{"id":3562,"date":"2018-12-21T12:13:36","date_gmt":"2018-12-21T11:13:36","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3562"},"modified":"2018-12-21T12:13:36","modified_gmt":"2018-12-21T11:13:36","slug":"dzis-prawdziwych-cyganow-juz-nie-ma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3562","title":{"rendered":"Dzi\u015b prawdziwych Cygan\u00f3w ju\u017c nie ma?"},"content":{"rendered":"

\u017ba\u0142uj\u0119, \u017ce nie pojecha\u0142am na Manru<\/em> do Poznania. Dosz\u0142y mnie s\u0142uchy, \u017ce pod wzgl\u0119dem muzycznym spektakl uda\u0142 si\u0119 o niebo lepiej ni\u017c w Warszawie: o co, niestety, w ostatnich miesi\u0105cach nietrudno. Dosz\u0142y mnie te\u017c s\u0142uchy, \u017ce w pozna\u0144skim Teatrze Wielkim re\u017cyser zrealizowa\u0142 sw\u00f3j pierwotny zamys\u0142 – tak kuriozalny, \u017ce nawet w TW-ON nie przeszed\u0142 – czyli rozegranie III aktu z niemieckim tekstem libretta z prapremiery w Dre\u017anie. Podzielam zachwyt krytyki nad trudem w\u0142o\u017conym we wskrzeszenie Manru. <\/em>G\u0142\u0119boko bolej\u0119, \u017ce wybryki szalej\u0105cych w polskich teatrach operowych amator\u00f3w zbrzydzi\u0142y widz\u00f3w do tego stopnia, \u017ce witaj\u0105 z otwartymi ramionami wt\u00f3rn\u0105, nieprzemy\u015blan\u0105, chwilami wr\u0119cz nieudoln\u0105 inscenizacj\u0119 Marka Weissa. Moja recenzja z warszawskiego przedstawienia – a w\u0142a\u015bciwie obszerny szkic o dziele Nossiga i Paderewskiego z ponur\u0105 refleksj\u0105 na ko\u0144cu – ukaza\u0142a si\u0119 w grudniowym numerze „Teatru”. Poniewa\u017c do sieci trafi dopiero za kilka miesi\u0119cy, a sprawa na razie gor\u0105ca, publikuj\u0119 j\u0105 na upiornych \u0142amach, opatrzon\u0105 fotografiami Krzysztofa Bieli\u0144skiego (barwnymi, to wa\u017cne). A przed \u015awi\u0119tami warto wybra\u0107 si\u0119 do salonu prasowego: w najnowszym „Teatrze” mi\u0119dzy innymi obszerny blok tekst\u00f3w o nowym dramacie rosyjskim i bia\u0142oruskim oraz recenzja Szymona Kazimierczaka z wydanej przez Znak rozmowy Stanis\u0142awa Radwana z Jerzym Illgiem (Zagram Ci to kiedy\u015b…<\/em>). Jest co poczyta\u0107 (www.teatr-pismo.pl<\/a>).<\/p>\n

