{"id":3750,"date":"2019-03-29T14:50:36","date_gmt":"2019-03-29T13:50:36","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3750"},"modified":"2019-04-07T16:17:22","modified_gmt":"2019-04-07T14:17:22","slug":"nie-gadaj-maria-wedle-rozkazu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3750","title":{"rendered":"Nie gadaj, Maria, wedle rozkazu!"},"content":{"rendered":"

Pewnie w ca\u0142ym tym zamieszaniu zd\u0105\u017cyli ju\u017c Pa\u0144stwo zapomnie\u0107 o transmisji La fille du r\u00e9giment<\/i><\/i>\u00a0z Metropolitan Opera House: przedstawienia, kt\u00f3re przesz\u0142o do historii nie tylko dzi\u0119ki wspania\u0142ej Pretty Yende w partii tytu\u0142owej i brawurowemu debiutowi Kathleen Turner w m\u00f3wionej roli Ksi\u0119\u017cny Crakentorp, lecz tak\u017ce – a mo\u017ce przede wszystkim – za spraw\u0105 osiemnastu wysokich C Javiera Camareny w roli Tonia (w\u0142\u0105cznie z bisem). Ju\u017c jutro kolejna gratka w cyklu Na \u017cywo w kinach<\/em>, Wagnerowska Walkiria <\/em>w bardzo obiecuj\u0105cej obsadzie, ze znakomitym dyrygentem i w ol\u015bniewaj\u0105cej inscenizacji – po premierze ca\u0142ego Ringu<\/em> w 2012 roku zjechanej z g\u00f3ry na d\u00f3\u0142 przez nieocenion\u0105 w takich przypadkach krytyk\u0119 ameryka\u0144sk\u0105. Szczeg\u00f3\u0142y tutaj: new.nazywowkinach.pl\/slider\/walkiria<\/a>. Tymczasem wr\u00f3\u0107my do C\u00f3rki pu\u0142ku. <\/em>O tym, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y markietanki, i o tym, \u017ce libretto opery Donizettiego wcale nie jest tak absurdalne, jak si\u0119 z pocz\u0105tku wydaje, pisa\u0142am do ksi\u0105\u017cki programowej transmisji w Filharmonii \u0141\u00f3dzkiej.<\/p>\n

***<\/p>\n

Francuzi m\u00f3wili na nie vivandi\u00e8res <\/em>albo cantini\u00e8res.<\/em> Polacy nazywali je z niemiecka markietankami. Wsp\u00f3\u0142czesne s\u0142owniki kojarz\u0105 je z ci\u0105gn\u0105cymi za wojskiem w\u0119drownymi handlarkami, kt\u00f3re \u2013 gdy zasz\u0142a taka potrzeba, a na wojnie zachodzi\u0142a cz\u0119sto \u2013 odgrywa\u0142y te\u017c rol\u0119 prostytutek. Jedn\u0105 z nich uwieczni\u0142 Wac\u0142aw G\u0105siorowski: na kartach swojej trylogii napoleo\u0144skiej, obejmuj\u0105cej lata od wypowiedzenia przez Napoleona wojny Prusom a\u017c do kampanii moskiewskiej. Nazywa\u0142a si\u0119 Joanna \u017bubr, istnia\u0142a naprawd\u0119, by\u0142a sier\u017cantem Armii Ksi\u0119stwa Warszawskiego i pierwsz\u0105 kobiet\u0105 odznaczon\u0105 krzy\u017cem Virtuti Militari. W 1808 roku, kiedy jej m\u0105\u017c Maciej wst\u0105pi\u0142 do wojska, zaci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 do 2 Pu\u0142ku Piechoty jako strzelec. Order wojenny dosta\u0142a od ksi\u0119cia J\u00f3zefa Poniatowskiego, kiedy w czasie walk o Zamo\u015b\u0107 wdar\u0142a si\u0119 na mury i zagwo\u017adzi\u0142a armat\u0119, przedostawszy si\u0119 do miasta tajnym przej\u015bciem w pobli\u017cu Bramy Lwowskiej, na czele niewielkiego oddzia\u0142u. Mia\u0142a w\u00f3wczas dwadzie\u015bcia siedem lat. G\u0105siorowski zrobi\u0142 z niej nieustraszon\u0105 herod-bab\u0119 o z\u0142otym sercu i niewyparzonej g\u0119bie:<\/p>\n

