{"id":3593,"date":"2019-01-07T03:37:40","date_gmt":"2019-01-07T02:37:40","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3593"},"modified":"2019-01-10T21:36:58","modified_gmt":"2019-01-10T20:36:58","slug":"teatr-jak-lod-ktory-parzy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3593","title":{"rendered":"Teatr jak l\u00f3d, kt\u00f3ry parzy"},"content":{"rendered":"

Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 psu\u0107 w 1906 roku, kiedy umar\u0142 Giuseppe Giacosa, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca – wraz z Luigim Illik\u0105 – najwi\u0119kszych sukces\u00f3w operowych Pucciniego, Cyganerii, Toski <\/em>i Madame Butterfly. <\/em>Dwa lata p\u00f3\u017aniej wybuch\u0142 skandal: Elvira Puccini oskar\u017cy\u0142a swojego m\u0119\u017ca o romans z m\u0142odziutk\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, Dori\u0105 Manfredi. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce ma w r\u0119ku mocne argumenty. Kompozytor ju\u017c wcze\u015bniej zapracowa\u0142 sobie na opini\u0119 niepoprawnego kobieciarza, a Doria by\u0142a w niego zapatrzona jak w obraz. Kiedy Elvira rozpu\u015bci\u0142a plotk\u0119, jakoby przy\u0142apa\u0142a oboje in flagranti<\/em>, dziewczyna pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwo. Sekcja zw\u0142ok wykaza\u0142a, \u017ce Doria umar\u0142a w dziewictwie. Rodzina s\u0142u\u017c\u0105cej wytoczy\u0142a proces, Elvir\u0119 uznano za winn\u0105, Puccini wynegocjowa\u0142 z prawnikami odst\u0105pienie od wyroku skazuj\u0105cego i zap\u0142aci\u0142 Manfredim sute odszkodowanie. Tragedia Dorii prze\u015bladowa\u0142a go do ko\u0144ca \u017cycia. Tw\u00f3rca, kt\u00f3ry zawsze stawia\u0142 sobie za cel, by widownia p\u0142aka\u0142a na przedstawieniach jego oper, sam pad\u0142 ofiar\u0105 intrygi, kt\u00f3ra do z\u0142udzenia przypomina\u0142a wcze\u015bniejsze libretta Illiki i Giacosy. I ku swojemu przera\u017ceniu zda\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce \u015bwiat u progu Wielkiej Wojny zaj\u0105\u0142 si\u0119 innymi sprawami. „Strasznie trudno napisa\u0107 teraz oper\u0119” – skar\u017cy\u0142 si\u0119 w li\u015bcie do Illiki. Ameryka\u0144skiego sukcesu Dziewczyny ze Z\u0142otego Zachodu, <\/em>stworzonej we wsp\u00f3\u0142pracy z innymi librecistami, nie uda\u0142o si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107 w Europie. Jask\u00f3\u0142ka<\/em> – po prapremierze w 1917 roku – szybko popad\u0142a w zapomnienie. Kolejne pomys\u0142y utwor\u00f3w na motywach dzie\u0142 Szekspira, Balzaka, Dickensa, Kiplinga i To\u0142stoja l\u0105dowa\u0142y w koszu.<\/p>\n

W ko\u0144cu Puccini postanowi\u0142 wyruszy\u0107 w nieznane. W 1919 roku zaprosi\u0142 do Torre del Lago w\u0142oskiego dziennikarza, krytyka i dramaturga Renata Simoniego, kt\u00f3ry przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z Giuseppe Adamim, librecist\u0105 Jask\u00f3\u0142ki <\/em>i p\u00f3\u017aniejszego o rok P\u0142aszcza<\/em>. Simoni zaproponowa\u0142 Pucciniemu podr\u00f3\u017c w krain\u0119 mitu. „A Gozzi? Gdyby\u015bmy tak wr\u00f3cili do tw\u00f3rczo\u015bci Gozziego?”. Kompozytor przysta\u0142 na sugesti\u0119 dramaturga. Poprosi\u0142 pewn\u0105 dam\u0119, kt\u00f3ra jeszcze przed wojn\u0105 widzia\u0142a s\u0142ynn\u0105 inscenizacj\u0119 Maksa Reinhardta w berli\u0144skim Deutsches Theater, o przes\u0142anie zdj\u0119\u0107 z tamtego spektaklu. Uzna\u0142 rzecz za wart\u0105 zainteresowania – pod warunkiem uproszczenia intrygi i ukazania jej przez pryzmat wra\u017cliwo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego odbiorcy: „Simoniego, Adamiego i mojej”.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Joan Mart\u00edn Royo\u00a0<\/span>(<\/span>Ping), \u00a0<\/span>Vicen\u00e7 Esteve<\/span>\u00a0(Pang) i <\/span>Juan Antonio Sanabria <\/span>(<\/span>Pong). Fot. Javier del Real
\n<\/span><\/p>\n

