{"id":3204,"date":"2018-08-14T18:24:06","date_gmt":"2018-08-14T16:24:06","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3204"},"modified":"2018-08-15T09:22:02","modified_gmt":"2018-08-15T07:22:02","slug":"brontozaur-czyli-o-hiperboli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3204","title":{"rendered":"Brontozaur, czyli o hiperboli"},"content":{"rendered":"

W roku 2018 hucznie, cho\u0107 cz\u0119sto bezmy\u015blnie, \u015bwi\u0119tujemy stulecie odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci. W ubieg\u0142\u0105 rocznic\u0119, 11 listopada 2017, ruszy\u0142o Polskie Radio Chopin, w kt\u00f3rym od niedawna te\u017c mam sw\u00f3j udzia\u0142, i to ca\u0142kiem spory. W Warszawie zacz\u0105\u0142 si\u0119 kolejny festiwal Chopin i jego Europa. A dok\u0142adnie dziesi\u0119\u0107 lat temu ukaza\u0142a si\u0119 w Polsce ksi\u0105\u017cka, o kt\u00f3rej wkr\u00f3tce potem pisa\u0142am w „Ruchu Muzycznym”. W mojej recenzji by\u0142o o wszystkim po trochu: o Chopinie, o niepodleg\u0142o\u015bci muzyki, o s\u0142uchaniu, czytaniu i rozumieniu zupe\u0142nie inaczej, oraz o naszych kompleksach narodowych. Mo\u017ce si\u0119 jeszcze do czego\u015b przyda, zw\u0142aszcza \u017ce ksi\u0105\u017cka jest wci\u0105\u017c dost\u0119pna w internecie, w coraz przyst\u0119pniejszej cenie.<\/p>\n

***<\/p>\n

Jan Brokken jest pisarzem. I to niez\u0142ym. Zaczyna\u0142 wprawdzie jako dziennikarz (z solidnym przygotowaniem politologicznym po studiach w Bordeaux), ma jednak zaci\u0119cie rasowego reporta\u017cysty. Poza tym kocha podr\u00f3\u017cowa\u0107.<\/p>\n

Reporta\u017c literacki ma w Polsce wspania\u0142\u0105 tradycj\u0119: nikogo nie trzeba przekonywa\u0107, \u017ce ksi\u0105\u017cki Kapu\u015bci\u0144skiego i Jagielskiego powinny sta\u0107 w ksi\u0119garniach na p\u00f3\u0142ce z literatur\u0105 pi\u0119kn\u0105, nie za\u015b – powiedzmy – krajoznawcz\u0105. Kiedy jednak przychodzi do literatury podr\u00f3\u017cniczej, nie mamy ju\u017c r\u00f3wnie mocnego punktu odniesienia. Bo tak zwane pisarstwo drogi jest specjalno\u015bci\u0105 zdobywc\u00f3w i kolonizator\u00f3w – dodajmy, tych \u015bwiat\u0142ych, kt\u00f3rzy przy okazji podboj\u00f3w pragn\u0105 te\u017c dociec \u017ar\u00f3de\u0142 to\u017csamo\u015bci narodowej, wzajemnych wp\u0142yw\u00f3w kulturowych oraz stosunku zwyci\u0119zc\u00f3w do przegranych i na odwr\u00f3t. \u017beby taka literatura mog\u0142a by\u0107 no\u015bnikiem jakiejkolwiek „prawdy” o ludziach, zdarzeniach, pejza\u017cach i odczuciach, autor musi zr\u0119cznie operowa\u0107 arsena\u0142em \u015brodk\u00f3w typowych dla beletrystyki. Malowa\u0107 zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca jak impresjonista – z tysi\u0119cy poci\u0105gni\u0119\u0107 barwami, kt\u00f3re widziane z osobna kojarz\u0105 si\u0119 ze wszystkim, tylko nie z zachodem s\u0142o\u0144ca. Odwraca\u0107 porz\u0105dek historii w my\u015bl arystotelejskiej zasady katharsis – tak, by wzbudzi\u0107 u czytelnika emocje, a potem oczy\u015bci\u0107 z nich jego umys\u0142. W przeciwnym razie czytelnik nie zrozumie tajemnicy do\u015bwiadcze\u0144 Papuas\u00f3w i odrzuci w k\u0105t skrupulatnie spisany dziennik podr\u00f3\u017cy na Now\u0105 Gwine\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Louis Moreau Gottschalk. Fot. Charles D. Fredericks & Co.
\n<\/span><\/p>\n

