Stanley Kowalski). Upi\u00f3r do\u0142\u0105cza si\u0119 do \u017cycze\u0144 dla ca\u0142ego zespo\u0142u i w ramach wsparcia publikuje sw\u00f3j esej, kt\u00f3ry b\u0119dzie te\u017c dost\u0119pny w ksi\u0105\u017cce programowej spektaklu.<\/p>\n

***<\/p>\n

To by\u0142a jedna z g\u0142o\u015bniejszych premier San Francisco Opera w czasach dyrekcji Lotfiego Mansouriana. A za jego burzliwej kadencji dzia\u0142o si\u0119 tam naprawd\u0119 wiele. Mansourian obj\u0105\u0142 teatr w 1988 roku, po blisko trzydziestu latach w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 re\u017cyserskich i ponad dekadzie zarz\u0105dzania Oper\u0105 w Toronto. Wprowadzi\u0142 na scen\u0119 w San Francisco wiele nowo\u015bci repertuarowych, mi\u0119dzy innymi nieznanego w Stanach Wilhelma Tella <\/em>Rossiniego oraz Nieszpory sycylijskie <\/em>Verdiego. Wytrwa\u0142 w trudnym czasie po katastrofalnym trz\u0119sieniu ziemi w 1989, kt\u00f3re powa\u017cnie uszkodzi\u0142o gmach Opery \u2013 w 1995 roku zamkni\u0119ty na prawie dwa sezony i otwarty z pomp\u0105 na 75-lecie kompanii, po rekonstrukcji i renowacji, kt\u00f3re poch\u0142on\u0119\u0142y prawie dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t milion\u00f3w dolar\u00f3w. Co jednak najwa\u017cniejsze, w 1992 roku zainaugurowa\u0142 przedsi\u0119wzi\u0119cie \u201ePacific Visions\u201d \u2013 cykl zam\u00f3wie\u0144 pi\u0119ciu oper wsp\u00f3\u0142czesnych, maj\u0105cy dowie\u015b\u0107 energii i \u017cywotno\u015bci wielbionej od stuleci formy muzycznej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

A Streetcar Named Desire<\/em>. Fot. Bill Cannon.<\/p>\n

W\u0142a\u015bciwie ka\u017cde z tych dzie\u0142 przesz\u0142o ju\u017c do historii: Niebezpieczne zwi\u0105zki <\/em>Conrada Susy pod batut\u0105 Davida Runniclesa, z Ren\u00e9e Fleming, Thomasem Hampsonem i Frederic\u0105 von Stade w obsadzie (1994); Harvey Milk <\/em>Stewarta Wallace\u2019a, kt\u00f3ry mia\u0142 prapremier\u0119 w 1996, dwana\u015bcie lat przed s\u0142ynnym filmem Gusa Van Santa; Dead Man Walking <\/em>Jake\u2019a Heggiego (2000), operowy \u201eremake\u201d filmu Tima Robbinsa z Susan Sarandon i Seanem Pennem; przede wszystkim za\u015b kontrowersyjna \u015amier\u0107 Klinghoffera<\/em> Johna Adamsa, kt\u00f3rej now\u0105 inscenizacj\u0119 w 2014 roku, dwadzie\u015bcia trzy lata po produkcji w SFO, Peter Gelb zdj\u0105\u0142 z programu Metropolitan Opera, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na kilka do\u015b\u0107 absurdalnych argument\u00f3w, mi\u0119dzy innymi zarzut po\u015bredniego wspierania terroryzmu. Z niemal r\u00f3wnie szerokim odd\u017awi\u0119kiem spotka\u0142a si\u0119 opera Tramwaj zwany po\u017c\u0105daniem<\/em> \u2013 autorstwa uwielbianego przez ameryka\u0144sk\u0105 publiczno\u015b\u0107 Andr\u00e9 Previna, z librettem Philippa Littella na motywach s\u0142ynnego dramatu Tennessee Williamsa, jednej z najcz\u0119\u015bciej wystawianych i adaptowanych sztuk teatralnych XX wieku.<\/p>\n