Libretto Turandot<\/em> odbiega daleko od pierwowzoru. K\u0142\u00f3ci si\u0119 nawet z romantyczn\u0105, moralizuj\u0105c\u0105 adaptacj\u0105 Schillera, wystawion\u0105 w 1802 roku w Weimarze przez Goethego. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce ostatnia opera Pucciniego jest ho\u0142dem z\u0142o\u017conym biednej Dorii, kt\u00f3ra w Turandot<\/em> przybra\u0142a posta\u0107 Liu – nieszcz\u0119\u015bliwie zakochanej w Kalafie i niez\u0142omnej do \u015bmierci – przywodz\u0105cej na my\u015bl skojarzenia z bohaterkami wcze\u015bniejszych dzie\u0142 kompozytora, nad kt\u00f3rymi Puccini litowa\u0142 si\u0119 tym bardziej, im okrutniejszy los zgotowa\u0142 im wsp\u00f3lnie z librecistami. Zar\u00f3wno bezduszna ksi\u0119\u017cniczka, jak jej nieust\u0119pliwy wielbiciel – w przeciwie\u0144stwie do Liu – sprawiaj\u0105 wra\u017cenie istot nie z tego \u015bwiata, kt\u00f3rym dopiero fina\u0142owe „przemienienie” mo\u017ce nada\u0107 bardziej ludzkie cechy. I na tym w\u0142a\u015bnie poleg\u0142 Puccini. Z ostatnim duetem protagonist\u00f3w zmaga\u0142 si\u0119 miesi\u0105cami, nie\u015bwiadom, \u017ce jego w\u0142asne dni zosta\u0142y w\u0142a\u015bnie policzone przez raka gard\u0142a. Przysta\u0142 dopiero na czwart\u0105 wersj\u0119 ostatniej sceny, przes\u0142an\u0105 przez Adamiego w pa\u017adzierniku 1924 roku, po czterech latach pracy nad ca\u0142ym utworem. Przy zaledwie naszkicowanej melodii z partii Turandot zanotowa\u0142 intryguj\u0105ce s\u0142owa: „poi Tristano” – potem Tristan. Badacze g\u0142owi\u0105 si\u0119 do dzi\u015b, co mia\u0142 na my\u015bli. Zako\u0144czy\u0107 oper\u0119 aluzj\u0105 do arcydzie\u0142a Wagnera? A mo\u017ce – co bardziej prawdopodobne – rzuci\u0107 Wagnerowi r\u0119kawic\u0119, opisa\u0107 mi\u0142osn\u0105 transfiguracj\u0119 ksi\u0119\u017cniczki zupe\u0142nie innym j\u0119zykiem d\u017awi\u0119k\u00f3w, przetrze\u0107 zastyg\u0142ej w minionym stuleciu operze w\u0142oskiej ca\u0142kiem nowe szlaki? Tego nie dowiemy si\u0119 nigdy. Na prapremierze Toscanini od\u0142o\u017cy\u0142 batut\u0119 po scenie \u015bmierci Liu.<\/p>\n

Turandot<\/em> jest jednym z nieuko\u0144czonych arcydzie\u0142 XX wieku. Utworem tajemniczym – z jednej strony dos\u0142ownie kipi\u0105cym inwencj\u0105 melodyczn\u0105, jakby Puccini, przeczuwaj\u0105c nadchodz\u0105c\u0105 \u015bmier\u0107, pr\u00f3bowa\u0142 w nim zawrze\u0107 materia\u0142 na kilka oper, kt\u00f3re nie mia\u0142y ju\u017c szans powsta\u0107; z drugiej zaskakuj\u0105co nowatorskim, \u0142\u0105cz\u0105cym aluzje do Strawi\u0144skiego, Ryszarda Straussa, Sch\u00f6nberga i francuskich impresjonist\u00f3w z przefiltrowanymi przez findesieclow\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 nawi\u0105zaniami do tradycji formy; z trzeciej genialn\u0105 pora\u017ck\u0105, muzycznym wyrazem niemocy w starciu z tematem tyle\u017c kusz\u0105cym, co ryzykownym dla tw\u00f3rcy zagubionego w krainie ba\u015bni. I jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 XX-wiecznych arcydzie\u0142 operowych – tak\u017ce tych uko\u0144czonych – wymaga obsady, kt\u00f3rej skompletowanie graniczy z niepodobie\u0144stwem, bardzo sprawnego dyrygenta oraz inscenizatora obdarzonego niepospolit\u0105 wyobra\u017ani\u0105.
\n<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Yolanda Auyanet <\/span>(<\/span>Li\u00f9),\u00a0<\/span>Andrea Mastroni <\/span>(<\/span>Timur),\u00a0<\/span>Gregory Kunde\u00a0<\/span>(Kalaf<\/span>) oraz <\/span>Irene Theorin<\/span> (<\/span>Turandot). Fot. Javier del Real
\n<\/span><\/p>\n