S\u0142ynna ksi\u0105\u017cka W Patagonii<\/em> Bruce’a Chatwina, mistrza angielskiego travelogue<\/em>, rozpoczyna si\u0119 s\u0142owami: „W jadalni mojej babki sta\u0142a oszklona komoda, a w niej le\u017ca\u0142 kawa\u0142ek sk\u00f3ry. Niewielki, lecz gruby i twardy jak podeszwa, pokryty by\u0142 k\u0142akami szorstkich w\u0142os\u00f3w i zaopatrzony w przybit\u0105 zardzewia\u0142\u0105 pinezk\u0105 tabliczk\u0119, zapisan\u0105 wyblak\u0142ym czarnym atramentem” (t\u0142um. Robert Ginalski). Sk\u00f3ra nale\u017ca\u0142a pono\u0107 do brontozaura, a przywi\u00f3z\u0142 j\u0105 kuzyn babki z wyprawy do Patagonii. Krytyka literackiego guzik obchodzi, czy babka mia\u0142a oszklon\u0105 komod\u0119, czy strz\u0119p sk\u00f3ry istotnie pochodzi\u0142 z brontozaura i czy w og\u00f3le istnia\u0142. Krytyk doceni ten wst\u0119p jako znakomity punkt wyj\u015bcia do w\u0142asnej relacji Chatwina z podr\u00f3\u017cy na koniec \u015bwiata. Pe\u0142nej zmy\u015blonych postaci, fa\u0142szywych anegdot i nieprawdziwych wspomnie\u0144 autora, a zarazem – prawem jakiego\u015b dziwnego paradoksu – oddaj\u0105cej prawd\u0119 o Patagonii dobitniej ni\u017c niejeden film dokumentalny z uczonym komentarzem.<\/p>\n

