{"id":3575,"date":"2018-12-27T23:32:19","date_gmt":"2018-12-27T22:32:19","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3575"},"modified":"2023-10-26T13:41:15","modified_gmt":"2023-10-26T11:41:15","slug":"galicyjska-brangena","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3575","title":{"rendered":"Galicyjska Brangena"},"content":{"rendered":"

Pierwsi dwaj, kt\u00f3rych imiona trafi\u0142y do oficjalnych akt miasta, nazywali si\u0119 Abraham Judaeus i David Judaeus. Czyli po prostu \u017byd Abraham i \u017byd Dawid. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1571 roku, Zofia z Odrow\u0105\u017c\u00f3w Tarnowska skorzysta\u0142a z przywileju de non tolerandis Judaeis<\/em>, \u017ceby obroni\u0107 chrze\u015bcija\u0144skich mieszczan w Jaros\u0142awiu przed konkurencj\u0105 ze strony \u017cydowskich kupc\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w. Skutek okaza\u0142 si\u0119 wr\u0119cz odwrotny do zamierzonego: ju\u017c wkr\u00f3tce na przedmie\u015bciach Jaros\u0142awia wyros\u0142o okaza\u0142e oppidum Judaeorum<\/em>, kt\u00f3rego mieszka\u0144cy w wyznaczone dni z powodzeniem handlowali z chrze\u015bcijanami, a cz\u0119sto dochodzili z nimi do porozumienia i osiedlali si\u0119 w mie\u015bcie mimo zakazu. Skorzystali na tym wszyscy: Jaros\u0142aw, dogodnie po\u0142o\u017cony nad Sanem, na prze\u0142omie stuleci wzni\u00f3s\u0142 si\u0119 do rangi jednego z najbogatszych miast w Polsce. Wkr\u00f3tce potem ustanowiono go miejscem obrad Sejmu Czterech Ziem, najwy\u017cszej instancji samorz\u0105du \u017cydowskiego w Rzeczypospolitej. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w jaros\u0142awskich zacz\u0119\u0142a rosn\u0105\u0107 w liczb\u0119 i si\u0142\u0119. Na konsekwencje nie trzeba by\u0142o d\u0142ugo czeka\u0107: w roku 1664, na mocy rozporz\u0105dzenia biskupa Samowskiego, wprowadzono zakaz wynajmowania \u017bydom mieszka\u0144 i zlecania im pracy. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej J\u00f3zef Karol Lubomirski, \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel Jaros\u0142awia, pr\u00f3bowa\u0142 za wszelk\u0105 cen\u0119 usun\u0105\u0107 ich z miasta, wprowadzaj\u0105c wysokie kary za ukrywanie niechcianych przybysz\u00f3w.<\/p>\n

A mimo to wsp\u00f3lnota wci\u0105\u017c si\u0119 powi\u0119ksza\u0142a. Tu\u017c po pierwszym rozbiorze, kiedy Jaros\u0142aw wszed\u0142 w sk\u0142ad Cesarstwa Austrii, ludno\u015b\u0107 \u017cydowska stanowi\u0142a ju\u017c niemal jedn\u0105 czwart\u0105 og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w. Tutejsi \u017bydzi trudnili si\u0119 handlem, dzier\u017cawili karczmy, m\u0142yny i prom na Sanie, udzielali po\u017cyczek, otwierali praktyki medyczne. Konflikt narasta\u0142 – w Wielki Czwartek 25 marca 1869 roku dosz\u0142o do pierwszych powa\u017cnych zamieszek anty\u017cydowskich. Chrze\u015bcijanie wywlekali \u017byd\u00f3w ze sklep\u00f3w, niszczyli ich dobytek, zdewastowali podmiejski kirkut. W\u0142adze austriackie nie interweniowa\u0142y. Prze\u015bladowana spo\u0142eczno\u015b\u0107 odradza\u0142a si\u0119 jednak jak Feniks z popio\u0142\u00f3w. W 1889 roku przewodnicz\u0105cym gminy \u017cydowskiej zosta\u0142 Henryk Strisower, za kt\u00f3rego rz\u0105d\u00f3w w Jaros\u0142awiu wybudowano nowy dom modlitwy, szko\u0142\u0119, dom starc\u00f3w, brukowan\u0105 drog\u0119 na cmentarz, rze\u017ani\u0119 koszern\u0105 i \u0142a\u017ani\u0119 rytualn\u0105. W tym samym roku przysz\u0142a na \u015bwiat Sabine – jedna z dziewi\u0119ciorga rodze\u0144stwa i m\u0142odsza z dw\u00f3ch c\u00f3rek kupieckiej rodziny Chaima Aarona i Chai Kalter\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