\u201e\u2013 A\u015b\u0107ka te\u017c w mundurze chodzisz?
\n\u2013 To dobre! A jak\u017ce! Mundur jak si\u0119 patrzy, z wy\u0142ogami, kokarda francuska u czapki, tylko r\u00f3\u017cnica, \u017ce bez hajdawer\u00f3w.
\n\u2013 Nie gadaj, Jasia, wedle rozkazu \u2013 wtr\u0105ci\u0142 nie\u015bmia\u0142o \u017bubr, nabieraj\u0105c po miodzie rezonu.
\nBaba a\u017c skurczy\u0142a si\u0119 na \u0142awie.
\n\u2013\u00a0 Macieju!\u00a0 \u015amiesz\u00a0 mi\u00a0 jeszcze\u00a0 dogadywa\u0107! Poczekaj! Popami\u0119tasz!…\u201d<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

C\u00f3rka pu\u0142ku <\/em>w Met. W \u015brodku Pretty Yende (Maria). Fot. Marty Sohl<\/p>\n

Wielu znawc\u00f3w opery zarzuca librecistom C\u00f3rki pu\u0142ku <\/em>Donizettiego, \u017ce ich opowie\u015b\u0107 rusza z absurdalnego punktu wyj\u015bcia, czyli od osobliwej przesz\u0142o\u015bci Marii, w dzieci\u0144stwie znalezionej na polu bitwy i odchowanej przez grenadier\u00f3w. Trudno dzi\u015b w to uwierzy\u0107, ale historia \u015blicznej markietanki jest ca\u0142kiem prawdopodobna. W dawnych czasach \u017co\u0142nierze brali ze sob\u0105 \u017cony na wojn\u0119 \u2013 w XVII wieku trafia\u0142y si\u0119 armie, w kt\u00f3rych by\u0142o wi\u0119cej kobiet i dzieci ni\u017c wojak\u00f3w. Oko\u0142o 1700 roku w armii francuskiej wyodr\u0119bniono oddzieln\u0105 kategori\u0119 vivandi\u00e8res<\/em>, rekrutuj\u0105cych si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci spo\u015br\u00f3d \u015blubnych \u017con \u017co\u0142nierzy. Markietanki trudni\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi sprzeda\u017c\u0105 jedzenia, alkoholu, tytoniu, papieru, inkaustu oraz\u2026 pudru do peruk. Ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a \u015bci\u015ble okre\u015blona prawem, kt\u00f3re przewidywa\u0142o po osiem markietanek na ka\u017cdy pu\u0142k.<\/p>\n

Obecno\u015b\u0107 markietanek w armii by\u0142a podyktowana wzgl\u0119dami czysto praktycznymi. Wcze\u015bniej ich obowi\u0105zki pe\u0142nili regularni szeregowcy, kt\u00f3rym w ferworze walki cz\u0119sto nie starcza\u0142o czasu za zaopatrzenie oddzia\u0142\u00f3w. Wyg\u0142odzone wojsko chc\u0105c nie chc\u0105c pl\u0105drowa\u0142o okoliczne wioski. Zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c przypadki dezercji, kt\u00f3rych liczba znacz\u0105co si\u0119 obni\u017cy\u0142a dzi\u0119ki rozbudowanym us\u0142ugom \u015bwiadczonym \u017co\u0142nierzom przez kobiety. Po rewolucji sytuacja troch\u0119 wymkn\u0119\u0142a si\u0119 spod kontroli. Morale spad\u0142o, rekruci szli na kampanie w towarzystwie nie\u015blubnych kochanek, kt\u00f3re nie do\u015b\u0107, \u017ce zawadza\u0142y na polu bitwy, to jeszcze wyjada\u0142y oddzia\u0142om i tak sk\u0105pe racje \u017cywno\u015bciowe. W 1793 Konwent Narodowy wprowadzi\u0142 specjaln\u0105 Ustaw\u0119 o Pozbyciu si\u0119 Bezu\u017cytecznych Kobiet z Armii. Kobiety u\u017cyteczne zgrupowano w dw\u00f3ch kategoriach: praczek (blanchisseuses<\/em>) i vivandi\u00e8res<\/em>, czyli \u017ce\u0144skich s\u0142u\u017cb zaopatrzeniowych. Przedsi\u0119biorcze markietanki zacz\u0119\u0142y wkr\u00f3tce organizowa\u0107 w\u0142asne kantyny w jednostkach i garnizonach, na czas kampanii przenosz\u0105c swoje kramy pod namiot. W chwili rozpocz\u0119cia wojen napoleo\u0144skich by\u0142y ju\u017c na tyle dobrze zorganizowane i oswojone z warunkami polowymi, \u017ce bez k\u0142opotu wzi\u0119\u0142y na siebie dodatkow\u0105 funkcj\u0119 piel\u0119gniarek, opiekuj\u0105cych si\u0119 chorymi i rannymi w starciach. Niekt\u00f3re \u2013 jak Joanna \u017bubrowa \u2013 chwyta\u0142y za bro\u0144 i dzielnie walczy\u0142y u boku \u201eprawdziwych\u201d \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pretty Yende i Kathleen Turner (Ksi\u0119\u017cna Crakentorp). Fot. Marty Sohl<\/p>\n