Pomys\u0142 zam\u00f3wienia opery wed\u0142ug arcydzie\u0142a Williamsa \u2013 kt\u00f3re rozgrywa si\u0119 w dusznym, pulsuj\u0105cym t\u0142umion\u0105 \u017c\u0105dz\u0105 Nowym Orleanie \u2013 chodzi\u0142 za Mansourianem przez wiele lat. Dyrektor pr\u00f3bowa\u0142 do niego przekona\u0107 kilku innych, bardziej do\u015bwiadczonych kompozytor\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich Stephena Sondheima i Leonarda Bernsteina. Niezra\u017cony kolejnymi odmowami, podj\u0105\u0142 odwa\u017cn\u0105 decyzj\u0119 powierzenia go debiutuj\u0105cemu w operze Previnowi. Premiera 19 wrze\u015bnia 1998 roku przebi\u0142a wszystkie p\u00f3\u017aniejsze wydarzenia sezonu. W odnowionym gmachu War Memorial Opera House pojawi\u0142 si\u0119 t\u0142um dygnitarzy i celebryt\u00f3w, mi\u0119dzy innymi burmistrz Nowego Orleanu Mark Morial, go\u015b\u0107 specjalny burmistrza San Francisco. Na widowni zasiad\u0142a niespotykana dot\u0105d liczba dziennikarzy i krytyk\u00f3w muzycznych \u2013 Bernard Holland, recenzent \u201eThe New York Times\u201d, doliczy\u0142 si\u0119 prawie stu czterdziestu koleg\u00f3w po fachu. Ceny bilet\u00f3w w najdro\u017cszych sektorach osi\u0105gn\u0119\u0142y pu\u0142ap tysi\u0105ca pi\u0119ciuset dolar\u00f3w. Spektakl w re\u017cyserii Colina Grahama \u2013 kt\u00f3ry wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Brittenem przy prapremierach wszystkich jego oper powsta\u0142ych po 1954 roku \u2013 rejestrowa\u0142y na \u017cywo wytw\u00f3rnia Deutsche Grammophon oraz ameryka\u0144ska telewizja publiczna PBS. Za pulpitem dyrygenckim stan\u0105\u0142 sam kompozytor.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Andr\u00e9 Previn. Fot. „Los Angeles Times”.<\/p>\n

Oczekiwania by\u0142y bardzo wyg\u00f3rowane. Pierwsze opinie krytyk\u00f3w \u2013 ogl\u0119dnie m\u00f3wi\u0105c, podzielone. Jedni odetchn\u0119li z ulg\u0105, spodziewali si\u0119 bowiem, \u017ce Previn, p\u0142odny tw\u00f3rca muzyki filmowej i laureat czterech Oscar\u00f3w za adaptacje cudzych partytur w ekranowych wersjach oper i musicali, nie poradzi sobie z tak z\u0142o\u017con\u0105 form\u0105 i skomponuje kolejn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 do potencjalnego hollywoodzkiego przeboju. Drudzy utyskiwali, \u017ce Previn zmarnowa\u0142 szans\u0119 napisania opery stricte<\/em> jazzowej, kt\u00f3ra ich zdaniem najlepiej odda\u0142aby specyficzn\u0105 atmosfer\u0119 Nowego Orleanu z lat czterdziestych. Ameryka\u0144scy patrioci z\u017cymali si\u0119 na zbyt liczne odniesienia do europejskiego modernizmu, na czele z Ryszardem Straussem, oraz dw\u00f3ch mistrz\u00f3w angielskiej muzyki dramatycznej: Ralpha Vaughana Williamsa i Benjamina Brittena. Bardziej otwarci na \u015bwiat recenzenci wychwalali subtelno\u015b\u0107 barw orkiestrowych, urod\u0119 solowych interwencji instrument\u00f3w d\u0119tych i potoczysto\u015b\u0107 partii wokalnych. Sporo g\u0142os\u00f3w krytycznych zebra\u0142 librecista, kt\u00f3ry wprawdzie skr\u00f3ci\u0142 pierwotny tekst Williamsa o przesz\u0142o po\u0142ow\u0119, postanowi\u0142 jednak dochowa\u0107 mu wierno\u015bci: wykonanie trzyaktowej opery trwa\u0142o trzy i p\u00f3\u0142 godziny, prawie p\u00f3\u0142torej godziny d\u0142u\u017cej ni\u017c legendarna ekranizacja Elii Kazana, sk\u0105din\u0105d re\u017cysera prapremiery dramatu w broadwayowskim Ethel Barrymore Theatre.<\/p>\n

