{"id":3795,"date":"2019-04-26T09:29:27","date_gmt":"2019-04-26T07:29:27","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3795"},"modified":"2019-05-05T12:49:47","modified_gmt":"2019-05-05T10:49:47","slug":"ocalony-w-czasach-pogardy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3795","title":{"rendered":"Ocalony w czasach pogardy"},"content":{"rendered":"

W tym roku obchody Yom HaShoah, Dnia Pami\u0119ci Ofiar Holokaustu, rozpoczn\u0105 si\u0119 w Izraelu 1 maja po zachodzie s\u0142o\u0144ca. W przeddzie\u0144 w Operze w Tel Awiwie odb\u0119dzie si\u0119 izraelska premiera Pasa\u017cerki <\/em>Wajnberga – z innymi wykonawcami, ale w tej samej inscenizacji Davida Pountneya, w kt\u00f3rej dzie\u0142o zosta\u0142o wystawione w Bregencji, po raz pierwszy w pe\u0142nej wersji teatralnej, 21 lipca 2010 roku. Niespe\u0142na trzy miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej trafi\u0142o na deski TW-ON. Zanim wr\u00f3c\u0119 i podziel\u0119 si\u0119 z Pa\u0144stwem wra\u017ceniami z Nowej Opery Izraelskiej, przypomn\u0119 moj\u0105 recenzj\u0119 sprzed blisko dziewi\u0119ciu lat, opublikowan\u0105 jeszcze na \u0142amach „Ruchu Muzycznego”. Pasa\u017cerka <\/em>nie ustaje w podr\u00f3\u017cy przez \u015bwiat.<\/p>\n

***<\/p>\n

W 1903 roku \u017cydowska Pascha zbieg\u0142a si\u0119 z prawos\u0142awn\u0105 Wielkano\u00adc\u0105. W Kiszyniowie, stolicy guberni besarabskiej, wrza\u0142o ju\u017c od kilku ty\u00adgodni – cz\u0119ste w tym okresie wa\u015b\u00adnie uliczne mi\u0119dzy chrze\u015bcijanami a wyznawcami religii moj\u017ceszowej podsyca\u0142 Pawe\u0142 Kruszewan, redaktor naczelny „Biessarabca” i jawny anty\u00adsemita. Kiedy w gazecie pojawi\u0142o si\u0119 doniesienie o zamordowaniu ma\u0142ego Michai\u0142a Rybaczenki przez \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy potrzebowali krwi dziecka do zrobienia macy, w mie\u015bcie dosz\u0142o do pogromu. Wed\u0142ug oficjalnych carskich statystyk zgin\u0119\u0142o 49 \u017byd\u00f3w, przesz\u0142o 500 zosta\u0142o rannych, spl\u0105drowano 700 dom\u00f3w i 600 sklep\u00f3w. Straty wynio\u00ads\u0142y dwa i p\u00f3\u0142 miliona z\u0142otych rubli, dwa tysi\u0105ce rodzin zosta\u0142o bez dachu nad g\u0142ow\u0105. W\u015br\u00f3d nich przyszli rodzi\u00adce Mieczys\u0142awa Wajnberga, kt\u00f3rzy po \u015bmierci bliskich postanowili przenie\u015b\u0107 si\u0119 do Warszawy.<\/p>\n

We wrze\u015bniu 1939 roku dwudzie\u00adstoletni Wajnberg ocala\u0142 jako jedy\u00adny z rodziny. Mieczys\u0142aw uciek\u0142 na Wsch\u00f3d – jak wielu polskich \u017byd\u00f3w – ojciec Samuel, matka Sonia i siostra Estera zostali w kraju. Po internowaniu w getcie \u0142\u00f3dzkim wyl\u0105dowali w obo\u00adzie koncentracyjnym w Trawnikach na Lubelszczy\u017anie. Zgin\u0119li podczas Aktion Erntefest, os\u0142awionej Operacji „Do\u017cynki”, przeprowadzonej 3 listo\u00adpada 1943 roku na rozkaz Himmlera, po buncie wi\u0119\u017ani\u00f3w w obozie \u015bmierci w Sobiborze. Tego dnia w dystrykcie lubelskim wymordowano przesz\u0142o 40 tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego. Skaza\u0144c\u00f3w ju\u017c wcze\u015b\u00adniej zap\u0119dzono do kopania row\u00f3w. Na kilka dni przed tragedi\u0105 mogli si\u0119 naje\u015b\u0107 zupy do syta. Nie wiedzieli, dlaczego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