***<\/p>\n

Obcego \u0142atwo wymaza\u0107 z pami\u0119ci, zw\u0142aszcza kiedy jest obcym w\u015br\u00f3d swoich. \u201eKochajmy Polsk\u0119, bracia nieszcz\u0119\u015bliwi, jak\u017ceby brat mia\u0142 zdradzi\u0107 swego brata?! (\u2026) Izraelowi wieczne daj zjednanie z Narodem Polski, bratem naszym, Panie\u201d \u2013 pisa\u0142 19-letni Alfred Nossig na \u0142amach \u201eGo\u0144ca Wielkopolskiego\u201d. Jego m\u0142odzie\u0144cze pogl\u0105dy spotka\u0142y si\u0119 w r\u00f3wnej mierze z wrogo\u015bci\u0105 rabin\u00f3w, jak z oboj\u0119tno\u015bci\u0105 braci Polak\u00f3w. Nossig \u2013 uznawszy, \u017ce nie ma przysz\u0142o\u015bci dla \u017byd\u00f3w \u017cyj\u0105cych w diasporze \u2013 ze zwolennika asymilacji sta\u0142 si\u0119 \u017carliwym syjonist\u0105. W trakcie obrad I Kongresu Syjonistycznego w Bazylei por\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 jednak z Theodorem Herzlem i od tamtej pory na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 g\u0142osi\u0142 ide\u0119 powrotu \u017byd\u00f3w do Palestyny. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 z dala od rodzinnego Lwowa. Na pocz\u0105tku XX wieku osiad\u0142 na sta\u0142e w Berlinie. Po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Szwajcarii. Przez kilka lat zabiega\u0142 o \u015brodki na realizacj\u0119 monumentalnej kompozycji rze\u017abiarskiej, kt\u00f3r\u0105 zamierza\u0142 umie\u015bci\u0107 na g\u00f3rze Karmel jako \u201esymbol \u015bwiatowego pokoju i za\u0142o\u017cenia ojczystej siedziby dla \u017byd\u00f3w w Palestynie\u201d. Wreszcie trafi\u0142 do Pragi i nie wiadomo, dlaczego tam zosta\u0142 po aneksji cz\u0119\u015bci terytorium Czechos\u0142owacji do III Rzeszy. Nie do ko\u0144ca te\u017c wiadomo, w jakich okoliczno\u015bciach wyl\u0105dowa\u0142 w getcie warszawskim i czy Adam Czerniak\u00f3w rzeczywi\u015bcie mianowa\u0142 go kierownikiem wydzia\u0142u kultury w Judenracie na polecenie w\u0142adz niemieckich. W lutym 1943 roku \u017bydowska Organizacja Bojowa wyda\u0142a na s\u0119dziwego Nossiga wyrok \u015bmierci \u2013 za rzekom\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Gestapo. Wyrok wykonano.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena z I aktu. Od lewej Anna Luba\u0144ska (Jadwiga), Ewa Tracz (Ulana) i Miko\u0142aj Zalasi\u0144ski (Urok). Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

Wszechstronny pisarz, publicysta, dzia\u0142acz polityczny, rze\u017abiarz i muzyk \u2013 w swoim czasie wychwalany przez \u015brodowisko M\u0142odej Polski, powa\u017cany przez krytyk\u0119 zachodnioeuropejsk\u0105, bywa\u0142y w salonach emigracji \u2013 znik\u0142 z kart historii obydwu \u201ebratnich\u201d narod\u00f3w, polskiego i \u017cydowskiego.<\/p>\n

Warto mie\u0107 na wzgl\u0119dzie jego powik\u0142ane i pe\u0142ne tajemnic losy, analizuj\u0105c dzieje powstania Manru<\/em>, jedynej opery Paderewskiego, kt\u00f3rej pr\u0119dki schy\u0142ek po prapremierze w Dre\u017anie t\u0142umaczono niedostatkami niemieckiego libretta Nossiga. Zdumiewaj\u0105ce, \u017ce mimo tych niedostatk\u00f3w dzie\u0142o w pierwszym sezonie istnienia trafi\u0142o kolejno na sceny w Pradze, Kolonii, Zurychu, do nowojorskiej Metropolitan (po dzi\u015b dzie\u0144 jako jedyna opera polska), do teatr\u00f3w w Filadelfii, Bostonie, Pittsburghu i Baltimore. Istotnie, ju\u017c w\u00f3wczas podnoszono przede wszystkim walory muzyczne Manru \u00ad\u2013 <\/em>w kt\u00f3rym Paderewski umiej\u0119tnie po\u0142\u0105czy\u0142 wp\u0142ywy opery rosyjskiej i w\u0142oskiego weryzmu z wyra\u017anymi inspiracjami wagnerowskimi. Zarzuty wobec libretta posypa\u0142y si\u0119 jednak na g\u0142ow\u0119 Nossiga dopiero po premierze w Stanach Zjednoczonych, przede wszystkim w obszernej, cho\u0107 chwilami niezbyt konsekwentnej recenzji na \u0142amach \u201eThe New York Times\u201d. Pierwsi krytycy nie szcz\u0119dzili pochwa\u0142 obydwu tw\u00f3rcom: ani po frenetycznie oklaskiwanej premierze drezde\u0144skiej, ani po p\u00f3\u017aniejszej o niespe\u0142na dwa tygodnie inscenizacji we Lwowie, z tekstem przet\u0142umaczonym na polski przez Stanis\u0142awa Rossowskiego.<\/p>\n

