{"id":3656,"date":"2019-02-11T00:05:37","date_gmt":"2019-02-10T23:05:37","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3656"},"modified":"2019-02-11T00:16:45","modified_gmt":"2019-02-10T23:16:45","slug":"szafka-na-rzeczy-martwe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3656","title":{"rendered":"Szafka na rzeczy martwe"},"content":{"rendered":"

Wci\u0105\u017c jeszcze m\u0142ody rok nabiera tempa. Po wzgl\u0119dnie spokojnym styczniu wszystko zaczyna si\u0119 pi\u0119trzy\u0107. Za nami kolejna premiera w Operze Wroc\u0142awskiej – Don Giovanni <\/em>w re\u017cyserii Andr\u00e9 Hellera-Lopesa, Brazylijczyka o pot\u0119\u017cnym dorobku w teatrze operowym, od kilku lat cenionego tak\u017ce w Europie (jego inscenizacja Snu nocy letniej <\/em>Brittena w Theatro Municipal de S\u00e3o Paulo znalaz\u0142a si\u0119 w finale Opera Awards 2014). Premiera w sumie udana – mimo paskudnej atmosfery wok\u00f3\u0142 wszcz\u0119tej procedury odwo\u0142ania Marcina Na\u0142\u0119cz-Niesio\u0142owskiego ze stanowiska dyrektora. Czytelnik\u00f3w prosz\u0119 o chwil\u0119 cierpliwo\u015bci: skre\u015bl\u0119 kilka zda\u0144 o tym spektaklu w d\u0142u\u017cszym tek\u015bcie, kiedy sytuacja wreszcie si\u0119 wyklaruje. Za tydzie\u0144 czeka mnie wyprawa do Poznania – szcz\u0119\u015bliwie bez konieczno\u015bci wdzierania si\u0119 na widowni\u0119 incognito <\/em>i z przyprawionymi w\u0105sami, niemniej wci\u0105\u017c jako persona niezupe\u0142nie grata po mia\u017cd\u017c\u0105cej recenzji tamtejszych \u015apiewak\u00f3w norymberskich<\/em>. O Fau\u015bcie <\/em>w re\u017cyserii Karoliny Sofulak b\u0119d\u0119 pisa\u0107 do miesi\u0119cznika „Teatr”. Wra\u017ceniami z jej Rycersko\u015bci wie\u015bniaczej <\/em>w Opera North dzieli\u0142am si\u0119 tutaj http:\/\/atorod.pl\/?p=2523<\/a><\/span>, zapowiedzi przed premier\u0105 w Poznaniu nie wr\u00f3\u017c\u0105 nic dobrego, ale wci\u0105\u017c mam nadziej\u0119 na mi\u0142e zaskoczenie. W ubieg\u0142ym roku Sofulak otrzyma\u0142a (ex aequo z Geraldem Jonesem z Wielkiej Brytanii) przyznan\u0105 po raz dziesi\u0105ty Europ\u00e4ischen Opernregie-Preis – nagrod\u0119 dla pocz\u0105tkuj\u0105cych re\u017cyser\u00f3w, przyznawan\u0105 co dwa lata przez stowarzyszenie mi\u0142o\u015bnik\u00f3w opery Camerata Nuova z Wiesbaden we wsp\u00f3\u0142pracy z organizacj\u0105 Opera Europa. Przedmiotem konkursu w 2018 roku by\u0142a inscenizacja Manon Lescaut<\/em>, w pi\u0119cioosobowym jury pod przewodem Annilese Miskimmon zasiad\u0142a m.in. Renata Borowska-Juszczy\u0144ska, dyrektor Teatru Wielkiego w Poznaniu, a laureaci – opr\u00f3cz nagrody pieni\u0119\u017cnej – dostali r\u00f3wnie\u017c sposobno\u015b\u0107 przeniesienia swoich koncepcji na deski teatr\u00f3w zrzeszonych w Opera Europa, kt\u00f3re zapewni\u0105 im wsparcie i opiek\u0119 merytoryczn\u0105. Manon <\/em>Sofulak b\u0119dzie mia\u0142a premier\u0119 w czerwcu, w londy\u0144skiej Opera Holland Park: to znakomita szko\u0142a dla adept\u00f3w sztuki re\u017cyserskiej, wybitnie odporna na przelotne mody w \u015bwiatku teatralnym, wi\u0119c mocno trzymam kciuki. Podobnie jak za warszawsk\u0105 premier\u0119 Toski <\/em>w re\u017cyserii Barbary Wysockiej, tydzie\u0144 po pozna\u0144skim Fau\u015bcie.<\/em> Do TW-ON wybieram si\u0119 jako recenzentka „Tygodnika Powszechnego”. Z dusz\u0105 na ramieniu, bo Wysocka – jedna z najwi\u0119kszych nadziei polskiej opery – wci\u0105\u017c nie zdo\u0142a\u0142a powt\u00f3rzy\u0107 sukcesu swojej pierwszej realizacji, czyli Zag\u0142ady domu Usher\u00f3w <\/em>Glassa na ma\u0142ej scenie teatru. Prawie dziesi\u0119\u0107 lat temu pisa\u0142am z zachwytem o tym przedstawieniu na \u0142amach „Ruchu Muzycznego” (nr 26\/2009). Nie zawadzi przypomnie\u0107 – oby wreszcie na dobr\u0105 wr\u00f3\u017cb\u0119.<\/p>\n