W 1943 roku Wajnberg zako\u0144\u00adczy\u0142 swoj\u0105 odysej\u0119: po dw\u00f3ch latach w Mi\u0144sku i dw\u00f3ch w Taszkiencie osiad\u0142 na reszt\u0119 \u017cycia w Moskwie. Wcze\u015bniej zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 o\u017ceni\u0107 z Na\u00adtali\u0105, c\u00f3rk\u0105 Solomona Michoelsa, wybitnego aktora i re\u017cysera, prze\u00adwodnicz\u0105cego \u017bydowskiego Komi\u00adtetu Antyfaszystowskiego. Solomon by\u0142 cz\u0142owiekiem pot\u0119\u017cnym i wp\u0142y\u00adwowym: jego p\u00f3\u0142roczne wojenne tourn\u00e9e<\/span> po Ameryce zaowocowa\u0142o przekazaniem przez tamtejszych \u017byd\u00f3w \u015brodk\u00f3w na zakup tysi\u0105ca samo\u00adlot\u00f3w i pi\u0119ciuset czo\u0142g\u00f3w dla ZSRR. Zgin\u0105\u0142 wepchni\u0119ty pod ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 12 stycznia 1948 roku, kiedy Stalin rozpocz\u0105\u0142 prze\u015bladowania cz\u0142onk\u00f3w Komitetu, napi\u0119tnowawszy ich jako „kosmopolit\u00f3w”. \u015aledztwo prowadzi\u0142 Iwan Sierow – ten sam, kt\u00f3ry aresz\u00adtowa\u0142 wcze\u015bniej przyw\u00f3dc\u00f3w Polski Podziemnej. Sprawc\u00f3w nie wykryto.<\/p>\n

W rodzinie Wajnberga \u0107wiczenia z Zag\u0142ady przerabiano na d\u0142ugo przed Holokaustem. Gdy si\u0119 zdawa\u0142o, \u017ce to ju\u017c koniec, opanowany wcze\u015bniej materia\u0142 powt\u00f3rzy\u0142o z ni\u0105 radzieckie MGB. Podczas gdy Arendt i Adorno zadawali \u015bwiatu pytania, jak \u017cy\u0107 i tworzy\u0107 po Auschwitz i Ko\u0142ymie, Wajnberg nie mia\u0142 najmniejszych w\u0105tpliwo\u015bci. Skoro los przyni\u00f3s\u0142 mu wojn\u0119 i \u015bmier\u0107, komponowanie o wojnie i \u015bmierci potraktowa\u0142 jako moralny obowi\u0105zek wobec utraco\u00adnych najbli\u017cszych. Odrzuci\u0142 zar\u00f3wno awangardowy mechanizm wyparcia, jak socrealistyczny dyktat k\u0142amstwa. Poszed\u0142 w\u0142asn\u0105 drog\u0105. Zarzucano mu, \u017ce jest epigonem Szostakowi\u00adcza, cho\u0107 tak naprawd\u0119 \u0142atwiej w jego tw\u00f3rczo\u015bci doszuka\u0107 si\u0119 wp\u0142yw\u00f3w Strawi\u0144skiego, Eislera, Schulhoffa, mo\u017ce nawet Korngolda i Mahlera. Muzyka Wajnberga bywa ironiczna i prze\u015bmiewcza, nie jest jednak ani tak gorzka, ani tak szydercza, jak u Szo\u00adstakowicza. Cho\u0107 przejmuj\u0105ca, nie bywa jednak nieub\u0142agana. Mimo mo\u00addernistycznych wtr\u0119t\u00f3w, zachowuje wszelkie znamiona klasycznej formy. W sztuce Wajnberga jest miejsce na katharsis – dotyczy to r\u00f3wnie\u017c Pa\u00adsa\u017cerki<\/em>, opery skonfiskowanej, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce po prapremierze w Bregencji trafi\u0142a na scen\u0119 TW-ON, w tej samej inscenizacji Davida Pountneya.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