Decyzja, \u017ceby now\u0105 produkcj\u0119 Turandot <\/em>w madryckim Teatro Real powierzy\u0107 pieczy Roberta Wilsona, okaza\u0142a si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c trafna. Estetyka przedstawie\u0144 tego klasyka awangardy wyrasta z najszlachetniejszych tradycji teatru japo\u0144skiego – z klarowno\u015bci przestrzeni, z oszcz\u0119dno\u015bci gry aktorskiej, \u015bci\u015ble powi\u0105zanej ze sfer\u0105 symboliczn\u0105, z wra\u017cliwo\u015bci na barw\u0119 i najdrobniejsze zmiany o\u015bwietlenia. Wilson tworzy iluzj\u0119 teatraln\u0105 prostymi \u015brodkami: przy u\u017cyciu cykloramy, ruchomych paneli, abstrakcyjnych projekcji, prostych rekwizyt\u00f3w, kt\u00f3re tym bardziej uwypuklaj\u0105 opracowany przez niego j\u0119zyk gestu – pozornie obcy, na tyle jednak precyzyjny i sugestywny, \u017ce jego figury wkr\u00f3tce \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w sp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 semantyczn\u0105. Emocje bohater\u00f3w oddaje mikroporuszeniami cia\u0142a, doznania fizyczne maluje plamami \u015bwiat\u0142a i koloru. Po chwili dezorientacji nawet niewprawny widz zaczyna kojarzy\u0107 roztrzepotane palce u r\u0105k z niepokojem Kalafa, ogarniaj\u0105ce ca\u0142\u0105 scen\u0119 rozb\u0142yski czerwieni – z b\u00f3lem torturowanej Liu, groteskowe, zaczerpni\u0119te z commedii dell’arte pl\u0105sy trzech Mandaryn\u00f3w – z nieludzk\u0105 etykiet\u0105 dworu Turandot. Ca\u0142o\u015b\u0107 koncepcji ol\u015bniewa urod\u0105 plastyczn\u0105, kt\u00f3ra mimo to nie usuwa w cie\u0144 poszczeg\u00f3lnych scen, mi\u0119dzy innymi symbolicznej \u015bmierci ma\u0142ej niewolnicy, kt\u00f3ra powoli chyli g\u0142ow\u0119 nad z\u0142o\u017conymi d\u0142o\u0144mi – niczym zapadaj\u0105cy w nirwan\u0119 Budda – po czym dos\u0142ownie odchodzi w niebyt, s\u0142aniaj\u0105c si\u0119, coraz mniej widoczna, mi\u0119dzy cz\u0142onkami w\u0142asnego orszaku \u017ca\u0142obnego.<\/p>\n