***<\/p>\n

„Najpierw zdech\u0142 kanarek, a potem Anielka” – napisa\u0142o jakie\u015b dzieci\u0119, przeczytawszy powie\u015b\u0107 Prusa, i zosta\u0142o klasykiem humoru zeszyt\u00f3w szkolnych. Od lat si\u0119 zastanawiam, czy to jednozdaniowe streszczenie jest odbiciem nieporadno\u015bci my\u015blowej autora, czy te\u017c jego stosunku do lektur obowi\u0105zkowych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

„Zag\u0142ada domu Usher\u00f3w – wiesz, fabu\u0142\u0119 mo\u017cna opowiedzie\u0107 w kilku zdaniach. Brat i siostra mieszkaj\u0105 samotnie w domu na obrze\u017cach miasta. Przyjaciel przybywa z wizyt\u0105. Siostra, bardzo chora, umiera wreszcie, lub te\u017c zdaje si\u0119, \u017ce umiera. Zostaje pochowana w grobowcu, jak si\u0119 okazuje przedwcze\u015bnie. Powraca i zabija brata. Go\u015b\u0107 ucieka z domu, a ten si\u0119 zawala. I tyle”. Temu streszczeniu Philipa Glassa daleko do lakoniczno\u015bci cytowanego powy\u017cej uj\u0119cia Anielki, ale co\u015b jest na rzeczy. Amerykanie mog\u0105 mie\u0107 do\u015b\u0107 Edgara Allana Poe, cho\u0107 ani jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107, ani tym bardziej \u017cycie osobiste nie s\u0142u\u017c\u0105 za przyk\u0142ad dla dziatwy szkolnej. Dlatego w\u0142a\u015bnie dziatwa poch\u0142ania jego nowele z pa\u0142aj\u0105cymi uszami, doro\u015bli za\u015b skrywaj\u0105 do nich sentyment lub zaczynaj\u0105 si\u0119 burzy\u0107. W por\u00f3wnaniu z innym mistrzem „czarnego romantyzmu”, Hermanem Melvillem, wyra\u017anie mu nie dostaje poczucia humoru i talentu narracyjnego, manieryczno\u015bci\u0105 stylu istotnie zas\u0142u\u017cy\u0142 na okre\u015blenie „wulgarny”, jakim obdarzy\u0142 go Yeats, a niekt\u00f3rzy na\u015bladowcy, mi\u0119dzy innymi niedoceniany u nas Bierce, przero\u015bli go co najmniej o g\u0142ow\u0119. Jednego Poemu odm\u00f3wi\u0107 nie mo\u017cna: umiej\u0119tno\u015bci trzymania czytelnika w napi\u0119ciu.<\/p>\n

