{"id":350,"date":"2015-03-01T20:10:18","date_gmt":"2015-03-01T19:10:18","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=350"},"modified":"2015-03-01T21:50:05","modified_gmt":"2015-03-01T20:50:05","slug":"wielki-zderzacz-andronow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=350","title":{"rendered":"Wielki Zderzacz Andron\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Pami\u0119taj\u0105 Pa\u0144stwo s\u0142ynne pytanie do Radia Erewa\u0144? Czy to prawda, \u017ce na placu Ostrowskiego w Leningradzie rozdaj\u0105 samochody? Odpowied\u017a: owszem, prawda, ale nie na placu Ostrowskiego w Leningradzie, tylko na Placu Czerwonym w Moskwie, nie samochody, tylko rowery, i nie rozdaj\u0105, tylko kradn\u0105. Ten stary dowcip przypomina mi si\u0119 co rusz przy okazji lektury doniesie\u0144 prasowych o prze\u0142omowych odkryciach naukowych, zw\u0142aszcza w dziedzinie muzyki. Mniej wi\u0119cej p\u00f3\u0142tora roku temu gruchn\u0119\u0142a wie\u015b\u0107 o odnalezieniu zaginionej arii z opery M\u00e9d\u00e9e\u00a0<\/i>Cherubiniego. W sieci zaroi\u0142o si\u0119 od artyku\u0142\u00f3w o zespole dzielnych uczonych z Uniwersytetu Stanforda, kt\u00f3rym wpierw uda\u0142o si\u0119 odcyfrowa\u0107 tekst kilku traktat\u00f3w Archimedesowych oraz m\u00f3w Hyperejdesa, zeskrobanych pieczo\u0142owicie przez pewnego mnicha z Jerozolimy, kt\u00f3ry zutylizowa\u0142 X-wieczny pergamin i nadpisa\u0142 na nim teksty modlitw – potem za\u015b wykorzysta\u0107 t\u0119 sam\u0105 metod\u0119 w badaniach nad autografem Medei<\/em>. W Palo Alto na po\u0142udnie od San Francisco dzia\u0142a jeden z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie o\u015brodk\u00f3w fizyki cz\u0105stek elementarnych: afiliowane przy wspomnianym Uniwersytecie Centrum Liniowego Akceleratora Stanforda (Stanford Linear Accelerator Center, w skr\u00f3cie SLAC), wyposa\u017cone w akcelerator LINAC d\u0142ugo\u015bci ponad trzech kilometr\u00f3w. Z grubsza rzecz bior\u0105c, akceleratory s\u0142u\u017c\u0105 do rozp\u0119dzania i zderzania ze sob\u0105 cz\u0105stek. Mo\u017cna je wykorzystywa\u0107 do cel\u00f3w tak wznios\u0142ych, jak poszukiwanie bozonu Higgsa, jedynej cz\u0105stki, kt\u00f3rej brakuje do dowiedzenia standardowego modelu Wszech\u015bwiata, mo\u017cna te\u017c wprz\u0105c je w znacznie bardziej przyziemn\u0105, cho\u0107 r\u00f3wnie chwalebn\u0105 walk\u0119 z rakiem, stosuj\u0105c energi\u0119 promieniowania jonizuj\u0105cego w miejscowym leczeniu nowotwor\u00f3w z\u0142o\u015bliwych. Promieniowanie generowane przez na\u0142adowane cz\u0105stki poruszaj\u0105ce si\u0119 z pr\u0119dko\u015bci\u0105 blisk\u0105 pr\u0119dko\u015bci \u015bwiat\u0142a charakteryzuje si\u0119 ogromn\u0105 jasno\u015bci\u0105, ma\u0142\u0105 rozbie\u017cno\u015bci\u0105 wi\u0105zki, ci\u0105g\u0142ym rozk\u0142adem widma i wysokim stopniem polaryzacji. Wynika st\u0105d kolejne praktyczne u\u017cycie akcelerator\u00f3w, przede wszystkim do\u00a0badania parametr\u00f3w zwi\u0105zk\u00f3w chemicznych.<\/p>\n