O jej dzieci\u0144stwie niewiele wiadomo, poza tym, \u017ce sp\u0119dzi\u0142a je w Budapeszcie. Jako nastolatka podj\u0119\u0142a studia w Cesarsko-Kr\u00f3lewskiej Akademii Muzycznej w Wiedniu, u Rosy Papier-Paumgartner, solistki Hofoper i wybitnej interpretatorki tw\u00f3rczo\u015bci Wagnera, kt\u00f3ra wcieli\u0142a si\u0119 w posta\u0107 Brangeny na wiede\u0144skiej premierze Tristana i Izoldy<\/em> w 1883 roku. G\u0142os m\u0142odziutkiej Sabine pierwszy doceni\u0142 Rainer Simons – tw\u00f3rca \u015bwietno\u015bci Kaiser-Jubil\u00e4ums-Stadttheater, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 dyrekcj\u0119 teatru w 1903 roku i przemianowa\u0142 go na Volksoper. W 1911, kiedy anga\u017cowa\u0142 dwudziestodwuletni\u0105 Kalter\u00f3wn\u0119, jego teatr m\u00f3g\u0142 si\u0119 ju\u017c poszczyci\u0107 pierwszymi w Wiedniu inscenizacjami Toski <\/em>i Salome<\/em>, wsp\u00f3\u0142prac\u0105 z gwiazdami formatu Leo Slezaka i Richarda Taubera, oraz kapelmistrzem w osobie Alexandra Zemlinsky’ego. Sabine Kalter zadebiutowa\u0142a w Volksoper w mezzosopranowej partii Carmeli w I gioielli della Madonna <\/i>Ermanna Wolfa-Ferrariego, wkr\u00f3tce potem znalaz\u0142a si\u0119 w prapremierowej obsadzie Liebesketten<\/i> Eugena d’Alberta, zacz\u0119\u0142a te\u017c przeciera\u0107 sobie szlaki w repertuarze Verdiowskim i Wagnerowskim. Wie\u015b\u0107 o jej niezwyk\u0142ym g\u0142osie – pot\u0119\u017cnym, doskonale postawionym i bardzo rozleg\u0142ym w skali kontralcie – rych\u0142o przekroczy\u0142a granice Cesarstwa. W 1915 roku Kalter dosta\u0142a anga\u017c w hamburskim Stadttheater, gdzie mia\u0142a zast\u0105pi\u0107 inn\u0105 fenomenaln\u0105 kontralcistk\u0119, Ottilie Metzger-Lattermann, kt\u00f3ra szykowa\u0142a si\u0119 do wyst\u0119p\u00f3w na bardziej presti\u017cowych scenach w Dre\u017anie i Bayreuth.<\/p>\n

Uzdolniona muzycznie i aktorsko Sabine wkr\u00f3tce sta\u0142a si\u0119 ulubienic\u0105 publiczno\u015bci. Triumfowa\u0142a w partiach Brangeny, Ortrudy, Fryki, Erdy, Wenus i Adriana w operach Wagnera. Podrywa\u0142a widowni\u0119 do gor\u0105cych owacji jako Lady Makbet, Ulryka, Eboli i Azucena. Wykreowa\u0142a Pos\u0142annic\u0119 na hamburskiej prapremierze Cudu Heliany <\/em>Korngolda. W berli\u0144skiej Krolloper za\u015bpiewa\u0142a Pani\u0105 M w pierwszej wersji Neues vom Tage<\/em> Hindemitha pod batut\u0105 Otto Klemperera. Robi\u0142a furor\u0119 w repertuarze pie\u015bniowym i oratoryjnym, wyst\u0119powa\u0142a z powodzeniem w Belgii, Holandii, Hiszpanii i Francji. Szcz\u0119\u015bliwie wysz\u0142a za m\u0105\u017c – za urodzonego we Wroc\u0142awiu hamburskiego bankiera Maksa Aufrichtiga – i dochowa\u0142a si\u0119 z nim dwojga dzieci.<\/p>\n