Prapremiera C\u00f3rki pu\u0142ku <\/em>odby\u0142a si\u0119 11 lutego 1840 roku, zaledwie dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lat po zako\u0144czeniu wojen napoleo\u0144skich. Pami\u0119\u0107 o markietankach, Bitwie Narod\u00f3w i stu dniach Napoleona by\u0142a wci\u0105\u017c \u017cywa w\u015br\u00f3d paryskiej publiczno\u015bci. Podobnie jak pami\u0119\u0107 o tyrolskim powstaniu przeciwko Francuzom i Bawarczykom oraz jego przyw\u00f3dcy Andreasie Hoferze. A mimo to pierwsze przedstawienie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 fiaskiem nie z powod\u00f3w politycznych, a czysto artystycznych: tenor M\u00e9c\u00e8ne Mari\u00e9 de l’Isle fa\u0142szowa\u0142 pono\u0107, a\u017c mi\u0142o, i wkr\u00f3tce po nies\u0142awnym wyst\u0119pie w partii Tonia przerzuci\u0142 si\u0119 na partie barytonowe. Swoje do\u0142o\u017cy\u0142 te\u017c Hector Berlioz, pisz\u0105c w \u201eJournal des d\u00e9bats\u201d, \u017ce Donizetti pr\u00f3buje skolonizowa\u0107 Francuz\u00f3w, zalewaj\u0105c swoj\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 wszystkie teatry paryskie: w Salle Le Peletier da\u0142 w\u0142a\u015bnie dwie grand op\u00e9ras \u2013 Les martyrs <\/em>i Le duc d’Albe<\/em>, w Th\u00e9\u00e2tre de la Renaissance, sponsorowanym przez Victora Hugo i Alexandre\u2019a Dumasa z my\u015bl\u0105 o wystawianiu wielkich dramat\u00f3w historycznych \u2013 \u0141ucj\u0119 z Lammermooru <\/em>i L\u2019ange de Nisida<\/em>, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o premierze Parisiny <\/em>w Salle Ventadour, \u00f3wczesnej siedzibie Th\u00e9\u00e2tre-Italien. Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce po trudnym pocz\u0105tku w Salle de la Bourse, \u00f3wczesnej siedzibie Op\u00e9ra-Comique, C\u00f3rka pu\u0142ku <\/em>podbi\u0142a bez reszty serca pary\u017can. Do 1871 roku doczeka\u0142a si\u0119 pi\u0119ciuset przedstawie\u0144, ju\u017c w nowej Salle Favart, odbudowanej po po\u017carze dawnej sceny w 1838 roku. Kolejny po\u017car strawi\u0142 Op\u00e9ra-Comique w 1887 roku i kosztowa\u0142 \u017cycie blisko stu os\u00f3b. Mimo \u017ce teatr otworzy\u0142 podwoje dopiero jedena\u015bcie lat po tragedii, w 1908 roku liczba przedstawie\u0144 opery Donizettiego si\u0119gn\u0119\u0142a tysi\u0105ca.<\/p>\n