Tym w\u0142a\u015bnie tropem poszli naukowcy z Uniwersytetu Stanforda, analizuj\u0105c r\u0119kopis partytury Cherubiniego. W czasach kompozytora atrament zawiera\u0142 du\u017c\u0105 przymieszk\u0119 metali, mi\u0119dzy innymi cynku i \u017celaza. Fragmenty arii „Du trouble affreux”, kiedy Medea rozpaczliwie zbiera si\u0142y, \u017ceby pomordowa\u0107 swoje dzieci, Cherubini zaczerni\u0142 grafitowym o\u0142\u00f3wkiem, w kt\u00f3rego sk\u0142ad wchodzi\u0142 prawie wy\u0142\u0105cznie w\u0119giel. Zaczerni\u0142 tak skutecznie, \u017ce odczytanie pierwotnej wersji zdawa\u0142o si\u0119 z g\u00f3ry skazane na niepowodzenie. Nowoczesny akcelerator umo\u017cliwi\u0142 zbadanie orygina\u0142u precyzyjn\u0105 metod\u0105 fluorescencji rentgenowskiej, polegaj\u0105cej na pobudzaniu promieniowania charakterystycznego dla danego materia\u0142u: w tym przypadku metali zawartych w inkau\u015bcie. Ka\u017cd\u0105 stron\u0119 skanowano godzinami, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 wi\u0105zk\u0105 cie\u0144sz\u0105 w przekroju od ludzkiego w\u0142osa. Z przepastnej czerni zacz\u0119\u0142y wy\u0142ania\u0107 si\u0119 znaki pisma nutowego i odr\u0119czne komentarze kompozytora. Niew\u0105tpliwy sukces nauk \u015bcis\u0142ych nie poszed\u0142 jednak w parze z sukcesem muzykologicznym ani tym bardziej artystycznym. Nie by\u0142o \u017cadnej zaginionej arii: naukowcy ods\u0142onili zaledwie kilkadziesi\u0105t takt\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce puszczonych w niepami\u0119\u0107 z rozmys\u0142em, nie za\u015b pod wp\u0142ywem impulsu chwili. Uzupe\u0142nienie Medei<\/em> o ten strz\u0119p muzyki nie sprawi, \u017ce zapomniana opera Cherubiniego zabrzmi w pe\u0142nej krasie. \u0179r\u00f3d\u0142em stosunkowo niewielkiej popularno\u015bci tego arcydzie\u0142a s\u0105 bowiem fa\u0142sze, nieporozumienia i b\u0142\u0119dne decyzje p\u00f3\u017aniejszych „poprawiaczy”, kt\u00f3rzy przeistoczyli Mede\u0119<\/em> w skundlon\u0105 hybryd\u0119. Co gorsza, brn\u0105 dalej i nie zamierzaj\u0105 na tym poprzesta\u0107.<\/p>\n

\"12747-xray_black_news\"<\/a><\/p>\n

R\u0119kopis Cherubiniego przed…<\/p>\n

\"12747-xray_opera_news\"<\/a><\/p>\n

…i po analizie metod\u0105 fluorescencji rentgenowskiej. Fot. Uwe Bergmann.<\/p>\n

