{"id":3044,"date":"2018-06-10T23:06:39","date_gmt":"2018-06-10T21:06:39","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3044"},"modified":"2018-06-13T17:36:13","modified_gmt":"2018-06-13T15:36:13","slug":"tak-czynia-wszystkie-i-wszyscy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3044","title":{"rendered":"Tak czyni\u0105 wszystkie i wszyscy"},"content":{"rendered":"

Na pocz\u0105tku marca zaanonsowano w Polsce retransmisj\u0119 opery, kt\u00f3rej akcja „rozgrywa si\u0119 w Stanach Zjednoczonych w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku”. Sprostowuj\u0119 po raz kolejny – nie opera, tylko wizja re\u017cysera Phelima McDermotta, kt\u00f3ry przeni\u00f3s\u0142 swoj\u0105 inscenizacj\u0119 z English National Opera do nowojorskiej Metropolitan. Nie oceniam, bo nie widzia\u0142am i nie s\u0142ysza\u0142am. Przygotowa\u0142am za to kr\u00f3tki esej na temat samego dzie\u0142a, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w programie retransmisji Cos\u00ec fan tutte<\/em> w Filharmonii \u0141\u00f3dzkiej.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pewien du\u017cy europejski teatr operowy \u2013 w ramach noworocznego \u017cartu \u2013 opublikowa\u0142 list\u0119 postanowie\u0144 podj\u0119tych przez bohater\u00f3w dzie\u0142 z \u017celaznego repertuaru. Fiordiligi i Dorabella, ferraryjskie panny zar\u0119czone z \u017co\u0142nierzami o imionach Guglielmo i Ferrando, obieca\u0142y sobie, \u017ce zapisz\u0105 si\u0119 na wizyt\u0119 u okulisty: \u017ceby ju\u017c nigdy nie pa\u015b\u0107 ofiar\u0105 r\u00f3wnie podst\u0119pnej intrygi jak ta, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 osi\u0105 Cos\u00ec fan tutte<\/em>. Gdyby w dw\u00f3ch alba\u0144skich zalotnikach od razu rozpozna\u0142y swoich narzeczonych, oszcz\u0119dzi\u0142yby sobie mn\u00f3stwo wstydu. A przy okazji pozbawi\u0142yby mi\u0142o\u015bnik\u00f3w opery jednego z najwspanialszych arcydzie\u0142 gatunku buffa \u2013 nie tylko w dorobku Wolfganga Amadeusza Mozarta.<\/p>\n

Zadziwiaj\u0105ce, \u017ce ta niejednoznaczna i w ostatecznym rozrachunku do\u015b\u0107 gorzka opowie\u015b\u0107 wci\u0105\u017c cieszy si\u0119 mniejsz\u0105 popularno\u015bci\u0105 ni\u017c poprzednie dwa cz\u0142ony Mozartowskiej \u201etrylogii mi\u0142osnej\u201d do librett Lorenza Da Ponte \u2013 Wesele Figara <\/em>z 1786 roku i p\u00f3\u017aniejszy o rok Don Giovanni<\/em>. Czy\u017cby operomanom zabrak\u0142o czytelnych odwo\u0142a\u0144 do pierwowzoru literackiego? W Weselu<\/em> Da Ponte nawi\u0105za\u0142 do La Folle Journ\u00e9e ou le Mariage de Figaro<\/em> Beaumarchais\u2019go, drugiej po Cyruliku sewilskim <\/em>komedii o perypetiach hrabiego Almavivy i jego \u0142ebskiego s\u0142u\u017c\u0105cego. Don Giovanni <\/em>jest dzieckiem wielu ojc\u00f3w, pocz\u0105wszy od El burlador de Sevilla y convidado de piedra<\/em> Tirsa de Moliny, poprzez Dom Juan ou le Festin de pierre <\/em>Moliera, sko\u0144czywszy na bezpo\u015bredniej inspiracji, czyli libretcie Giovanniego Bertatiego do opery Giuseppe Gazzanigi Don Giovanni Tenorio, o sia Il convitato di pietra<\/em>, kt\u00f3ra mia\u0142a prapremier\u0119 w Wenecji zaledwie osiem miesi\u0119cy przed pierwszym wystawieniem Mozartowskiego dramma giocoso w Pradze. Cos\u00ec fan tutte<\/em> sprawia w tym zestawie wra\u017cenie literackiej sieroty, poparte XIX-wieczn\u0105 anegdot\u0105 o cesarzu J\u00f3zefie II, kt\u00f3ry rzekomo podsun\u0105\u0142 tw\u00f3rcom temat \u2013 histori\u0119 opart\u0105 na faktach, a w ka\u017cdym razie szeroko komentowan\u0105 w rozplotkowanych salonach Wiednia.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena zbiorowa z Cos\u00ec fan tutte<\/em> w ENO (2014). Fot. Martin Smith.<\/p>\n