Dlatego Zag\u0142ada domu Usher\u00f3w<\/em> dzia\u0142a na wyobra\u017ani\u0119 i kusi do adaptacji. Tak\u017ce muzycznych. Debussy robi\u0142 kilka podej\u015b\u0107 do nowel Edgara Allana, \u017cadne z nich nie oblek\u0142o si\u0119 w ostateczny kszta\u0142t. Philip Glass spr\u00f3bowa\u0142 w roku 1988, co zaowocowa\u0142o dzie\u0142em wybitnie kameralnym, zw\u0142aszcza w por\u00f3wnaniu z wcze\u015bniejszym Einsteinem na pla\u017cy<\/em>. Gorzej, \u017ce zastosowa\u0142 praktycznie te same \u015brodki – charakterystyczne arpeggia, struktury repetytywne i proste zmiany w przebiegu harmonicznym – kt\u00f3re do\u015b\u0107 skutecznie ewokuj\u0105 atmosfer\u0119 transu i medytacji, z suspensem jednak niewiele maj\u0105 wsp\u00f3lnego. Wr\u00f3\u0107my zn\u00f3w do streszczenia: „W Usherach jest taka sze\u015bciominutowa scena z trzema tylko kwestiami. Niewiele si\u0119 dzieje. Kto\u015b s\u0142yszy g\u0142osy, lokaj wnosi krzes\u0142a. Ale muzyka i inscenizacja powinny utrzyma\u0107 uwag\u0119 widza”.<\/p>\n

Muzyka Glassa powinna, lecz nie utrzymuje. Dlatego te\u017c z dr\u017ceniem serca wybiera\u0142am si\u0119 na kolejn\u0105 premier\u0119 Teatru Wielkiego-Opery Narodowej, bo jego najnowsze inscenizacje albo uwag\u0119 widza rozpraszaj\u0105, albo wprawiaj\u0105 go w os\u0142upienie. Tymczasem s\u0142abiutk\u0105 muzycznie Zag\u0142ad\u0119 domu Usher\u00f3w<\/em> przesiedzia\u0142am dos\u0142ownie na brze\u017cku fotela, niby wiedz\u0105c, co si\u0119 za chwil\u0119 stanie, a jednak w napi\u0119ciu czekaj\u0105c nast\u0119pnej sceny, nast\u0119pnej pysznej etiudy aktorskiej i nieuchronnego fina\u0142u. Zas\u0142uga to przede wszystkim m\u0142odej re\u017cyserki Barbary Wysockiej i jej wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w ze Starego Teatru w Krakowie: scenografki Magdaleny Musia\u0142 i Tomasza Wygody, autora koncepcji ruchu scenicznego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Tomasz Krzysica (Roderick Usher), Andrzej Witlewski (William). Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

Wysocka jest skrzypaczk\u0105 po solidnych studiach we Fryburgu, aktork\u0105, kt\u00f3ra stworzy\u0142a pami\u0119tne role w spektaklach Klaty i Zadary, wreszcie re\u017cyserk\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a szcz\u0119\u015bcie terminowa\u0107 u Peszka i Percevala. Zamiast trzyma\u0107 si\u0119 kurczowo libretta Arthura Yorinksa – r\u00f3wnie nieudolnego jak muzyka Glassa, upraszczaj\u0105cego wprawdzie j\u0119zyk dialog\u00f3w, zachowuj\u0105cego jednak wszelkie wady pierwowzoru w rozd\u0119tych do niemo\u017cliwo\u015bci didaskaliach – przesz\u0142a od razu do sedna. Porzuciwszy gotycki sztafa\u017c, wnikn\u0119\u0142a w istot\u0119 powie\u015bci gotyckiej: przyt\u0142aczaj\u0105cy nastr\u00f3j l\u0119ku i poczucia winy, widmo choroby, kt\u00f3ra ma przede wszystkim pod\u0142o\u017ce psychiczne, upiorn\u0105 aur\u0119 samospe\u0142niaj\u0105cej si\u0119 przepowiedni. Zrezygnowa\u0142a z wszelkiej dos\u0142owno\u015bci, nie ulegaj\u0105c zarazem pokusie wyre\u017cyserowania „fantazji na tematy w\u0142asne”.<\/p>\n

