{"id":330,"date":"2015-02-21T18:09:17","date_gmt":"2015-02-21T17:09:17","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=330"},"modified":"2021-12-19T10:35:54","modified_gmt":"2021-12-19T09:35:54","slug":"spiewak-bez-glosu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=330","title":{"rendered":"\u015apiewak bez g\u0142osu"},"content":{"rendered":"

Tak czasem mawia\u0142 o sobie – nie bez kokieterii. I o tyle nie bez racji, \u017ce jego przedziwny w barwie i niezwykle trudny do zaszeregowania g\u0142os z pocz\u0105tku nie przypad\u0142 krytyce do gustu. Jeden z tuluskich recenzent\u00f3w wypali\u0142 wprost: „ani to baryton, ani to bas – szczerze m\u00f3wi\u0105c, w og\u00f3le nie wiadomo, co to jest”. Mimo to Vanni-Marcoux przeszed\u0142 do historii jako jeden z najwi\u0119kszych \u015bpiewak\u00f3w XX wieku. Za \u017cycia – i po \u015bmierci – por\u00f3wnywano go bezustannie z jego pot\u0119\u017cnym rywalem i r\u00f3wie\u015bnikiem Fiodorem Szalapinem. I cho\u0107 obaj imponowali wybitnymi zdolno\u015bciami aktorskimi, we Francji z czasem uznano wy\u017cszo\u015b\u0107 Vanniego-Marcoux. Dlaczego w Polsce trzeba o nim przypomina\u0107? Mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce wci\u0105\u017c mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 do faworyzowania g\u0142os\u00f3w „oczywistych”, efektownych, naturalnie pi\u0119knych. Wszystko to, na czym zasadza\u0142 si\u0119 fenomen Vanniego-Marcoux – wyj\u0105tkowa muzykalno\u015b\u0107, umiej\u0119tno\u015b\u0107 budowania roli od podstaw, kszta\u0142towania interpretacji m\u0105drej, stylowej i wolnej od manieryzm\u00f3w – nadal zbyt rzadko znajduje uznanie w\u015br\u00f3d polskich mi\u0142o\u015bnik\u00f3w opery.<\/p>\n

W jego biografii nie ma ba\u015bniowych zwrot\u00f3w akcji, melodramatycznych przesile\u0144 ani spektakularnych tragedii. Przyszed\u0142 na \u015bwiat w 1877 roku w Turynie, jako Giovanni Emilio Diogenio Marcoux, syn W\u0142oszki i Francuza. Matka nazywa\u0142a go pieszczotliwie „Vanni”, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 jego p\u00f3\u017aniejszy pseudonim sceniczny. Cho\u0107 zgodnie z oczekiwaniami rodziny uko\u0144czy\u0142 fakultet prawniczy, od m\u0142odzie\u0144czych lat pasjonowa\u0142 si\u0119 sztuk\u0105 wokaln\u0105, bra\u0142 lekcje \u015bpiewu w Turynie i w wieku zaledwie 17 lat zadebiutowa\u0142 w tamtejszym teatrze jako Sparafucile w Rigoletcie<\/em>. Wkr\u00f3tce p\u00f3\u017aniej wyjecha\u0142 na studia do Pary\u017ca (jego mistrzem by\u0142 baryton Fr\u00e9d\u00e9ric Boyer, solista Op\u00e9ra-Comique), uzyska\u0142 obywatelstwo francuskie, zmieni\u0142 nazwisko na Jean-\u00c9mile Diog\u00e8ne Marcoux i w 1899 roku wyst\u0105pi\u0142 na scenie w Bayonne, w barytonowej partii Wagnera w Fau\u015bcie <\/em>Gounoda. <\/span><\/p>\n