Historycy wokalistyki do dzi\u015b zachodz\u0105 w g\u0142ow\u0119, jakim sposobem zdo\u0142a\u0142a si\u0119 utrzyma\u0107 na scenie Hamburgische Stadttheater przez niemal p\u00f3\u0142tora sezonu od chwili przej\u0119cia w\u0142adzy przez nazist\u00f3w. Czy dlatego, \u017ce by\u0142a prawdziwym bo\u017cyszczem t\u0142um\u00f3w? Czy ze wzgl\u0119du na niezr\u00f3wnane interpretacje tw\u00f3rczo\u015bci Wagnera? A mo\u017ce dlatego, \u017ce coraz cz\u0119\u015bciej obsadzano j\u0105 w rolach morderczy\u0144 i przebieg\u0142ych intrygantek, uto\u017csamianych przez re\u017cim z „\u017cydowsk\u0105 zaraz\u0105”? Jakkolwiek by\u0142o, jej kariera w Niemczech dobiega\u0142a nieuchronnego ko\u0144ca. Niewiele brakowa\u0142o, by na spektaklu Makbeta <\/em>5 stycznia 1935 dosz\u0142o do star\u0107 nazistowskiej boj\u00f3wki z wielbicielami Kalter. Tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej \u015bpiewaczka zosta\u0142a oficjalnie uznana za persona non grata<\/em>: czteroosobowa rodzina wyemigrowa\u0142a do Wielkiej Brytanii i zmieni\u0142a nazwisko z Aufrichtig na Andrews.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Sabine Kalter jako Brangena.<\/p>\n

Ju\u017c w maju 1935 Kalter zadebiutowa\u0142a w Covent Garden jako Ortruda w Lohengrinie<\/em> – u boku Elisabeth Rethberg, Maksa Hirzla i Aleksandra Kipnisa. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej wyst\u0119powa\u0142a w swoich popisowych rolach Fryki, Herodiady w Salome <\/em>i Hanki w Sprzedanej narzeczonej<\/em>. Kolekcjonerzy archiwalnych nagra\u0144 Tristana <\/em>do dzi\u015b zachwycaj\u0105 si\u0119 jej natchnionym uj\u0119ciem partii Brangeny pod batut\u0105 Fritza Reinera, ze spektaklu zarejestrowanego w 1936 roku, z udzia\u0142em legendarnej pary Wagnerowskich kochank\u00f3w w osobach Flagstad i Melchiora. \u017baden z jej londy\u0144skich sukces\u00f3w nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 jednak r\u00f3wna\u0107 z triumfami odnoszonymi przez blisko dwadzie\u015bcia lat w Hamburgu. Wycofa\u0142a si\u0119 ze sceny w 1939 roku, wraz z wybuchem II wojny \u015bwiatowej i tymczasowym przekszta\u0142ceniem ROH w sal\u0119 balow\u0105. Zaj\u0119\u0142a si\u0119 przede wszystkim dzia\u0142alno\u015bci\u0105 pedagogiczn\u0105. W pa\u017adzierniku 1950, cztery miesi\u0105ce po \u015bmierci m\u0119\u017ca, da\u0142a sw\u00f3j ostatni recital w Musikhalle Hamburg. Zmar\u0142a siedem lat p\u00f3\u017aniej w Londynie. <\/span><\/p>\n

W \u015bwiadomo\u015bci naszych meloman\u00f3w zaistnia\u0142a na kr\u00f3tko przy okazji niedawnej premiery Lohengrina <\/em>w Bayreuth – kiedy zacz\u0119li\u015bmy na gwa\u0142t doszukiwa\u0107 si\u0119 polskich trop\u00f3w na Zielonym Wzg\u00f3rzu i przy okazji dokonali\u015bmy kilku zaskakuj\u0105cych odkry\u0107. Sabine Kalter – podobnie jak wielu innym fenomenalnym \u015bpiewakom pochodzenia \u017cydowskiego – nie dane by\u0142o wyst\u0105pi\u0107 w \u015bwi\u0105tyni Wagnera. I tak mia\u0142a wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia ni\u017c jej brat Abraham, najprawdopodobniej deportowany do radzieckiej strefy okupacyjnej i zaginiony bez wie\u015bci, jak wiele ofiar Holokaustu. I tak mia\u0142a wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia ni\u017c jej hamburska poprzedniczka Ottilie Metzger-Lattermann, kt\u00f3r\u0105 nazi\u015bci dopadli w Brukseli i wys\u0142ali do Auschwitz, gdzie zmar\u0142a w niewyja\u015bnionych okoliczno\u015bciach. Tym dobitniej w ustach Kalter brzmi\u0105 s\u0142owa „Habet acht!” – jakby jej Brangena ostrzega\u0142a nie tylko par\u0119 tragicznych kochank\u00f3w, ale ca\u0142y \u015bwiat, balansuj\u0105cy na kraw\u0119dzi zag\u0142ady.<\/p>\n