Bo to wci\u0105\u017c jest mroczny, balansuj\u0105cy na granicy paranoi Edgar Allan Poe. W tym domu wszyscy powariowali, wszyscy wszystkimi manipuluj\u0105, nikt nie jest jednoznaczny. Wysocka – w pi\u0119knej wsp\u00f3\u0142pracy z Wygod\u0105 – wci\u0105ga nas w swoi\u015bcie teatraln\u0105 „struktur\u0119 repetytywn\u0105”, nie pozwalaj\u0105c ani na chwil\u0119 odetchn\u0105\u0107. Nie odnalaz\u0142szy w muzyce Glassa warto\u015bci bezwzgl\u0119dnych (bo ich tam nie ma), wykorzystuje j\u0105, za przeproszeniem, czysto instrumentalnie. Roderick Usher cierpi na hiperestezj\u0119, czyli nadwra\u017cliwo\u015b\u0107 na bod\u017ace zmys\u0142owe? B\u0119dzie wi\u0119c cierpia\u0142 na d\u017awi\u0119k pozytywki (zast\u0105pionej celnie przez staromodne radio lampowe), w tym uj\u0119ciu naprawd\u0119 wyj\u0105tkowo irytuj\u0105cy. Roderick Usher nie mo\u017ce spa\u0107 podczas burzy? Jego przyjaciel William b\u0119dzie si\u0119 powtarza\u0142 jak partytura Glassa: wstawa\u0142, okrywa\u0142 Ushera ko\u0142dr\u0105, wraca\u0142 do \u0142\u00f3\u017cka, budzi\u0142 si\u0119 na d\u017awi\u0119k krok\u00f3w i wszystko od nowa. Roderick Usher rozbiera siostr\u0119 Madeline przed k\u0105piel\u0105? B\u0119dzie musia\u0142 zdejmowa\u0107 z niej halk\u0119 po halce, dop\u00f3ki nie wybrzmi ostatnia z morderczo zap\u0119tlonych fraz. A kiedy wybrzmi, zapadnie ciemno\u015b\u0107 i zn\u00f3w trzeba uruchomi\u0107 wyobra\u017ani\u0119. Strach, panie.<\/p>\n