Po kilku latach nabywania do\u015bwiadcze\u0144 w teatrach prowincjonalnych trafi\u0142 na deski londy\u0144skiej Covent Garden, gdzie odni\u00f3s\u0142 prawdziwy triumf wyst\u0119pem w roli Don Bazylia w Cyruliku sewilskim <\/em>(1905). Przez kolejne siedem lat \u015bpiewa\u0142 tam w ka\u017cdym sezonie: w 1909 wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w brytyjskiej premierze Peleasa i Melizandy<\/em>, kreuj\u0105c parti\u0119 Arkela pod batut\u0105 Cleofonte Campaniniego. Debussy by\u0142 w si\u00f3dmym niebie: jego zdaniem nikt przedtem nie wla\u0142 w t\u0119 rol\u0119 „tyle g\u0142\u0119bi i autentycznego pi\u0119kna”. Kariera Vanniego-Marcoux wesz\u0142a na mi\u0119dzynarodowe tory. W 1907 roku artysta zadebiutowa\u0142 w La Monnaie jako tytu\u0142owy Mefistofeles w operze Boita. W tamtym sezonie dowi\u00f3d\u0142 swej nieprawdopodobnej wszechstronno\u015bci, wyst\u0119puj\u0105c na brukselskiej scenie mi\u0119dzy innymi w partiach Hermana w Tannh\u00e4userze, <\/em>Hundinga w Walkirii<\/em>, Fafnera w Zygfrydzie,<\/em> Starca hebrajskiego\u00a0w Samsonie i Dalili <\/em>oraz Scarpii w Tosce. <\/em>Rok p\u00f3\u017aniej wyst\u0105pi\u0142 nareszcie w Operze Paryskiej, wcieliwszy si\u0119 tym razem w Mefistofelesa z Fausta <\/em>Gounoda. Wkr\u00f3tce potem wzi\u0105\u0142 nag\u0142e zast\u0119pstwo za Maurice’a Renauda i za\u015bpiewa\u0142 Guido Colonn\u0119 na prapremierze Monny Vanny<\/em> Henry’ego F\u00e9vriera. Rola w tym zapomnianym dramacie lirycznym z librettem Maeterlincka okaza\u0142a si\u0119 z czasem jedn\u0105 z dw\u00f3ch emblematycznych kreacji artysty. Drug\u0105 by\u0142a partia Don Kichota w operze Masseneta, kt\u00f3ry by\u0142 tak oczarowany kunsztem Vanniego-Marcoux, \u017ce specjalnie dla niego napisa\u0142 Panurga<\/em>, wystawionego w 1913 roku na scenie Ga\u00eet\u00e9-Lyrique, ju\u017c po \u015bmierci kompozytora.<\/p>\n

W 1912 roku Vanni-Marcoux da\u0142 si\u0119 po raz pierwszy s\u0142ysze\u0107 za Oceanem, w Bostonie, dok\u0105d \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a go szkocko-ameryka\u0144ska sopranistka Mary Garden, „operowa Sarah Bernhardt”, pierwsza odtw\u00f3rczyni partii Melizandy w dziele Debussy’ego. W styczniu wyst\u0105pi\u0142 tam w roli Goulauda, u boku Georgette Leblanc (Melizanda) i Jeana Riddeza (Peleas). Recenzent „The Boston Globe” wyzna\u0142 z zachwytem, \u017ce z tak wstrz\u0105saj\u0105c\u0105, przemy\u015blan\u0105 w ka\u017cdym calu interpretacj\u0105 nie mia\u0142 do czynienia od trzydziestu lat z ok\u0142adem. Dwa lata p\u00f3\u017aniej Vanni-Marcoux powt\u00f3rzy\u0142 sw\u00f3j sukces w Pary\u017cu: i tym razem poruszy\u0142 samego kompozytora, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, \u017ce „nikt do tej pory nie wydoby\u0142 tylu odcieni z cierpienia nieszcz\u0119snego Goulauda”. Do anna\u0142\u00f3w opery ameryka\u0144skiej Vanni-Marcoux przeszed\u0142 te\u017c dzi\u0119ki skandalowi, jaki wywo\u0142ali z Mary Garden w drugim akcie Toski <\/em>na scenie w Bostonie. Jego Scarpia z takim zapa\u0142em rzuci\u0142 Tosk\u0119 na kanap\u0119 i zacz\u0105\u0142 j\u0105 tak nami\u0119tnie pie\u015bci\u0107, \u017ce widzom dech w piersiach zapar\u0142o. Nazajutrz zgorszeni bywalcy l\u00f3\u017c wystosowali listy protestacyjne do dyrektora Henry’ego Russella i burmistrza Fitzgeralda. Oburzeni interwencj\u0105 \u015bpiewacy wyrazili kategoryczny sprzeciw wobec pr\u00f3b „ocenzurowania” ich wizji scenicznej.<\/p>\n

