{"id":3936,"date":"2019-06-21T01:39:35","date_gmt":"2019-06-20T23:39:35","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=3936"},"modified":"2019-09-29T21:52:29","modified_gmt":"2019-09-29T19:52:29","slug":"okrezna-droga-do-poczatku-swiata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=3936","title":{"rendered":"Okr\u0119\u017cn\u0105 drog\u0105 do pocz\u0105tku \u015bwiata"},"content":{"rendered":"

To ju\u017c kolejny czerwiec, kt\u00f3ry sp\u0119dzam z muzyk\u0105 Wagnera: z roku na rok coraz intensywniej, bo od czasu pierwszego Tristana <\/em>w Longborough – wystawionego w 150. rocznic\u0119 prapremiery – rozmy\u015blnie pod\u0105\u017cam tropem \u015bpiewak\u00f3w, kt\u00f3rzy wchodzili w \u015bwiat oper mistrza z Bayreuth pod czujn\u0105 opiek\u0105 Anthony’ego Negusa. Tym razem, w ramach preludium do nowej inscenizacji Pier\u015bcienia Nibelunga <\/em>pod jego batut\u0105, postanowi\u0142am wybra\u0107 si\u0119 do Konzert Theater Bern na Tristana <\/em>z udzia\u0142em Lee Bisset, fenomenalnej Izoldy we wznowieniu spektaklu LFO w 2017 roku, oraz szwedzkiego tenora Daniela Franka, na kt\u00f3rego nie uda\u0142o mi si\u0119 trafi\u0107 w obsadzie ubieg\u0142orocznego Zmierzchu bog\u00f3w <\/em>w Karlsruhe, czego ogromnie w\u00f3wczas \u017ca\u0142owa\u0142am, bo w nagraniach brzmia\u0142 bardzo obiecuj\u0105co. Opera w Bernie ma zreszt\u0105 pi\u0119kne tradycje wagnerowskie: dzia\u0142alno\u015b\u0107 neobarokowego gmachu zaprojektowanego przez Ren\u00e9 von Wurstembergera zainaugurowano w 1903 roku przedstawieniem Tannh\u00e4user<\/span>a<\/em>, a szwajcarska premiera Tristana <\/em>odby\u0142a si\u0119 w marcu 1889 roku w H\u00f4tel de Musique, poprzedniej siedzibie teatru, zburzonej na pocz\u0105tku XX wieku. <\/span><\/p>\n

Jecha\u0142am do Szwajcarii pe\u0142na najlepszych nadziei: za koncepcj\u0119 re\u017cysersk\u0105 odpowiada\u0142 Ludger Engels, gruntownie wykszta\u0142cony muzyk niemiecki, kt\u00f3ry sk\u0142oni\u0142 si\u0119 w stron\u0119 teatru za namow\u0105 Helmutha Rillinga, wybitnego dyrygenta i za\u0142o\u017cyciela Bach-Collegium Stuttgart. Od po\u0142owy lat 90. Engels wyre\u017cyserowa\u0142 ponad trzydzie\u015bci spektakli operowych, w tym minimalistyczn\u0105, stosunkowo ciep\u0142o przyj\u0119t\u0105 inscenizacj\u0119 Tristana i Izoldy <\/em>dla Theater Aachen (2012). Gdybym bardziej wnikliwie wczyta\u0142a si\u0119 w recenzje z tamtego spektaklu, w g\u0142owie zapali\u0142oby mi si\u0119 czerwone \u015bwiate\u0142ko. Nawet odporni na ekstrawagancje niemieckiej Regieoper<\/em> krytycy zwr\u00f3cili bowiem uwag\u0119 na brak jakichkolwiek relacji mi\u0119dzy tytu\u0142owymi postaciami, zarzucaj\u0105c re\u017cyserowi zbyt dos\u0142owne potraktowanie Tristana <\/em>jako dramatu idei. W Bernie Engels poszed\u0142 na ca\u0142o\u015b\u0107 i przeistoczy\u0142 arcydzie\u0142o Wagnera w wielopi\u0119trowy teatr w teatrze, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do sztuki berli\u0144skiego performera Jonathana Meese. By\u0107 mo\u017ce Czytelnicy pami\u0119taj\u0105, \u017ce w 2014 roku Meese mia\u0142 przygotowa\u0107 now\u0105 inscenizacj\u0119 Parsifala <\/em>w Bayreuth. Zarz\u0105dcy Festiwalu ostatecznie rozwi\u0105zali z nim umow\u0119, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 oficjalnie na zbyt wysoki koszt przedsi\u0119wzi\u0119cia. W kuluarach szeptano, \u017ce posz\u0142o raczej o upodobanie artysty do nazistowskiego gestu „Heil Hitler”, za kt\u00f3rego u\u017cycie w performansie Gr\u00f6\u00dfenwahn in der Kunstwelt <\/em>na wystawie documenta Meese zosta\u0142 postawiony przed S\u0105dem Okr\u0119gowym w Kassel. Proces wygra\u0142 i nie odst\u0105pi\u0142 od swych kontrowersyjnych praktyk. Szczerze m\u00f3wi\u0105c, jego wyst\u0105pienia artystyczne lawiruj\u0105 na pograniczu hucpy: pewien krytyk ochrzci\u0142 go nawet mianem Borata sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Tristan i Izolda <\/em>w Konzert Theater Bern. Daniel Frank w roli tytu\u0142owej. Fot. Christian Kleiner<\/p>\n