Inscenizacja Wilsona sprzyja tak\u017ce \u015bpiewakom – przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 spektaklu ustawionym twarz\u0105 do widowni, nieobarczonym zb\u0119dnymi rekwizytami, kreuj\u0105cym swoje partie w wygodnej przestrzeni akustycznej. Przed premier\u0105 nie oby\u0142o si\u0119 bez zawirowa\u0144 w obsadzie – z roli Turandot wycofa\u0142a si\u0119 z\u0142o\u017cona chorob\u0105 Nina Stemme, w ostatniej chwili dosz\u0142o te\u017c do zast\u0119pstwa w partii Liu. Wbrew moim obawom Irene Theorin zbudowa\u0142a przekonuj\u0105c\u0105 posta\u0107 okrutnej ksi\u0119\u017cniczki – g\u0142osem czasem do\u015b\u0107 nieprzyjemnym w barwie, ale pewnym intonacyjnie (mimo szerokiego wibrata), bogatym w alikwoty i umiej\u0119tnie r\u00f3\u017cnicowanym wyrazowo (\u015bwietnie wycieniowana fraza „Principessa Lou-Ling” w arii „In questa reggia”). Nieco mniejsze wra\u017cenie wywar\u0142a na mnie Yolanda Auyanet, bardzo muzykalna i sprawna technicznie, obdarzona jednak sopranem zbyt ciemnym i g\u0119stym do partii Liu. Niezwykle urodziwy, subtelnie prowadzony bas Andrei Mastroniego sprawdzi\u0142 si\u0119 doskonale w partii Timura. Szczery podziw wzbudzili trzej Mandaryni – Vicen\u00e7 Esteve<\/span> (Pang), Juan Antonio Sanabria<\/span> (Pong), a zw\u0142aszcza fenomenalny Joan Mart\u00edn-Royo<\/span> (Ping) – idealnie dobrani pod wzgl\u0119dem wokalnym i w przeciwie\u0144stwie do reszty obsady obarczeni przez re\u017cysera mn\u00f3stwem skomplikowanych zada\u0144 aktorskich, z kt\u00f3rych wywi\u0105zali si\u0119 bez zarzutu. Prawdziwym bohaterem wieczoru okaza\u0142 si\u0119 wszak\u017ce Gregory Kunde (Kalaf). Ten \u015bpiewak jest nie do zdarcia – po czterdziestu latach kariery scenicznej mistrz repertuaru bel canto coraz cz\u0119\u015bciej si\u0119ga po partie bohaterskie, i to ze znakomitym skutkiem. Jego tenor, cho\u0107 odrobin\u0119 zmatowia\u0142 w dolnym rejestrze, wci\u0105\u017c imponuje rozleg\u0142\u0105 skal\u0105, niezwyk\u0142\u0105 kultur\u0105 frazy i swobod\u0105 realizacji najwy\u017cszych d\u017awi\u0119k\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Gregory Kunde<\/span>,\u00a0<\/span>Yolanda Auyanet i<\/span> Andrea Mastroni. Fot. Javier del Real
\n<\/span><\/p>\n

Nicola Luisotti prowadzi\u0142 orkiestr\u0119 Teatro Real zamaszy\u015bcie, w bardzo \u017cywych tempach, zbyt cz\u0119sto jednak k\u0142ad\u0105c nacisk na soczysto\u015b\u0107 i pot\u0119g\u0119 brzmienia – kosztem niuans\u00f3w kolorystycznych i fakturalnych. Zdarza\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce w masie orkiestrowej gin\u0105\u0142 d\u017awi\u0119k ch\u00f3ru, co w przypadku Turandot, <\/em>kt\u00f3r\u0105 w mistrzostwie malowania nastroj\u00f3w t\u0142umu prze\u015bcigaj\u0105 bodaj tylko opery Musorgskiego, wypada uzna\u0107 za powa\u017cny b\u0142\u0105d interpretacyjny. Nie zmienia to faktu, \u017ce w scenie „Gira la cote, gira, gira!” i tak ciarki chodzi\u0142y mi po krzy\u017cu. <\/span><\/p>\n

Madryck\u0105 Turandot <\/em>wykonano z fina\u0142em Franca Alfano, kt\u00f3ry sumiennie pozbiera\u0142 notatki zmar\u0142ego kompozytora i sprokurowa\u0142 na ich podstawie ca\u0142o\u015b\u0107 poprawn\u0105, ale dalek\u0105 od niespe\u0142nionej intencji Pucciniego. Min\u0105\u0142 si\u0119 z ni\u0105 tak\u017ce Luciano Berio, autor znacznie ciekawszej i du\u017co rzadziej grywanej rekonstrukcji z 2001 roku – wzi\u0105\u0142 sobie do serca wskaz\u00f3wk\u0119 „poi Tristano” i zako\u0144czy\u0142 oper\u0119 niemal dos\u0142ownym cytatem z Wagnera. Im d\u0142u\u017cej por\u00f3wnuj\u0119 obydwie wersje, tym lepiej rozumiem Toscaniniego, kt\u00f3ry na prapremierze przedstawi\u0142 dzie\u0142o w niedoko\u0144czonej postaci. Z szacunku dla Pucciniego, kt\u00f3ry tak d\u0142ugo my\u015bla\u0142 nad rozwi\u0105zaniem ostatniej zagadki swojej Turandot, a\u017c dopad\u0142a go \u015bmier\u0107.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 psu\u0107 w 1906 roku, kiedy umar\u0142 Giuseppe Giacosa, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca – wraz z Luigim Illik\u0105 – najwi\u0119kszych sukces\u00f3w operowych Pucciniego, Cyganerii, Toski i Madame Butterfly. Dwa lata p\u00f3\u017aniej wybuch\u0142 skandal: Elvira Puccini oskar\u017cy\u0142a swojego m\u0119\u017ca o romans z m\u0142odziutk\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, Dori\u0105 Manfredi. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce ma w r\u0119ku mocne argumenty. Kompozytor ju\u017c wcze\u015bniej … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3593","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3593","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3593"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3593\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3604,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3593\/revisions\/3604"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}