Premiera warszawska wzbudzi\u0142a niema\u0142e kontrowersje. Opera – oklaski\u00adwana w Bregencji na stoj\u0105co – w kraju rodzinnym Wajnberga i Zofii Posmysz sta\u0142a si\u0119 przedmiotem wzrusze\u0144, za\u00adchwyt\u00f3w i protest\u00f3w. W pierwszym rz\u0119dzie podnie\u015bli larum wielbiciele Posmysz, za\u0142amuj\u0105c r\u0119ce nad trywial\u00adnym rzekomo librettem Aleksandra Miedwiediewa. Tymczasem narracja Posmysz ewoluowa\u0142a przez lata – od radiowego s\u0142uchowiska, przez adapta\u00adcj\u0119 filmow\u0105 Munka, kt\u00f3r\u0105 w zwi\u0105zku z tragiczn\u0105 \u015bmierci\u0105 re\u017cysera znamy tylko z wersji doko\u0144czonej przez Lesiewicza i Woroszylskiego, a\u017c po wydan\u0105 w 1962 roku powie\u015b\u0107, do kt\u00f3rej nawi\u0105za\u0142 Miedwiediew. W ka\u017c\u00addym z tych uj\u0119\u0107 opowie\u015b\u0107 wygl\u0105da nieco inaczej, zawsze jednak na plan pierwszy wysuwa si\u0119 dysproporcja mi\u0119dzy poczuciem winy a poczuciem krzywdy, odwr\u00f3cenie r\u00f3l kata i ofiary. Psychotyczne reakcje obronne, kt\u00f3re pomagaj\u0105 obydwu stronom przetrwa\u0107. Gdyby dochowa\u0107 wierno\u015bci kt\u00f3rej\u015b z narracji Posmysz, starczy\u0142oby mate\u00adria\u0142u co najwy\u017cej na oper\u0119 kameraln\u0105. Wersja Miedwiediewa jest bardziej rozbudowana i przyczyni\u0142a si\u0119 zapew\u00adne do „aresztowania” dzie\u0142a, nasuwa\u00adj\u0105cego zbyt liczne skojarzenia z wci\u0105\u017c \u017cyw\u0105 pami\u0119ci\u0105 Gu\u0142agu – mimo surrealnej grozy scen na transatlantyku. Lisa zachowuje si\u0119 tutaj jak bohater Damy pikowej<\/em> Puszkina: woli by\u0107 ostro\u017cna, by „nie ryzykowa\u0107 tego, co niezb\u0119dne, w nadziei osi\u0105gni\u0119cia tego, co zbyteczne”.<\/p>\n

Innego rodzaju w\u0105tpliwo\u015bci wzbu\u00addzi\u0142a re\u017cyseria Pountneya, specjalisty od oper „rzadkich”, mi\u0119dzy innymi Kr\u00f3la Rogera<\/em>. Mam wra\u017cenie, \u017ce w Polsce, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c nie mo\u017ce (i nie powinna) otrz\u0105sn\u0105\u0107 si\u0119 ze wspomnie\u00adnia Zag\u0142ady, widzom trudno przyj\u0105\u0107 „estetyzuj\u0105c\u0105” wizj\u0119 Auschwitz. Wo\u00adleliby\u015bmy przeku\u0107 t\u0119 tragedi\u0119 w sym\u00adbol, a najch\u0119tniej o niej zamilkn\u0105\u0107. Wielopoziomowa scenografia Johana Engelsa jest dla nas zbyt oczywista (\u015bnie\u017cnobia\u0142y transatlantyk, mroczny ob\u00f3z i \u0142\u0105cz\u0105ce obydwa \u015bwiaty bydl\u0119\u00adce wagony), kostiumy Marie-Jeanne Lekki zbyt dos\u0142owne, re\u017cyseria za\u015b – przerysowana i chwilami niedo\u00adpracowana. Przejmuj\u0105ce wra\u017cenie na wszystkich robi dopiero ostatnia, nareszcie symboliczna scena z Mart\u0105, kt\u00f3ra wchodzi na scen\u0119 ucharakteryzowana na Zofi\u0119 Posmysz. Wszystko to prawda, ale wizja sceniczna z Bregencji okazuje si\u0119 zarazem niezwykle klarowna i funkcjonalna. Przeciwnicy krzycz\u0105: to nie jest inscenizacja dla Polak\u00f3w! To inscenizacja dla czytel\u00adnik\u00f3w „Guardiana”, kt\u00f3rzy oswoili si\u0119 z poj\u0119ciem „Polish concentration camps”, dla niedouk\u00f3w, kt\u00f3rzy nie chc\u0105 czci\u0107 pami\u0119ci ofiar Auschwitz! Nam nie potrzeba \u0142opatologii! Czy\u017c\u00adby? Przypominam, \u017ce \u017cyjemy w kraju, gdzie ksi\u0105\u017cki Davida Irvinga, os\u0142a\u00adwionego k\u0142amcy o\u015bwi\u0119cimskiego, wydaje si\u0119 bez s\u0142owa komentarza od redakcji.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Krzysztof Bieli\u0144ski<\/p>\n