M\u00e9d\u00e9e<\/i> – opera, a \u015bci\u015blej op\u00e9ra comique <\/i>Luigiego Cherubiniego z francuskim librettem Fran\u00e7ois-Beno\u00eet Hoffmanna na motywach tragedii Eurypidesa i Corneille’a – powsta\u0142a w 1797 roku i doczeka\u0142a si\u0119 prapremiery 13 marca w paryskim Th\u00e9\u00e2tre Feydeau. Dzie\u0142o, w kt\u00f3rym fragmenty \u015bpiewane przepleciono ust\u0119pami recytowanymi corneille’owskim aleksandrynem, jest wprawdzie klasyczne w formie i pod wzgl\u0119dem struktury czysto muzycznej wyrasta z ducha reformy Glucka, niemniej w sposobie potraktowania g\u0142\u00f3wnej postaci wyprzedza epok\u0119 o dobre sto lat, zapowiadaj\u0105c wielkie operowe dramaty psychologiczne Verdiego, Pucciniego, a nawet Ryszarda Straussa. Piekielnie trudna wyrazowo i naje\u017cona mn\u00f3stwem pu\u0142apek technicznych partia Medei powsta\u0142a z my\u015bl\u0105 o Julie-Ang\u00e9lique Scio, wybitnej sopranistce, a zarazem wielkiej aktorce, kt\u00f3ra w\u0142o\u017cy\u0142a w ni\u0105 tyle serca i zapa\u0142u, \u017ce podupad\u0142a na zdrowiu i zmar\u0142a wkr\u00f3tce p\u00f3\u017aniej, w wieku niespe\u0142na czterdziestu lat. Warstwa orkiestrowa – bogata w nawracaj\u0105ce motywy, g\u0119sta, a mimo to p\u0142ynna pod wzgl\u0119dem narracyjnym – przeros\u0142a mo\u017cliwo\u015bci percepcyjne wielu \u00f3wczesnych s\u0142uchaczy, mi\u0119dzy innymi Napoleona, kt\u00f3ry o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce w tej operze jest „zdecydowanie za du\u017co akompaniamentu”.<\/p>\n

Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce M\u00e9d\u00e9e<\/i> zesz\u0142a z afisza po zaledwie dwudziestu przedstawieniach. Jak cz\u0119sto w takich przypadkach bywa, zacz\u0119to j\u0105 „ulepsza\u0107”. W 1800 roku, wystawiona w przek\u0142adzie niemieckim, zyska\u0142a ca\u0142kiem przychylne przyj\u0119cie publiczno\u015bci w Berlinie. Dwa lata p\u00f3\u017aniej dotar\u0142a do Wiednia, z librettem przet\u0142umaczonym na w\u0142oski. W 1809 roku wr\u00f3ci\u0142a do Wiednia w wersji skr\u00f3conej przez samego Cherubiniego, kt\u00f3ry usun\u0105\u0142 z partytury blisko p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca takt\u00f3w. Pierwsza katastrofa nast\u0105pi\u0142a w 1855 roku, kiedy Franz Lachner, kompozytor sk\u0105din\u0105d porz\u0105dny, wyrzuci\u0142 z Medei<\/em> dialogi m\u00f3wione i zast\u0105pi\u0142 je i\u015bcie wagnerowskimi recytatywami: dodajmy, \u017ce opar\u0142szy si\u0119 na skr\u00f3conej wersji wiede\u0144skiej, tyle \u017ce z niemieckim librettem. W takiej postaci opera pojawi\u0142a si\u0119 najpierw we Frankfurcie (1855), potem za\u015b w Monachium (1872) i po raz kolejny we Wiedniu (1880). W 1865 roku M\u00e9d\u00e9e <\/i>dotar\u0142a do Londynu: wystawiona w Her Majesty’s Theatre na West Endzie, z recytatywami skomponowanymi przez Luigiego Arditiego. W 1909 librecista Carlo Zangarini przet\u0142umaczy\u0142 wersj\u0119 Lachnera na w\u0142oski: z my\u015bl\u0105 o grudniowej premierze w La Scali. Ta wersja – najbardziej znana wsp\u00f3\u0142czesnym mi\u0142o\u015bnikom opery, a zarazem \u017ca\u0142o\u015bnie niepodobna do pierwowzoru – zosta\u0142a „wskrzeszona” w 1953 roku przez Mari\u0119 Callas, kt\u00f3ra po wspania\u0142ym wyst\u0119pie we Florencji w 1953 roku (pod batut\u0105 Vittorio Guia) \u015bpiewa\u0142a j\u0105 ze zmiennym powodzeniem a\u017c do pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych.<\/p>\n