C\u00f3rka pu\u0142ku <\/em>uchodzi za najlepsz\u0105 oper\u0119 francusk\u0105, jaka wysz\u0142a spod pi\u00f3ra obcego kompozytora (troch\u0119 ba\u0142amutnie, na co uwag\u0119 zwr\u00f3ci\u0142 mi Piotr Kami\u0144ski, ale to temat na d\u0142u\u017cszy wyw\u00f3d. Kiedy\u015b do tego wr\u00f3cimy). Sukces Donizettiego tym bardziej zas\u0142uguje na uwag\u0119, \u017ce paryska scena operowa w XIX wieku rz\u0105dzi\u0142a si\u0119 w\u0142asnymi prawami, zaprowadzonymi jeszcze przez Napoleona w 1807 roku i obowi\u0105zuj\u0105cymi \u2013 na mocy ustawowych norm \u2013 a\u017c do lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych stulecia. Repertuar Op\u00e9ra-Comique \u2013 w przeciwie\u0144stwie do repertuaru Opery Paryskiej \u2013 wpisa\u0142 si\u0119 w XVIII-wieczn\u0105 tradycj\u0119 teatru muzycznego z dialogami m\u00f3wionymi, naznaczonego w\u0142asn\u0105 konwencj\u0105, w pe\u0142ni akceptowan\u0105 przez publiczno\u015b\u0107 Salle Favart. Widzowie i s\u0142uchacze Op\u00e9ra-Comique nie wg\u0142\u0119biali si\u0119 w historyczne niuanse libretta. Nie pr\u00f3bowali przystawia\u0107 fabu\u0142y Fra Diavolo<\/em> Aubera do fakt\u00f3w z \u017cycia w\u0142oskiego bandyty, kt\u00f3ry podczas wojen napoleo\u0144skich stan\u0105\u0142 na czele neapolita\u0144skiego ruchu oporu przeciwko okupacji francuskiej. Nie przysz\u0142o im na my\u015bl, \u017ceby opowie\u015b\u0107 o sierocie Marii, c\u00f3rce pu\u0142ku wychowanej pod czu\u0142ym okiem sier\u017canta Sulpicjusza, rozpatrywa\u0107 przez pryzmat kl\u0119ski marsza\u0142ka Lefebvre\u2019a, zmuszonego do odwrotu przez oddzia\u0142y zbuntowanych Tyrolczyk\u00f3w. Po ch\u0142odnym przyj\u0119ciu prapremiery i zdj\u0119ciu C\u00f3rki pu\u0142ku <\/em>z afisza po zaledwie dw\u00f3ch tygodniach przedstawie\u0144, Op\u00e9ra-Comique zdecydowa\u0142a si\u0119 na wznowienie opery Donizettiego ju\u017c w 1848 roku \u2013 kolejne fiasko zn\u00f3w nale\u017cy przypisa\u0107 okoliczno\u015bciom zewn\u0119trznym, tym razem w postaci powstania robotniczego, kt\u00f3re przesz\u0142o do historii pod nazw\u0105 rewolucji czerwcowej. Ostateczny triumf nadszed\u0142 dwa lata p\u00f3\u017aniej, jeszcze w okresie II Republiki, kiedy C\u00f3rka pu\u0142ku <\/em>posz\u0142a w Th\u00e9\u00e2tre-Italien w wersji w\u0142oskiej, \u015bci\u0105gni\u0119tej z mediola\u0144skiej La Scali, z dialogami francuskimi zast\u0105pionymi w\u0142oskimi recytatywami. W 1851 roku dzie\u0142o powr\u00f3ci\u0142o na deski Op\u00e9ra-Comique, kt\u00f3ra postanowi\u0142a zdyskontowa\u0107 sukces konkurencji i powr\u00f3ci\u0107 do wersji oryginalnej \u2013 sk\u0105din\u0105d z pe\u0142nym powodzeniem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pretty Yende i Javier Camarena (Tonio). Fot. Marty Sohl<\/p>\n