Tyle \u017ce to nieprawda. Topos zamiany narzeczonych by\u0142 popularny ju\u017c w \u015bredniowieczu, a skandalizuj\u0105ce rozwini\u0119cie znalaz\u0142 w Dekameronie <\/em>Boccaccia, kt\u00f3ry w po\u0142owie XVI wieku trafi\u0142 do indeksu ksi\u0105g zakazanych. Nawi\u0105zywa\u0142 do niego Szekspir, mi\u0119dzy innymi w Cymbelinie <\/em>i Poskromieniu z\u0142o\u015bnicy<\/em>. Nie wspominaj\u0105c o tym, \u017ce smutn\u0105 histori\u0119 zazdrosnej Prokrys, kt\u00f3ra przez przypadek pad\u0142a trupem z r\u0119ki nies\u0142usznie podejrzewanego o zdrad\u0119 Cefala, znacznie wcze\u015bniej opisa\u0142 Owidiusz w Metamorfozach<\/em>. Da Ponte przewrotnie domkn\u0105\u0142 sw\u00f3j \u201etraktat mi\u0142osny\u201d: zdaniem w\u0142oskiego muzykologa Massima Mili, w Weselu Figara<\/em> opisa\u0142 pogo\u0144 za mi\u0142osnym szcz\u0119\u015bciem, w Don Giovannim <\/em>dowi\u00f3d\u0142 niemo\u017cno\u015bci prawdziwego kochania, w Cos\u00ec <\/em>\u2013 dokona\u0142 cynicznej rekapitulacji wcze\u015bniejszych wniosk\u00f3w i wskaza\u0142, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 jest z natury rzeczy niedoskona\u0142a.<\/p>\n

W \u015bwietle najnowszych bada\u0144 upad\u0142a nawet teza, \u017ce pomys\u0142odawc\u0105 Cos\u00ec <\/em>by\u0142 cesarz J\u00f3zef. Za t\u0119 sam\u0105 histori\u0119 wzi\u0105\u0142 si\u0119 Antonio Salieri, opery jednak nie doko\u0144czy\u0142. W anna\u0142ach dziej\u00f3w muzyki zachodniej zapisa\u0142 si\u0119 utw\u00f3r Mozarta \u2013 skomponowany w ci\u0105gu niespe\u0142na czterech miesi\u0119cy, wykonany po raz pierwszy w Burgtheater 26 stycznia 1790 roku, po \u015bmierci cesarza zdj\u0119ty z afisza do czerwca, potem zagrany jeszcze pi\u0119\u0107 razy i od tamtej pory niewidziany i nies\u0142yszany na wiede\u0144skich scenach przez ponad trzy dekady. Przez ca\u0142y XIX wiek Cos\u00ec fan tutte <\/em>wzbudza\u0142a na przemian zgroz\u0119 i oburzenie. Edward Said, urodzony w Jerozolimie palesty\u0144ski krytyk i teoretyk kultury, pisa\u0142 o Fideliu<\/em>, \u017ce mo\u017cna go zinterpretowa\u0107 jako bezpo\u015bredni\u0105 i do\u015b\u0107 rozpaczliw\u0105 reakcj\u0119 na Cos\u00ec<\/em>; \u017ce jedyna opera Beethovena poniek\u0105d powiela narracj\u0119 opery Mozarta, a zarazem daje jej stanowczy odp\u00f3r, staj\u0105c po stronie kochank\u00f3w wiernych, lojalnych i nieprzejednanych. Ryszard Wagner wyda\u0142 znamienny werdykt na Cos\u00ec fan tutte<\/em> \u2013 jego zdaniem by\u0142oby haniebne, gdyby Mozart wyposa\u017cy\u0142 to ekscentryczne libretto w muzyk\u0119 r\u00f3wn\u0105 maestrii Wesela Figara<\/em>. Intryga zawarta w libretcie nie razi\u0142a uczu\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych Mozartowi wiede\u0144czyk\u00f3w. Sta\u0142a si\u0119 sol\u0105 w oku XIX-wiecznej bur\u017cuazji, kt\u00f3ra uzna\u0142a t\u0119 przewrotn\u0105 opowie\u015b\u0107 za zbyt przyziemn\u0105, amoraln\u0105, a mo\u017ce wr\u0119cz niemoraln\u0105 \u2013 i przez to naruszaj\u0105c\u0105 \u00f3wczesny porz\u0105dek \u015bwiata.<\/p>\n