Droga do Manru <\/em>by\u0142a d\u0142uga i wyboista. Nossig pozna\u0142 Paderewskiego w Wiedniu, w 1889 roku, i odt\u0105d namawia\u0142 go do wsp\u00f3lnej pracy nad dzie\u0142em teatru muzycznego. Paderewski odrzuca\u0142 pomys\u0142 za pomys\u0142em: przysta\u0142 dopiero na propozycj\u0119 opery na motywach Chaty za wsi\u0105<\/em>, jednej z najpopularniejszych powie\u015bci Kraszewskiego. W pierwowzorze by\u0142 mezalians wie\u015bniaczki Motruny z Cyganem o imieniu Tumry, by\u0142y powik\u0142ane relacje miejscowego dziedzica z dawn\u0105 ukochan\u0105 Cygana, melodramatyczne samob\u00f3jstwo Tumrego, ci\u0119\u017cki los wdowy i sieroty oraz nieodzowny happy end z udzia\u0142em wielkodusznego szlachcica, kt\u00f3ry wbrew woli ojca \u017ceni si\u0119 z osierocon\u0105 cyga\u0144sk\u0105 dzieweczk\u0105 i rozpoczyna z ni\u0105 szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Peter Berger (Manru). Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski. Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

Nossig wyostrzy\u0142 t\u0119 \u0142zaw\u0105 powiastk\u0119, zredukowa\u0142 j\u0105 do dramatu Obcego. Usun\u0105\u0142 w\u0105tek dworski, przeni\u00f3s\u0142 narracj\u0119 z pogranicza Podola i Wo\u0142ynia w sceneri\u0119 tatrza\u0144sk\u0105, skr\u00f3ci\u0142 histori\u0119 protagonist\u00f3w \u2013 w jego wersji Cygana Manru i g\u00f3ralki Ulany \u2013 do fina\u0142owego epizodu ich zwi\u0105zku, w kt\u00f3rym trudno ju\u017c m\u00f3wi\u0107 o mi\u0142o\u015bci. Jego bohaterowie s\u0105 zm\u0119czeni, wyniszczeni n\u0119dz\u0105 i pogard\u0105 otoczenia, pr\u00f3buj\u0105 \u2013 ka\u017cde po swojemu \u2013 wyrwa\u0107 si\u0119 na wolno\u015b\u0107. Gin\u0105 obydwoje: porzucona Ulana rzuca si\u0119 do jeziora, Manru \u2013 przekl\u0119ty przez kar\u0142a Uroka, obsesyjnie zadurzonego w Ulanie \u2013 ko\u0144czy zepchni\u0119ty w przepa\u015b\u0107 przez zazdrosnego Oroza, kt\u00f3ry odm\u00f3wi\u0142 odszczepie\u0144cowi powrotu do taboru. Wszyscy s\u0105 tutaj obcy, nawet w\u015br\u00f3d swoich. Konflikt \u201edwu ras: s\u0142owia\u0144skiej i cyga\u0144skiej\u201d ko\u0144czy si\u0119 podw\u00f3jn\u0105 tragedi\u0105.<\/p>\n

Jak to wystawi\u0107 po stu z g\u00f3r\u0105 latach od prapremiery? Publiczno\u015b\u0107 TW-ON, coraz bardziej znu\u017cona kolejnymi inscenizacjami zapomnianych dzie\u0142 w duchu rodzimej Regieoper<\/em>, \u0142akn\u0119\u0142a spektaklu w miar\u0119 zgodnego z intencjami tw\u00f3rc\u00f3w. S\u0105dz\u0105c z entuzjastycznego przyj\u0119cia Manru<\/em> w re\u017cyserii Marka Weissa, stali\u015bmy si\u0119 krain\u0105 \u015blepc\u00f3w, w kt\u00f3rej jednooki jest kr\u00f3lem. Owszem, wreszcie dostali\u015bmy spektakl bez lateksu, perwersji i sobowt\u00f3r\u00f3w \u2013 co nie zmienia faktu, \u017ce r\u00f3wnie ba\u0142amutny wzgl\u0119dem libretta i partytury, zrealizowany r\u00f3wnie nieudolnie i w sumie r\u00f3wnie chybiony jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 ostatnich premier w warszawskim teatrze.<\/p>\n