Owszem, s\u0105 w tym spektaklu pomys\u0142y s\u0142absze, cho\u0107 tak\u017ce one nie wisz\u0105 w pr\u00f3\u017cni i mimo wszystko pasuj\u0105 do og\u00f3lnej koncepcji. Re\u017cyserka nie zdo\u0142a\u0142a si\u0119 oprze\u0107 pokusie wykorzystania projekcji filmowych, zakotwiczy\u0142a je wszak\u017ce w narracji (obraz podr\u00f3\u017cy Williama w I akcie) albo u\u017cy\u0142a do jej uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnienia (sztuka wideo jako medium tw\u00f3rcze Rodericka). Nie ca\u0142kiem poradzi\u0142a sobie z rozegraniem postaci Madeline, kt\u00f3ra w tej interpretacji jest chyba nadto cielesna, zbyt obecna, za ma\u0142o przera\u017caj\u0105ca. To jednak drobiazgi, zw\u0142aszcza \u017ce uda\u0142o si\u0119 pi\u0119knie poprowadzi\u0107 wokalist\u00f3w, przede wszystkim tenora Briana Stuckiego (Roderick), kt\u00f3ry \u015bpiewa\u0142 i wype\u0142nia\u0142 zadania aktorskie bez \u015bladu jakiejkolwiek maniery. Wyrazy podziwu dla Agnieszki Piass, kt\u00f3ra swym mocnym i wyrazistym sopranem wydoby\u0142a z wokaliz Madeline ca\u0142\u0105 groz\u0119, jakiej zabrak\u0142o w rysunku jej postaci. Odrobin\u0119 zawi\u00f3d\u0142 Adam Szersze\u0144 (William), dziwnie skr\u0119powany na tle pozosta\u0142ych bohater\u00f3w, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem wokalnym, jak scenicznym. My\u015bl\u0119, \u017ce zjad\u0142a go trema i przyt\u0142oczy\u0142 ci\u0119\u017car roli, d\u017awigaj\u0105cej praktycznie ca\u0142\u0105 narracj\u0119. Wspaniale spisali si\u0119 Czes\u0142aw Ga\u0142ka i Krzysztof Szmyt w epizodycznych partiach S\u0142u\u017c\u0105cego i Lekarza. Orkiestra pod dyrekcj\u0105 Wojciecha Michniewskiego nie pogubi\u0142a si\u0119 ani razu w tym m\u0142ynie. Kto nie rozumia\u0142 lub nie dos\u0142ysza\u0142 libretta, m\u00f3g\u0142 \u015bledzi\u0107 z promptera rzetelne i potoczyste (nareszcie!) t\u0142umaczenie Edyty Kubikowskiej. Kto nie m\u00f3g\u0142 znie\u015b\u0107 suspensu, m\u00f3g\u0142 si\u0119 czasem po\u015bmia\u0107 z pantomimiczno-slapstickowych wstawek w wykonaniu dw\u00f3ch Sanitariuszy (Janusz Por\u0119bski, Krzysztof Zag\u00f3rski). W II akcie ten swoisty balet zg\u0119stnia\u0142, w powtarzanych wci\u0105\u017c figurach do\u0142\u0105czy\u0142y do niego kolejne postaci, zapachnia\u0142o troch\u0119 teatrem Tadeusza Kantora i \u015bmiech uwi\u0105z\u0142 w gardle. Strach, panie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Tomasz Krzysica (Roderick). Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

Istotnym elementem inscenizacji jest szafka. Taka sobie, ot, zwyk\u0142a bieli\u017aniarka. Madeline czasem do niej wchodzi, ko\u0144cz\u0105c zanosi\u0107 swoj\u0105 wokaliz\u0119. Roderick zamyka w niej od niechcenia martwego kruka, kiedy znudzi mu si\u0119 wlec go patykiem po posadzce. W finale opery, wkr\u00f3tce po s\u0142ynnych s\u0142owach „\u017cyw\u0105 z\u0142o\u017cyli\u015bmy w grobie!” – Madeline dos\u0142ownie w tej szafce znika. W jej \u015blady idzie Roderick – z pozoru dobrowolnie, je\u015bli czymkolwiek przygnieciony, to tylko brzemieniem melancholii, kt\u00f3re zniszczy\u0142o ca\u0142\u0105 jego rodzin\u0119. \u015amierci za \u017cycia, katalepsji, delirium – wszystkiego, czego Poe ba\u0142 si\u0119 najbardziej i co go w ko\u0144cu zabi\u0142o.<\/p>\n

Podobno jego ostatnie s\u0142owa brzmia\u0142y „Ju\u017c po wszystkim, doktorze. Niech pan napisze, \u017ce Edzia ju\u017c nie ma”. Wysocka spe\u0142ni\u0142a ostatnie \u017cyczenie pisarza.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wci\u0105\u017c jeszcze m\u0142ody rok nabiera tempa. Po wzgl\u0119dnie spokojnym styczniu wszystko zaczyna si\u0119 pi\u0119trzy\u0107. Za nami kolejna premiera w Operze Wroc\u0142awskiej – Don Giovanni w re\u017cyserii Andr\u00e9 Hellera-Lopesa, Brazylijczyka o pot\u0119\u017cnym dorobku w teatrze operowym, od kilku lat cenionego tak\u017ce w Europie (jego inscenizacja Snu nocy letniej Brittena w Theatro Municipal de S\u00e3o Paulo znalaz\u0142a … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9,7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3656","6":"format-standard","7":"category-prasowka","8":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3656","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3656"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3656\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3662,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3656\/revisions\/3662"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3656"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3656"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3656"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}