Najbardziej kontrowersyjna okaza\u0142a si\u0119 jednak sama muzyka. Przesycona mn\u00f3stwem odniesie\u0144 stylistycznych i kryptocytat\u00f3w, nie stroni\u0105ca od pa\u00adstiszu – a\u017c si\u0119 prosi, by oskar\u017cy\u0107 j\u0105 o wt\u00f3rno\u015b\u0107, eklektyzm, wr\u0119cz bana\u0142. Szkopu\u0142 w tym, \u017ce rozmaito\u015b\u0107 muzyki Wajnberga s\u0142u\u017cy jasno sprecyzowanym celom: u\u015bwiadomieniu skali, na jak\u0105 dokona\u0142 si\u0119 koszmar Zag\u0142ady; podkre\u015bleniu r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy postacia\u00admi, wywodz\u0105cymi si\u0119 z wielu pa\u0144stw, religii i system\u00f3w spo\u0142ecznych; stwo\u00adrzeniu poczucia uniwersalno\u015bci opi\u00adsywanych zdarze\u0144. Trudno dobitniej ukaza\u0107 absurd wymuszonej dyscy\u00adpliny, ni\u017c odniesieniami do Wozzecka<\/em>. Zaszczuta jednostka obleka si\u0119 w d\u017awi\u0119kow\u0105 posta\u0107 Petera Grimesa. Im dramat g\u0119stszy, tym wi\u0119cej w nim z Szostakowicza. Kiedy na transat\u00adlantyku rozbrzmiewa swobodnie atonalny jazz, ciarki chodz\u0105 po plecach, kiedy na modlitw\u0119 Bronki nak\u0142ada si\u0119 okaleczona pie\u015b\u0144 maryjna Angelus ad Virginem missus<\/em> – serce p\u0119ka. Wszystkie te muzyczne cudowno\u015bci znalaz\u0142y czu\u0142ych, \u015bwiadomych, ide\u00adalnie dobranych wykonawc\u00f3w. Kre\u00adacje prawdziwe stworzyli Agnieszka Rehlis (Lisa) i Artur Ruci\u0144ski (Tade\u00adusz). Przekonuj\u0105c\u0105 Mart\u0105 okaza\u0142a si\u0119 grecko-kazachska \u015bpiewaczka Elena Kessidi, obdarzona mocnym, cho\u0107 mo\u017ce nieco zbyt rozwibrowanym so\u00adpranem. Odrobin\u0119 zawi\u00f3d\u0142 – tak\u017ce postaciowo – Roberto Sacca w partii Waltera, operuj\u0105cy zamglonym i ma\u0142o no\u015bnym tenorem. W epizodycznych partiach wi\u0119\u017aniarek najlepiej wypad\u0142y El\u017cbieta Wr\u00f3blewska (Vlasta), Ma\u0142gorzata Olejniczak (Yvette) i Ma\u0142go\u00adrzata Godlewska (Bronka). Bogdan Gola jak zwykle bez zarzutu przygo\u00adtowa\u0142 sw\u00f3j ch\u00f3r, orkiestra pod batut\u0105 Gabriela Chmury – niestrudzonego popularyzatora tw\u00f3rczo\u015bci Wajnberga – gra\u0142a jak natchniona.<\/p>\n

W kuluarach pojawi\u0142y si\u0119 g\u0142osy, \u017ce kto\u015b t\u0119 przyja\u017a\u0144 Szostakowicza z Wajnbergiem musia\u0142 wymy\u015bli\u0107, \u017ce to chwyt marketingowy, kt\u00f3ry wypro\u00admuje po latach dorobek niezbyt uta\u00adlentowanego epigona. W 1953 roku Wajnberg zosta\u0142 aresztowany pod za\u00adrzutem „bur\u017cuazyjnego nacjonalizmu \u017cydowskiego” – wskutek tak zwanego spisku lekarzy kremlowskich, gigan\u00adtycznej prowokacji antysemickiej, kt\u00f3rej ofiar\u0105 pad\u0142y osoby zwi\u0105zane z \u017bydowskim Komitetem Antyfaszy\u00adstowskim i or\u0119downikami powstania autonomicznej republiki \u017cydowskiej na Krymie. Szostakowicz obieca\u0142 Wajnbergowi, \u017ce w razie aresztowa\u00adnia Natalii zaopiekuje si\u0119 ich c\u00f3rk\u0105. Wstawi\u0142 si\u0119 za nim u \u0141awrientija Berii, szefa NKWD. To nie tylko dow\u00f3d przyja\u017ani. To akt bezprzyk\u0142adnego heroizmu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W tym roku obchody Yom HaShoah, Dnia Pami\u0119ci Ofiar Holokaustu, rozpoczn\u0105 si\u0119 w Izraelu 1 maja po zachodzie s\u0142o\u0144ca. W przeddzie\u0144 w Operze w Tel Awiwie odb\u0119dzie si\u0119 izraelska premiera Pasa\u017cerki Wajnberga – z innymi wykonawcami, ale w tej samej inscenizacji Davida Pountneya, w kt\u00f3rej dzie\u0142o zosta\u0142o wystawione w Bregencji, po raz pierwszy w pe\u0142nej … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3795","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3795","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3795"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3795\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3809,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3795\/revisions\/3809"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3795"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3795"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3795"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}