Weiss nie od dzi\u015b stoi na stanowisku, \u017ce \u201enie da si\u0119 utrzyma\u0107 powagi dramatu w kostiumie historycznym\u201d. Co gorsza, podpiera je fa\u0142szywymi argumentami w rodzaju: \u201ezdarza si\u0119, \u017ce Antygon\u0119 gra si\u0119 w greckich kostiumach, ale kogo to w\u00f3wczas obchodzi? W czasach Mozarta i Szekspira gra\u0142o si\u0119 w kostiumach im wsp\u00f3\u0142czesnych\u201d (cytuj\u0119 za rozmow\u0105 z Marcinem Fediszem z ksi\u0105\u017cki programowej). Zdaniem Weissa, trzeba uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnia\u0107, bo si\u0119 nie uto\u017csamimy. Zwi\u0105zek Rom\u00f3w Polskich bije na alarm, \u017ce cyga\u0144scy uczniowie trafiaj\u0105 przymusem do plac\u00f3wek specjalnych, \u017ce pracownicy szkolnych poradni wydaj\u0105 orzeczenia o ich upo\u015bledzeniu ze wzgl\u0119du na s\u0142abe wyniki w nauce i nieznajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka; \u017ce doro\u015bli Romowie spotykaj\u0105 si\u0119 z niech\u0119ci\u0105, wrogo\u015bci\u0105 i agresj\u0105 ze strony polskich s\u0105siad\u00f3w i przedstawicieli instytucji pa\u0144stwowych. Tymczasem Weiss uwa\u017ca, \u017ce problem romski sta\u0142 si\u0119 \u201etroch\u0119 anachroniczny\u201d, \u017ce \u201eCyganie kojarz\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z festiwalami piosenki cyga\u0144skiej (\u2026), kt\u00f3re w og\u00f3le nie stoj\u0105 z nami w konflikcie\u201d. To ja ju\u017c wol\u0119 si\u0119 nie uto\u017csamia\u0107, zw\u0142aszcza ze \u015bwiatopogl\u0105dem re\u017cysera.<\/p>\n

Tym bardziej \u017ce Weiss za \u201ewsp\u00f3\u0142czesny\u201d odpowiednik Cygana z Manru <\/em>uwa\u017ca podstarza\u0142ego hipisa, kt\u00f3ry w m\u0142odo\u015bci by\u0142 przyw\u00f3dc\u0105 du\u017cej grupy motocyklowej. O ile mi wiadomo, ideologia hipisowska sta\u0142a w ca\u0142kowitej sprzeczno\u015bci z ideologi\u0105 gang\u00f3w motocyklowych, kt\u00f3rych cz\u0142onkowie \u2013 w latach m\u0142odo\u015bci re\u017cysera \u2013 gorliwie wspierali wojn\u0119 w Wietnamie. Nie b\u0119d\u0119 dalej ci\u0105gn\u0105\u0107 tego w\u0105tku: wspomn\u0119 tylko, \u017ce ca\u0142a rozmowa Weissa z Fediszem jest ulepiona z podobnych herezji, fa\u0142sz\u00f3w i p\u00f3\u0142prawd, kt\u00f3re niestety znajduj\u0105 pe\u0142ne odbicie w wizji scenicznej opery Paderewskiego. Konflikt mi\u0119dzy st\u0119sknionym za taborem Manru a wrogo nastawion\u0105 do jego rodziny wsp\u00f3lnot\u0105 g\u00f3rali zast\u0105piono ca\u0142kowicie wydumanym konfliktem mi\u0119dzy grup\u0105 nowobogackich wie\u015bniak\u00f3w i ca\u0142kiem abstrakcyjn\u0105 zgraj\u0105 gangster\u00f3w na motocyklach, kt\u00f3rzy w III akcie szar\u017cuj\u0105 na tle kalifornijskiego zachodu s\u0142o\u0144ca. N\u0119dz\u0119 chaty za wsi\u0105 zast\u0105piono zwyk\u0142ym niechlujstwem. Ulana k\u0105pie synka w olbrzymiej, od miesi\u0119cy niemytej \u0142azience; obdarty i umorusany jak nieboskie stworzenie Manru prze\u017cywa swoje frustracje w towarzystwie chromowanego choppera z d\u0142ugim widelcem. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, Weiss zinterpretowa\u0142 Manru<\/em> przez pryzmat mglistych wspomnie\u0144 z filmu Denisa Hoppera, nie zaprz\u0105taj\u0105c sobie g\u0142owy, jak w tej scenerii zabrzmi\u0105 \u015bpiewy wiejskich dziewcz\u0105t, kl\u0105twa odp\u0119dzaj\u0105cej c\u00f3rk\u0119 Jadwigi, czu\u0142a ko\u0142ysanka Ulany, wspania\u0142y duet protagonist\u00f3w w drugim akcie i cyga\u0144skie skrzypce w trzecim.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena zbiorowa z III aktu. Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