Travelogue<\/em> Brokkena rozpoczyna si\u0119 rozwini\u0119ciem pewnej depeszy, zamieszczonej w dziale rozmaito\u015bci „S\u00fc<\/span>ddeutsche Zeitung”, po mszy w warszawskim ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, odprawionej w sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 \u015bmierci Chopina. Wtedy to „przed urn\u0105 z sercem ukl\u0119k\u0142o jedenastu Antylczyk\u00f3w. (…) Nikt z komitetu organizacyjnego nie potrafi\u0142 wyt\u0142umaczy\u0107 obecno\u015bci tej licznej karaibskiej delegacji”. Ju\u017c wiemy, dlaczego Holender Brokken spakowa\u0142 walizki i wr\u00f3ci\u0142 na Antyle Holenderskie. A \u015bci\u015blej, na wysp\u0119 Cura\u00e7ao<\/span>, kt\u00f3ra Polakom kojarzy si\u0119 od biedy z likierem na sk\u00f3rkach gorzkich pomara\u0144czy, ale na pewno nie z Chopinem.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Brokkena – pod rozkosznym tytu\u0142em Dlaczego jedenastu Antylczyk\u00f3w kl\u0119cza\u0142o przed sercem Chopina<\/em> – nie jest ani o Chopinie, ani o Gottschalku, kt\u00f3ry jego muzyk\u0119 zawl\u00f3k\u0142 na Karaiby, ani nawet o antylskich walcach i mazurkach. To rozlewna i pe\u0142na anegdot opowie\u015b\u0107 o Antylczykach: o tym, dlaczego walc\u00f3w smutnych nie spos\u00f3b odr\u00f3\u017cni\u0107 od walc\u00f3w weso\u0142ych. O tym, dlaczego temperamentni tancerze musieli walcowa\u0107 po ciasnych salonikach w metrum 6\/8. O tym, czemu \u017cona przyj\u0119\u0142a spokojnie \u015bmier\u0107 ukochanego m\u0119\u017ca Maksa, kt\u00f3ry uleg\u0142 w walce z rekinem niedaleko Zatoki Lagun. Dowiemy si\u0119 z tej ksi\u0105\u017cki, jak kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 to\u017csamo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Cura\u00e7<\/span>ao: przez j\u0119zyk papiamento, mieszank\u0119 hiszpa\u0144skiego, portugalskiego, niderlandzkiego, sefardyjskiego, dialekt\u00f3w afryka\u0144skich i j\u0119zyka miejscowych Indian, oraz przez antylsk\u0105 muzyk\u0119, w kt\u00f3rej pobrzmiewa nie tylko Chopin, ale i wykl\u0119ty przez Grzegorza Wielkiego… chora\u0142 ambrozja\u0144ski. Poznamy wzruszaj\u0105c\u0105 histori\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa \u017byd\u00f3w sefardyjskich, kt\u00f3rzy do ko\u0144ca \u017cycia pr\u00f3bowali zmy\u0107 pi\u0119tno ha\u0144by zwi\u0105zanej z setkami lat \u017cydowskiego handlu niewolnikami – wspieraj\u0105c tw\u00f3rczo\u015b\u0107 kolored\u00f3w. Wejdziemy w \u015bwiat „kompozytor\u00f3w, kt\u00f3rzy po\u0142\u0105czyli muzyk\u0119 europejsk\u0105 z afro-karaibsk\u0105, pianist\u00f3w, klarnecist\u00f3w, organist\u00f3w, kt\u00f3rzy rano grali w synagodze, popo\u0142udniem w zwi\u0105zku wolnomularzy, a wieczorem w ogrodzie, w klubie lub barze…”.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

P\u0142ywaj\u0105cy targ w Willemstad, Cura\u00e7ao. Poczt\u00f3wka z lat 40. XX w. <\/span><\/p>\n

Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, czy Jacobo Palm, cz\u0142onek miejscowego klanu kompozytor\u00f3w, istotnie zwymy\u015bla\u0142 Rubinsteina, \u017ce gra nie do\u015b\u0107 rubato. Mo\u017cna w\u0105tpi\u0107, czy organista Jo Corsen rozmawia\u0142 w uniesieniu z huraganem, kt\u00f3ry zabi\u0142 dwustu mieszka\u0144c\u00f3w wyspy. Gdyby jednak odrze\u0107 tekst Brokkena ze wszystkich licencji, ucierpia\u0142by na tym dyskurs postkolonialny: wyra\u017caj\u0105cy narodziny to\u017csamo\u015bci osobnej, cho\u0107 wielorakiej, kszta\u0142tuj\u0105cej si\u0119 z dala od kultury Zachodu, przejmuj\u0105cej jednak niekt\u00f3re jej wp\u0142ywy. Zosta\u0142by stary dyskurs europocentryczny – z nieod\u0142\u0105cznym poczuciem wy\u017cszo\u015bci Starego Kontynentu.<\/p>\n