Naprawd\u0119 trudno ocenia\u0107 Cos\u00ec<\/em>, pomijaj\u0105c kilka kluczowych w tym kontek\u015bcie narracji. Przede wszystkim nawracaj\u0105c\u0105 w dziejach kultury zachodniej fascynacj\u0119 kultur\u0105 Wschodu \u2013 w XVIII-wiecznej codzienno\u015bci Wiednia objawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 zar\u00f3wno chichotliwym szyderstwem z dzikich mieszka\u0144c\u00f3w Orientu, jak fascynacj\u0105 ich odmienno\u015bci\u0105 \u2013 tajemniczym urokiem harem\u00f3w, p\u0142ynno\u015bci\u0105 r\u00f3l p\u0142ciowych, przepychem kostiumu, niecodzienn\u0105 dla Zachodu swobod\u0105 w podej\u015bciu do sfery zmys\u0142\u00f3w. Dwaj narzeczeni, wpl\u0105tani w niecn\u0105 intryg\u0119 przez Don Alfonsa, podszywaj\u0105 si\u0119 pod Alba\u0144czyk\u00f3w \u2013 egzotycznych, a przy tym kusz\u0105co niebezpiecznych przybysz\u00f3w z Imperium Osma\u0144skiego. Dwie siostry pr\u00f3buj\u0105 im si\u0119 oprze\u0107, w ko\u0144cu jednak ulegaj\u0105 pi\u0119trowej intrydze zaprawionego w erotycznych bojach Alfonsa i ulegaj\u0105cej jego podszeptom, cho\u0107 nie do ko\u0144ca \u015bwiadomej powagi sytuacji pokoj\u00f3wki Despiny.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Serena Malfi (Dorabella) na scenie Metropolitan Opera House. Fot. Marty Sohl.<\/p>\n

To nie jest weso\u0142a powiastka o kochankach poddanych pr\u00f3bie wierno\u015bci. To przewrotna opowie\u015b\u0107 o mechanizmach w\u0142adzy, w tym przypadku sprawowanej przez cynicznego Don Alfonsa, kt\u00f3ry stoi ponad wszelkimi nakazami zachodniej moralno\u015bci. W tej mrocznej postaci nie ma nic z Sarastra, kt\u00f3ry manipuluje dwojgiem m\u0142odych z Czarodziejskiego fletu<\/em>, \u017ceby wpoi\u0107 im dojrza\u0142\u0105 sztuk\u0119 kochania. Nie ma te\u017c nic z Komandora, kt\u00f3ry przestrzega Wielkiego Rozpustnika, czym ko\u0144czy si\u0119 bunt przeciw dotychczasowej hierarchii. Don Alfonso jest k\u0142opotliw\u0105 figur\u0105 libertyna \u2013 doskonale wykszta\u0142conego, racjonalnie my\u015bl\u0105cego i gorzko do\u015bwiadczonego \u015bwiatowca, kt\u00f3ry z niejednego pieca jad\u0142 chleb i pod niejedn\u0105 pierzyn\u0105 zaznawa\u0142 erotycznych rozkoszy, a teraz chce tylko jednego: zem\u015bci\u0107 si\u0119 na m\u0142odszych od siebie, odrze\u0107 ich ze z\u0142udze\u0144, udowodni\u0107, \u017ce tak czyni\u0105 wszystkie i inaczej nie b\u0119dzie. \u017be mi\u0142o\u015b\u0107 a\u017c po gr\u00f3b jest tylko spo\u0142ecznym konstruktem, kt\u00f3ry nie ma nic wsp\u00f3lnego z nieub\u0142agan\u0105, biologiczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 ludzkiego gatunku.<\/p>\n