Previn wielokrotnie podkre\u015bla\u0142 w przedpremierowych wywiadach, \u017ce Tramwaj zwany po\u017c\u0105daniem<\/em> jest w\u0142a\u015bciwie gotow\u0105 oper\u0105, tyle \u017ce bez muzyki. Z perspektywy czasu nale\u017cy jednak potraktowa\u0107 te s\u0142owa jako gest pojednawczy w stron\u0119 zagorza\u0142ych obro\u0144c\u00f3w sztuki Williamsa, kt\u00f3rzy obawiali si\u0119 zamachu na literack\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107. Kompozytor od pocz\u0105tku zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce tekst \u201e\u0142agodnieje\u201d w ustach \u015bpiewak\u00f3w, \u017ce spowolniona wzgl\u0119dem naturalnej mowy narracja muzyczna wymaga przesuni\u0119cia niekt\u00f3rych akcent\u00f3w. Wbrew wcze\u015bniejszym deklaracjom odszed\u0142 od litery dramatu. G\u0119sty, pe\u0142en emocji sp\u00f3r mi\u0119dzy nadwra\u017cliw\u0105 Blanche a prymitywnym Stanleyem zast\u0105pi\u0142 pe\u0142nowymiarowym obrazem post\u0119puj\u0105cego ob\u0142\u0119du g\u0142\u00f3wnej bohaterki. Zbudowa\u0142 jej posta\u0107 \u015brodkami czysto muzycznymi: pocz\u0105wszy od \u201eprzymglonego\u201d, omdlewaj\u0105cego glissanda na s\u0142owie \u201eDuBois\u201d, kiedy Blanche przedstawia si\u0119 zalotnie Mitchowi, a\u017c po kilkakrotnie powt\u00f3rzone w finale zdanie \u201eWhoever you are\u201d, skierowane niby do wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cego lekarza, a w rzeczywisto\u015bci rzucone w pustk\u0119, jakby trac\u0105ca zmys\u0142y kobieta zapada\u0142a si\u0119 coraz g\u0142\u0119biej w sobie. Previn stworzy\u0142 parti\u0119 Blanche z my\u015bl\u0105 o konkretnej \u015bpiewaczce \u2013 Ren\u00e9e Fleming, kt\u00f3ra z powodzeniem wcieli\u0142a si\u0119 w t\u0119 kruch\u0105, a zarazem dziwnie przyziemn\u0105 istot\u0119. Pomijaj\u0105c \u015bwietne warunki fizyczne i znakomite aktorstwo, Fleming odzwierciedli\u0142a wewn\u0119trzny konflikt swej bohaterki doskonale prowadzonym sopranem lirico-spinto<\/em>, w \u015brednicy ciemnym i g\u0142adkim jak aksamit, w g\u00f3rze \u015bwietlistym, w licznych fragmentach pianissimo <\/em>dos\u0142ownie ulatuj\u0105cym w nico\u015b\u0107.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ren\u00e9e Fleming<\/span> (Blanche Dubois) na premierze Tramwaju<\/em> w San Francisco Opera. Fot. Marty Sohl.<\/p>\n

Pozosta\u0142ych uczestnik\u00f3w dramatu Previn odsun\u0105\u0142 na nieco dalszy plan, dbaj\u0105c jednak o wyrazisty rysunek postaci: zwierz\u0119co\u015b\u0107 Stanleya zawar\u0142 w agresywnej, mocno akcentowanej partii barytonowej, subtelno\u015b\u0107 Mitcha nakre\u015bli\u0142 lirycznym tenorem, naiwno\u015b\u0107 Stelli \u2013 parti\u0105 przeznaczon\u0105 na sopran l\u017cejszy i mniej zniuansowany ni\u017c w przypadku Blanche. Reszty dope\u0142ni\u0142a migotliwa, inteligentnie \u201edopowiadaj\u0105ca\u201d tre\u015b\u0107 warstwa orkiestrowa. Previn nie ro\u015bci\u0142 sobie \u017cadnych pretensji do oryginalno\u015bci. Poszed\u0142 tropem wielu XIX-wiecznych kompozytor\u00f3w operowych, kt\u00f3rzy za cel nadrz\u0119dny stawiali sobie wierno\u015b\u0107 konwencji. Zamiast eksperymentowa\u0107, z\u0142o\u017cy\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 z element\u00f3w zahartowanych w przepastnym tyglu ameryka\u0144skiej wielokulturowo\u015bci. S\u0105 tam rytmy i barwy nowoorlea\u0144skiego jazzu, jest smutek luizja\u0144skiego bluesa, groza \u015bcie\u017cek d\u017awi\u0119kowych do film\u00f3w noir <\/em>z lat czterdziestych, europejska precyzja faktur spod znaku Berga, Straussa i Brittena, wysmakowane aluzje do muzyki Gy\u00f6rgya Ligetiego. Wystarczaj\u0105co wiele, by \u201eodklei\u0107\u201d oper\u0119 od pierwowzoru literackiego i da\u0107 jej szans\u0119 zaistnienia w ca\u0142kiem innym obiegu kulturowym.<\/p>\n