Ze smutkiem wi\u0119c przeczyta\u0142am komentarze Ireny Poniatowskiej (Wizerunek Chopina od siedmiu bole\u015bci,<\/em> RM, nr 4\/2009), kt\u00f3ra oburza si\u0119 na Brokkena, \u017ce „kilka stron, jakie (…) po\u015bwi\u0119ci\u0142 naszemu kompozytorowi, wo\u0142a o pomst\u0119 do nieba”. No bo jak skomentowa\u0107 zarzut, \u017ce „ju\u017c na pocz\u0105tku dowiadujemy si\u0119, \u017ce Meyerbeer z\u0142o\u017cy\u0142 wizyt\u0119 Chopinowi w roku 1892, a wi\u0119c 43 lata po jego \u015bmierci”? Mo\u017cna tylko wtr\u0105ci\u0107, \u017ce i Meyerbeer w\u00f3wczas nie \u017cy\u0142 – od lat 38 – a winowajc\u0105 b\u0142\u0119du jest korekta. Owszem, bardzo niechlujna (Szubert wci\u0105\u017c walczy o lepsze z Schubertem). \u017badna wina Brokkena, \u017ce t\u0142umaczka z „Mojej biedy” zrobi\u0142a „Moje nieszcz\u0119\u015bcie”, a z Miko\u0142aja Chopina – flecist\u0119 „wybitnego”, zamiast „wybitnie uzdolnionego” (dwuznaczne onbetaald<\/em>). Stan\u0119 murem za autork\u0105 przek\u0142adu, m\u0142odziutk\u0105 Aleksandr\u0105 Hnat, kt\u00f3ra stawia pierwsze kroki w trudnej sztuce translacji i radzi sobie nadspodziewanie dobrze. Wywo\u0142am za to do tablicy redaktor\u00f3w wydania polskiego. Nie b\u0119d\u0119 si\u0119 te\u017c obra\u017ca\u0107 na Brokkena, kt\u00f3ry zdaniem Ireny Poniatowskiej pr\u00f3buje „zbylejaczy\u0107 jego [Chopina] wizerunek fizyczny i duchowy”. W ksi\u0105\u017cce s\u0105 reprodukcje: zar\u00f3wno dagerotypu Bissona, jak portretu Delacroix. Mo\u017cna samemu wyci\u0105gn\u0105\u0107 wnioski. Co si\u0119 za\u015b tyczy argumentu, \u017ce „nigdy nie stwierdzono u Chopina \u017cadnych dolegliwo\u015bci, kt\u00f3rych przyczyn\u0105 mog\u0142aby by\u0107 choroba weneryczna”, przypomn\u0119 nielito\u015bciwie, \u017ce nie stwierdzono u niego w og\u00f3le \u017cadnych dolegliwo\u015bci. A w 2008 roku skutecznie udaremniono starania genetyk\u00f3w molekularnych, \u017ceby zmieni\u0107 ten stan rzeczy. I nie chodzi\u0142o bynajmniej o zdiagnozowanie syfilisu.<\/p>\n

Przyda\u0142aby si\u0119 naszym chopinologom jaka\u015b Maria Janion. \u017beby tak odej\u015b\u0107 od m\u0119cze\u0144skich stereotyp\u00f3w, od romantycznych poj\u0119\u0107 narodu i moralnej wy\u017cszo\u015bci nieskalanych \u017cadn\u0105 ha\u0144b\u0105 Polak\u00f3w. \u017beby tak – trawestuj\u0105c s\u0142owa Janion – by\u0107 troch\u0119 mniej na wsch\u00f3d od Zachodu. Przyda\u0142oby nam si\u0119 nieco pokory i wstydu, \u017ce „nikt z komitetu organizacyjnego nie potrafi\u0142 wyt\u0142umaczy\u0107 obecno\u015bci tej licznej karaibskiej delegacji”.<\/p>\n

Jan Brokken Dlaczego jedenastu Antylczyk\u00f3w kl\u0119cza\u0142o przed sercem Chopina<\/em>, t\u0142um. Aleksandra Hnat, Wroc\u0142aw 2008, Oficyna Wydawnicza ATUT, ss. 304.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W roku 2018 hucznie, cho\u0107 cz\u0119sto bezmy\u015blnie, \u015bwi\u0119tujemy stulecie odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci. W ubieg\u0142\u0105 rocznic\u0119, 11 listopada 2017, ruszy\u0142o Polskie Radio Chopin, w kt\u00f3rym od niedawna te\u017c mam sw\u00f3j udzia\u0142, i to ca\u0142kiem spory. W Warszawie zacz\u0105\u0142 si\u0119 kolejny festiwal Chopin i jego Europa. A dok\u0142adnie dziesi\u0119\u0107 lat temu ukaza\u0142a si\u0119 w Polsce ksi\u0105\u017cka, o kt\u00f3rej … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3204","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3204","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3204"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3204\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3214,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3204\/revisions\/3214"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3204"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3204"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3204"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}