Nawr\u00f3t zainteresowania Mede\u0105<\/em> nast\u0105pi\u0142 w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku. Od tamtej pory pr\u00f3bowano j\u0105 wystawia\u0107 w wersji oryginalnej, ale z mocno okrojonymi partiami m\u00f3wionymi (Buxton Festival, 1984), z recytatywami Lachnera w t\u0142umaczeniu na francuski (Opera Paryska, 1986), w wersji wiede\u0144skiej prze\u0142o\u017conej na angielski (Opera North w Leeds, 1996), w postaci zbli\u017conej do orygina\u0142u, za to z fatalnym skutkiem artystycznym (Festival della Valle d\u2019Itria, 1996), wreszcie w pe\u0142nej wersji pierwotnej, niestety, r\u00f3wnie\u017c mocno przeci\u0119tnej pod wzgl\u0119dem wykonawczym (Lincoln Center, 1997). Kompletnych nagra\u0144 wci\u0105\u017c jak na lekarstwo: najwi\u0119kszym powodzeniem cieszy si\u0119 rejestracja wersji „hybrydowej” z La Scali z 1957 roku, z udzia\u0142em Callas, Scotto i Picchiego, pod batut\u0105 Tullio Serafina, niedawno wznowiona przez wytw\u00f3rni\u0119 Warner Classic w serii Maria<\/em> Callas Remastered<\/em>. Stylowa sk\u0105din\u0105d interpretacja wersji francuskiej przez Christopha Rousseta i jego Les Talents Lyriques straszy dialogami „uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnionymi” w stylu teatru in-yer-face<\/em> przez Krzysztofa Warlikowskiego i jego dramaturga Christiana Longchampa – nie wspominaj\u0105c ju\u017c o przeszar\u017cowanej aktorsko i w\u0105tpliwej wokalnie kreacji Nadji Michael (zapis spektaklu z La Monnaie, wydany na DVD w 2013 roku). Ostatnio dosz\u0142y mnie s\u0142uchy, \u017ce Theater Ulm wystawi\u0142 Mede\u0119<\/em> z francuskimi recytatywami skomponowanymi specjalnie na t\u0119 okazj\u0119 przez Alana Curtisa…<\/p>\n

I pomy\u015ble\u0107, \u017ce wszystko to dzieje si\u0119 z jedn\u0105 z najbardziej intryguj\u0105cych i nowatorskich oper schy\u0142ku XVIII wieku. W czasach, kiedy koryfeuszom nurtu wykonawstwa historycznego zdarza si\u0119 wyci\u0105ga\u0107 prawdziwe gnioty z lamusa. Mo\u017ce warto przypomnie\u0107, \u017ce Beethoven uwa\u017ca\u0142 Cherubiniego za najwybitniejszego spo\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnych mu tw\u00f3rc\u00f3w. I obruszy\u0142 si\u0119 tylko troch\u0119, kiedy Cherubini – po premierze pierwszej wersji Fidelia<\/em> – podes\u0142a\u0142 mu traktat ze wskaz\u00f3wkami, jak komponowa\u0107 partie wokalne.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pami\u0119taj\u0105 Pa\u0144stwo s\u0142ynne pytanie do Radia Erewa\u0144? Czy to prawda, \u017ce na placu Ostrowskiego w Leningradzie rozdaj\u0105 samochody? Odpowied\u017a: owszem, prawda, ale nie na placu Ostrowskiego w Leningradzie, tylko na Placu Czerwonym w Moskwie, nie samochody, tylko rowery, i nie rozdaj\u0105, tylko kradn\u0105. Ten stary dowcip przypomina mi si\u0119 co rusz przy okazji lektury doniesie\u0144 … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-350","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/350","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=350"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/350\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":362,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/350\/revisions\/362"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=350"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=350"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=350"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}