Ca\u0142a ta przewrotna manipulacja odnajduje dobitne odzwierciedlenie w muzyce: w sekstecie z I aktu, rozpoczynaj\u0105cego si\u0119 fraz\u0105 Don Alfonsa \u201eAlla bella Despinetta vi presento, amici miei\u201d, w kt\u00f3rym Mozart otwarcie drwi ze sztywnej, formalnej konwencji opera seria; w cudownym tercecie \u201eSoave sia il vento\u201d, gdzie dwie zakochane siostry \u017cycz\u0105 swoim narzeczonym pomy\u015blnych wiatr\u00f3w w podr\u00f3\u017cy, tymczasem Alfonso co rusz wymyka si\u0119 zgodnym wsp\u00f3\u0142brzmieniom, \u015bmiej\u0105c si\u0119 w ku\u0142ak, \u017ce jego intryga przebiega zgodnie z planem. Narracja nieub\u0142aganie zmierza w stron\u0119 fina\u0142u, kt\u00f3ry bynajmniej nie obiecuje szcz\u0119\u015bliwego zako\u0144czenia. Don Alfonso ujawnia swoje machinacje i \u0142\u0105czy zdemaskowane pary \u2013 nie wiadomo jednak, co stanie si\u0119 dalej. Nie wiadomo, czy Fiordiligi i Guglielmo do\u017cyj\u0105 ko\u0144ca swych dni w niezm\u0105conej zgodzie, czy Dorabella i Ferrando z ufno\u015bci\u0105 zawierz\u0105 sobie nawzajem sw\u00f3j los. Jedno jest pewne: tak czyni\u0105 wszystkie, ko\u0142o b\u0119dzie si\u0119 toczy\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107, cyklu zdrady i podejrze\u0144 nie przerwie nawet \u015bmier\u0107 kt\u00f3rego\u015b z partner\u00f3w. Na ka\u017cdej mi\u0142o\u015bci k\u0142ad\u0105 si\u0119 cieniem wstyd, gniew, \u017cal i obezw\u0142adniaj\u0105cy l\u0119k przed przysz\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena zbiorowa z inscenizacji w ENO w 2014. Fot. Mike Hoban.<\/p>\n

Mozart rozpisa\u0142 t\u0119 cierpk\u0105 komedi\u0119 na sze\u015b\u0107 nie do ko\u0144ca okre\u015blonych g\u0142os\u00f3w \u2013 trzy soprany w rolach kobiecych, tenora w partii Ferranda i dwa basy w rolach Guglielma i Don Alfonsa. We wsp\u00f3\u0142czesnej praktyce wykonawczej d\u0105\u017cy si\u0119 do wi\u0119kszego zr\u00f3\u017cnicowania \u2013 nie tylko po to, by osi\u0105gn\u0105\u0107 bogatsze wsp\u00f3\u0142brzmienie w ansamblach, ale te\u017c przez wzgl\u0105d na konieczno\u015b\u0107 zarysowania indywidualnych cech postaci. Dojrzalszej, sopranowej Fiordiligi przeciwstawia si\u0119 \u201ep\u0142och\u0105\u201d, mezzosopranow\u0105 Dorabell\u0119, w partii Don Alfonsa obsadza si\u0119 cz\u0119sto l\u017cejsze barytony, przewrotnie kontrastuj\u0105ce z d\u017awi\u0119cznym, m\u0142odzie\u0144czym basem Guglielma. Reszta zale\u017cy od kunsztu \u015bpiewak\u00f3w, m\u0105dro\u015bci dyrygenta i re\u017cysera. Cos\u00ec fan tutte<\/em> nie ma nic wsp\u00f3lnego z beztrosk\u0105 fars\u0105. To opera w nieustannym przebraniu: w\u0105satego Alba\u0144czyka, pociesznego notariusza, m\u00f3wi\u0105cego dziwnym j\u0119zykiem lekarza. Przebiera\u0144com ufa\u0107 nie wolno \u2013 co\u015b tu si\u0119 musi \u017ale sko\u0144czy\u0107.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na pocz\u0105tku marca zaanonsowano w Polsce retransmisj\u0119 opery, kt\u00f3rej akcja „rozgrywa si\u0119 w Stanach Zjednoczonych w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku”. Sprostowuj\u0119 po raz kolejny – nie opera, tylko wizja re\u017cysera Phelima McDermotta, kt\u00f3ry przeni\u00f3s\u0142 swoj\u0105 inscenizacj\u0119 z English National Opera do nowojorskiej Metropolitan. Nie oceniam, bo nie widzia\u0142am i nie s\u0142ysza\u0142am. Przygotowa\u0142am za to kr\u00f3tki … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3044","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3044","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3044"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3044\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3052,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3044\/revisions\/3052"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3044"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3044"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3044"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}