Previn trafi\u0142 w sedno. Krytycy szybko uporali si\u0119 z dysonansem poznawczym i zrozumieli, \u017ce adaptacja operowa wymaga znacznie powa\u017cniejszych odst\u0119pstw od orygina\u0142u ni\u017c filmowa albo telewizyjna wersja dramatu. O reszcie zadecydowa\u0142a publiczno\u015b\u0107, zachwycona przyst\u0119pno\u015bci\u0105 utworu \u2013 eklektycznego na tyle \u015bwiadomie, by unikn\u0105\u0107 oskar\u017ce\u0144 o muzyczny kicz. Tramwaj zwany po\u017c\u0105daniem <\/em>ruszy\u0142 na podb\u00f3j kolejnych scen. W 1999 roku, naturaln\u0105 kolej\u0105 rzeczy, trafi\u0142 do Nowego Orleanu. Potem przeszed\u0142 szturmem przez inne teatry ameryka\u0144skie: Ren\u00e9e Fleming wyst\u0105pi\u0142a mi\u0119dzy innymi w nowojorskiej produkcji na scenie Metropolitan Opera (2012) i w p\u00f3\u017aniejszym o rok wykonaniu koncertowym na estradzie Carnegie Hall. Ju\u017c w 2003 roku opera dotar\u0142a do Europy, pod batut\u0105 samego kompozytora, kt\u00f3ry poprowadzi\u0142 London Symphony Orchestra w Barbican Center. Pierwszej europejskiej inscenizacji doczeka\u0142a si\u0119 w Op\u00e9ra national du Rhin w Strasburgu. W 2010 roku angielski dyrygent Richard Hickox przedstawi\u0142 j\u0105 kolejno w Sydney, Tokio i Osace. W ubieg\u0142ym roku zabrzmia\u0142a w przek\u0142adzie na j\u0119zyk niemiecki \u2013 w Theater Vorpommern z siedzib\u0105 w Stralsundzie i Greifswaldzie.<\/p>\n

Przypomnijmy: linie tramwajowe w Nowym Orleanie nie by\u0142y oznaczane numerami, tylko nazwami punkt\u00f3w orientacyjnych. \u201ePowiedzieli mi, \u017cebym wsiad\u0142a w tramwaj Po\u017c\u0105danie, potem przesiad\u0142a si\u0119 do linii na Cmentarze i sze\u015b\u0107 przecznic dalej wysiad\u0142a na Polach Elizejskich\u201d \u2013 m\u00f3wi Blanche na pocz\u0105tku sztuki. W najwi\u0119kszym mie\u015bcie Luizjany naprawd\u0119 kursowa\u0142y linie Desire i Cemeteries, a jedna z nich przeje\u017cd\u017ca\u0142a w poprzek Elysian Fields Avenue. Williams zrobi\u0142 z tego alegori\u0119 losu swojej nieszcz\u0119snej bohaterki. Po dwudziestu latach od prapremiery Tramwaj<\/em> zwany po\u017c\u0105daniem<\/em> jest jedn\u0105 z najcz\u0119\u015bciej wystawianych na \u015bwiecie oper wsp\u00f3\u0142czesnych. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od Lotfiego Mansouriana, kt\u00f3ry po\u017c\u0105da\u0142 muzycznej adaptacji legendarnego dramatu. Previn umkn\u0105\u0142 spod \u0142opaty krytyk\u00f3w, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali pogrzeba\u0107 jego utw\u00f3r na cmentarzu nieudanych inicjatyw operowych. Jego Tramwaj <\/em>zmierza nieub\u0142aganie w stron\u0119 elizejskich p\u00f3l chwa\u0142y.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W Warszawie susza, tymczasem nad \u0141odzi\u0105 przesz\u0142a wczoraj burza z ulewnym deszczem. Z Wojew\u00f3dzkiego Centrum Zarz\u0105dzania Kryzysowego dosz\u0142y nas s\u0142uchy, \u017ce przez godzin\u0119 w mie\u015bcie spad\u0142o a\u017c trzydzie\u015bci litr\u00f3w wody na metr kwadratowy. Skutek? Podtopione ulice, lej\u0105ce si\u0119 z wiadukt\u00f3w wodospady, zalany dworzec \u0141\u00f3d\u017a Fabryczna, budynek prokuratury i… Teatr Wielki. Serce struchla\u0142o, bo \u0142\u00f3dzk\u0105, a … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-2988","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2988","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2988"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2988\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2994,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2988\/revisions\/2994"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2988"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2988"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2988"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}