C\u00f3rka pu\u0142ku<\/em>, w przeciwie\u0144stwie do wielu innych wybitnych dzie\u0142 z XIX-wiecznego repertuaru Op\u00e9ra-Comique, nigdy nie straci\u0142a na popularno\u015bci. By\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce po niefortunnej premierze mia\u0142a zdecydowanie wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia do wykonawc\u00f3w g\u0142\u00f3wnej partii tenorowej, kt\u00f3rzy w arii \u201eAh! mes amis, quel jour de f\u00eate!\u201d mogli popisa\u0107 si\u0119 dziewi\u0119cioma wysokimi C \u2013 nie wspominaj\u0105c ju\u017c o wybitnych odtw\u00f3rczyniach partii Marii, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znalaz\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi Marcelina Sembrich-Kocha\u0144ska (na premierze w Metropolitan Opera House w 1902 roku), niemiecka sopranistka Frieda Hempel, Amerykanka Beverly Sills i urodzona w Sydney Joan Sutherland (w Met w 1972 roku, do sp\u00f3\u0142ki z Luciano Pavarottim w roli Tonia, Ljub\u0105 Wellitsch jako Ksi\u0119\u017cn\u0105 i m\u0119\u017cem \u015bpiewaczki Richardem Bonynge’em za pulpitem dyrygenckim). W ostatnich latach miar\u0105 popularno\u015bci opery Donizettiego jest \u0142amanie tabu dotycz\u0105cego bis\u00f3w \u2013 w teatrach, kt\u00f3re od niepami\u0119tnych czas\u00f3w s\u0142yn\u0119\u0142y z wykona\u0144 p\u0142yn\u0105cych wartkim strumieniem od uwertury a\u017c po fina\u0142. Dwana\u015bcie lat temu publiczno\u015b\u0107 wstrzyma\u0142a spektakl w La Scali i zmusi\u0142a Juana Diego Fl\u00f3reza do powt\u00f3rnego za\u015bpiewania wielkiej arii Tonia. Poprzedni incydent mia\u0142 miejsce w 1933 roku, na przedstawieniu Cyrulika sewilskiego, <\/em>kiedy do bisu zmuszono Fiodora Szalapina \u2013 kt\u00f3ry skwapliwie skorzysta\u0142 z okazji, \u017ce Toscanini, nieprzejednany wr\u00f3g podobnych praktyk, wyjecha\u0142 na kilka dni z Mediolanu.<\/p>\n

C\u00f3rk\u0119 pu\u0142ku <\/em>rzadko si\u0119 dzi\u015b wystawia w kostiumie z epoki. Z jednej strony to zrozumia\u0142e w przypadku komedii, kt\u00f3rej kontekst historyczny traktowano z przymru\u017ceniem oka ju\u017c w po\u0142owie XIX wieku. Z drugiej strony szkoda, \u017ce inscenizatorzy nie sil\u0105 si\u0119 nawet na aluzje do epoki napoleo\u0144skiej \u2013 cho\u0107by tak groteskowe, jak w Huraganie <\/em>G\u0105siorowskiego, gdzie \u017bubrowa przedstawia\u0142a si\u0119 jako \u201emarkietanka pierwszej legii, pierwszego batalionu, czasowo ordynans ja\u015bnie wielmo\u017cnego genera\u0142a Pelletiera, a od godziny, w zast\u0119pstwie rannego adiutanta B\u0142\u0119dowskiego, porucznikuj\u0105ca temu oddzia\u0142owi, \u017cal si\u0119 Bo\u017ce, z prawa starsze\u0144stwa!…\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pewnie w ca\u0142ym tym zamieszaniu zd\u0105\u017cyli ju\u017c Pa\u0144stwo zapomnie\u0107 o transmisji La fille du r\u00e9giment\u00a0z Metropolitan Opera House: przedstawienia, kt\u00f3re przesz\u0142o do historii nie tylko dzi\u0119ki wspania\u0142ej Pretty Yende w partii tytu\u0142owej i brawurowemu debiutowi Kathleen Turner w m\u00f3wionej roli Ksi\u0119\u017cny Crakentorp, lecz tak\u017ce – a mo\u017ce przede wszystkim – za spraw\u0105 osiemnastu wysokich C … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3750","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3750","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3750"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3750\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3769,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3750\/revisions\/3769"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3750"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3750"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3750"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}