Bo Marek Weiss muzyk\u0119 ma za nic, wbrew s\u0105\u017cnistym deklaracjom programowym. Porywaj\u0105c\u0105 dramaturgi\u0119 pierwszej sceny topi w niezno\u015bnym kiczu prowincjonalnego domu weselnego. Nie zwraca uwagi na aluzje do Zygfryda <\/em>w arii z kowad\u0142em z II aktu (a m\u00f3g\u0142by przecie\u017c Manru cho\u0107 raz waln\u0105\u0107 \u015brubokr\u0119tem w ga\u017anik). Nie rozumie, \u017ce fina\u0142owy \u201eodmarsz\u201d taboru i rozpacz Ulany s\u0105 jak \u017cywcem wyj\u0119te z partytur weryst\u00f3w, i zast\u0119puje samob\u00f3jstwo bohaterki \u0142zaw\u0105 manifestacj\u0105 wy\u017cszo\u015bci matczynego uczucia nad \u015bmierci\u0105.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy Manru <\/em>nie znale\u017ali te\u017c zrozumienia u Grzegorza Nowaka, kierownika muzycznego spektaklu. Poza chlubnym wyj\u0105tkiem Ewy Tracz (Ulana) ze sceny przez trzy godziny dobiega niezrozumia\u0142y be\u0142kot, niweluj\u0105cy wszystkie zalety i wady libretta Nossiga. Orkiestra r\u017cnie dono\u015bnie, przera\u017aliwie jednostajnie i bez pulsu, niwecz\u0105c gr\u0119 motyw\u00f3w przewodnich i skutecznie zag\u0142uszaj\u0105c wszystkich solist\u00f3w. Z tej opresji, poza wspomnian\u0105 Ew\u0105 Tracz, obronn\u0105 r\u0119k\u0105 wysz\u0142a tylko Anna Luba\u0144ska w epizodycznej roli Jadwigi i zaskakuj\u0105co wyrazisty Miko\u0142aj Zalasi\u0144ski (Urok). Obdarzony sk\u0105din\u0105d urodziwym tenorem Peter Berger musia\u0142 wykrzycze\u0107 parti\u0119 Manru \u2013 dyrygent nie da\u0142 mu \u017cadnych szans na zbudowanie tej roli \u015brodkami czysto wokalnymi.<\/p>\n

I zosta\u0142o po staremu. Manru <\/em>jest dalej obcy w\u015br\u00f3d swoich. Ma\u0142o kto da\u0142 si\u0119 przekona\u0107, \u017ce Paderewski m\u00f3g\u0142 by\u0107 wybitnym kompozytorem operowym. Nikt nie uwierzy\u0142 w talent Nossiga jako librecisty. Nieliczni zadumali si\u0119 nad ukrytym przes\u0142aniem dzie\u0142a. Wielu utwierdzi\u0142o si\u0119 w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce w teatrze muzycznym musi by\u0107 g\u0142o\u015bno, kolorowo i nie wiadomo o czym. Na szcz\u0119\u015bcie nie wszyscy. Kochajmy oper\u0119, bracia nieszcz\u0119\u015bliwi. Jeszcze wr\u00f3ci czas re\u017cyser\u00f3w, kt\u00f3rzy dadz\u0105 jej wolno\u015b\u0107.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017ba\u0142uj\u0119, \u017ce nie pojecha\u0142am na Manru do Poznania. Dosz\u0142y mnie s\u0142uchy, \u017ce pod wzgl\u0119dem muzycznym spektakl uda\u0142 si\u0119 o niebo lepiej ni\u017c w Warszawie: o co, niestety, w ostatnich miesi\u0105cach nietrudno. Dosz\u0142y mnie te\u017c s\u0142uchy, \u017ce w pozna\u0144skim Teatrze Wielkim re\u017cyser zrealizowa\u0142 sw\u00f3j pierwotny zamys\u0142 – tak kuriozalny, \u017ce nawet w TW-ON nie przeszed\u0142 – … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9,7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3562","6":"format-standard","7":"category-prasowka","8":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3562","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3562"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3562\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3567,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3562\/revisions\/3567"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3562"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3562"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3562"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}