\"4910528950_a033348599\"<\/a><\/p>\n

Pi\u0119knie rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 karier\u0119 Vanniego-Marcoux przerwa\u0142a Wielka Wojna. Zaledwie cztery tygodnie po \u015blubie z tancerk\u0105 Madeleine Morlay artysta zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na ochotnika do tej samej dywizji zmechanizowanej, w kt\u00f3rej s\u0142u\u017cy\u0142 Maurice Ravel. Jesieni\u0105 1914 roku posz\u0142a w \u015bwiat fa\u0142szywa pog\u0142oska o jego \u015bmierci, opublikowana na \u0142amach „The New York Times”. Niczego nie\u015bwiadom Vanni-Marcoux „zmartwychwsta\u0142” trzy lata p\u00f3\u017aniej, ubiegaj\u0105c si\u0119 bezskutecznie o p\u00f3\u0142roczn\u0105 przepustk\u0119 z wojska i pozwolenie na wyst\u0119py w Chicago Opera. Mimo wstawiennictwa ambasadora Francji w Waszyngtonie jego starania spe\u0142z\u0142y na niczym: \u015bpiewak zosta\u0142 zdemobilizowany dopiero w 1919 roku i wr\u00f3ci\u0142 na scen\u0119 w Buenos Aires, wyst\u0119puj\u0105c w Teatro Col\u00f3n mi\u0119dzy innymi u boku Gigliego. Po powrocie na kontynent dosta\u0142 wspania\u0142\u0105 szans\u0119 ostatecznej rozprawy z legend\u0105 Szalapina: w 1922 za\u015bpiewa\u0142 Borysa Godunowa w Operze Paryskiej i w mediola\u0144skiej La Scali. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Toscanini przyzna\u0142 z lekkim oci\u0105ganiem: „W Szalapinie podziwiam artyst\u0119. Interpretacja Marcoux chwyta mnie za serce”.<\/p>\n

Vanni-Marcoux niezmordowanie poszerza\u0142 sw\u00f3j repertuar, w kt\u00f3rym ostatecznie zawar\u0142 ponad dwie\u015bcie czterdzie\u015bci r\u00f3l operowych. Ceniony za niepospolite umiej\u0119tno\u015bci aktorskie, ch\u0119tnie przyjmowa\u0142 propozycje r\u00f3l w filmach, zar\u00f3wno niemych (m.in. Don Juan et Faust<\/em> Marcela L’Herbiera z 1922 roku), jak i d\u017awi\u0119kowych (s\u0142ynne Sans famille <\/em>z 1934 roku w re\u017cyserii Marca All\u00e9greta, z brawurowym wykonaniem piosenki neapolita\u0144skiej Ma Lola<\/em>). W 1938 roku zosta\u0142 profesorem paryskiego konserwatorium. Przez II wojn\u0119 prze\u015blizgn\u0105\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 niechlubnie, flirtuj\u0105c z rz\u0105dem Vichy, co w \u017cadnej mierze nie wp\u0142yn\u0119\u0142o na jego dalsz\u0105 karier\u0119 po wyzwoleniu Francji. Ze scen\u0105 po\u017cegna\u0142 si\u0119 w pa\u017adzierniku 1947 roku, w przedstawieniu Don Kichota, <\/em>kt\u00f3rym Op\u00e9ra-Comique uczci\u0142a czterechsetne urodziny Cervantesa. Rok p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 dyrektorem Grand Th\u00e9\u00e2tre de Bordeaux. Zacz\u0105\u0142 pr\u00f3bowa\u0107 swych si\u0142 jako re\u017cyser operowy: wystawi\u0142 mi\u0119dzy innymi Borysa <\/em>w Operze Paryskiej (1949) i Po\u0142awiaczy pere\u0142 <\/em>na scenie Op\u00e9ra-Comique (1957). Do\u017cy\u0142 staro\u015bci w ukochanym Pary\u017cu, gdzie zmar\u0142 22 pa\u017adziernika 1962 roku, w wieku osiemdziesi\u0119ciu pi\u0119ciu lat.<\/p>\n

Dysponowa\u0142 g\u0142osem o ogromnej skali i niezwyk\u0142ej, nieomal tenorowej barwie: niedu\u017cym, niespecjalnie urodziwym, za to bardzo no\u015bnym, z szerokim rejestrem g\u0142owowym i charakterystycznym nosowym przyd\u017awi\u0119kiem, kt\u00f3ry przywodzi na my\u015bl typowo francusk\u0105 emisj\u0119 Georgesa Thilla. Nawet niezbyt przychylni krytycy doceniali jego nieskaziteln\u0105 dykcj\u0119, szlachetn\u0105 elegancj\u0119 prowadzenia frazy i wyborn\u0105 technik\u0119, kt\u00f3ra w p\u00f3\u017anym wieku pomaga\u0142a maskowa\u0107 pewne mankamenty starzej\u0105cego si\u0119 aparatu g\u0142osowego. Wszelkie niedostatki wokalne pokrywa\u0142 fenomenalnym aktorstwem. A\u017c \u017cal, \u017ce nigdy nie wyst\u0105pi\u0142 na scenie w partii Kr\u00f3la Filipa w Don Carlosie. <\/em>S\u0105dz\u0105c po nagraniu z 1931 roku, m\u00f3g\u0142by stworzy\u0107 najwspanialsz\u0105 interpretacj\u0119 tej roli w dziejach opery.<\/p>\n