Nie powstrzyma\u0142o to jednak Engelsa przed ucharakteryzowaniem Tristana na Jonathana Meese, wyposa\u017ceniem go w trzy Izoldy (jedn\u0105 \u015bpiewaj\u0105c\u0105, pono\u0107 metafor\u0119 Mathilde Wesendonck; oraz dwie nieme – pierwsz\u0105 \u017con\u0119 Wagnera Minn\u0119, czyli mi\u0142o\u015b\u0107 z przesz\u0142o\u015bci, oraz jego przysz\u0142\u0105 towarzyszk\u0119 Cosim\u0119, kt\u00f3r\u0105 z niewiadomych przyczyn upozowa\u0142 na skrzy\u017cowanie Lady Gagi z Klausem Nomi) i za\u015bmieceniem sceny mn\u00f3stwem rekwizyt\u00f3w, kt\u00f3re wtajemniczonym przywodzi\u0142y na my\u015bl sztuk\u0119 niemieckiego skandalisty, za to chyba nikomu nie kojarzy\u0142y si\u0119 z Wagnerowskim dramatem (scenografia Volker Thiele, kostiumy Heide Kastler, \u015bwiat\u0142a Bernhard Bieri). Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, ka\u017cdy z III akt\u00f3w rozegra\u0142 w kompletnie odmiennej stylistyce, nie spajaj\u0105c ich \u017cadn\u0105 klamr\u0105 narracyjn\u0105, a ca\u0142o\u015b\u0107 kaza\u0142 „wyre\u017cyserowa\u0107” \u015bpiewakowi realizuj\u0105cemu partie Pasterza i M\u0142odego \u017beglarza (Andries Cloete). Nie podejm\u0119 si\u0119 wnikliwej egzegezy koncepcji Engelsa – donios\u0119 tylko, \u017ce w ostatecznym rozrachunku nikt nie umar\u0142 (ale te\u017c nikt z nikim si\u0119 nie po\u0142\u0105czy\u0142), a w scenie fina\u0142owej re\u017cyser nie omieszka\u0142 przypomnie\u0107 deklaracji Meese, \u017ce „Kunst ist totalste Freiheit”. S\u0105dz\u0105c z gromkiego wybuchu \u015bmiechu w III akcie, kiedy Kurwenal pyta Tristana: „Bist du nun tot? Lebst du noch?”, publiczno\u015b\u0107 dostrzeg\u0142a pewne rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy librettem a wizj\u0105 re\u017cysera.
\n<\/span><\/p>\n

Niestety, ba\u0142agan na scenie nie pozosta\u0142 bez wp\u0142ywu na jako\u015b\u0107 kreacji wokalnych. Lee Bisset wypad\u0142a znacznie poni\u017cej swoich mo\u017cliwo\u015bci – znakomita postaciowo, \u015bpiewa\u0142a jednak g\u0142osem zm\u0119czonym, zanadto rozwibrowanym i niepewnym intonacyjnie. Daniel Frank – obdarzony pi\u0119knym w barwie i bardzo muzykalnie prowadzonym tenorem – straci\u0142 si\u0142y ju\u017c w po\u0142owie II aktu i nie zdo\u0142a\u0142 zbudowa\u0107 napi\u0119cia w rozbudowanej scenie przed\u015bmiertnej agonii Tristana. Niez\u0142e wra\u017cenie wywar\u0142a aksamitnog\u0142osa, cho\u0107 nieporadna aktorsko Claude Eichenberger (Brangena). Robin Adams solidnie ukszta\u0142towa\u0142 posta\u0107 Kurwenala, ale chwilami wyra\u017anie traci\u0142 kontrol\u0119 nad wolumenem swego pot\u0119\u017cnego barytonu. Niespodziewanym bohaterem wieczoru okaza\u0142a si\u0119 Berner Symphonieorchester – w odrobin\u0119 zmniejszonym sk\u0142adzie, graj\u0105ca pod batut\u0105 swego szefa Kevina Johna Edusei w do\u015b\u0107 wolnych tempach, klarownym, „modernistycznym” d\u017awi\u0119kiem. By\u0142 to Wagner zdecydowanie bli\u017cszy estetyce Bouleza ni\u017c – dajmy na to – Thielemanna, \u015bwietnie dostosowany do akustyki wn\u0119trza i na tyle intryguj\u0105cy, by odci\u0105gn\u0105\u0107 uwag\u0119 od niew\u0105tpliwych mielizn inscenizacji Ludgera Engelsa.<\/p>\n

Podr\u00f3\u017cowa\u0142am do Anglii w niez\u0142omnym prze\u015bwiadczeniu, \u017ce b\u0119dzie ju\u017c tylko lepiej. Spokojna o stron\u0119 muzyczn\u0105 pierwszego cz\u0142onu Pier\u015bcienia<\/em> w Longborough, obawia\u0142am si\u0119 troch\u0119 koncepcji scenicznej Amy Lane – re\u017cyserki utalentowanej, wci\u0105\u017c jednak niezbyt do\u015bwiadczonej (do tej pory szlify zdobywa\u0142a przede wszystkim jako asystentka, pracowa\u0142a te\u017c przy wznowieniach, m.in. Kr\u00f3la Rogera <\/em>w uj\u0119ciu Kaspara Holtena dla Sydney Opera House). Obawy okaza\u0142y si\u0119 p\u0142onne, cho\u0107 now\u0105 wizj\u0119 Z\u0142ota Renu <\/em>trudno nazwa\u0107 odkrywcz\u0105. Lane nawi\u0105za\u0142a lu\u017ano do legendarnej inscenizacji Pier\u015bcienia <\/em>przez Patrice’a Ch\u00e9reau – obrazu Europy w dobie rewolucji przemys\u0142owej, bezdusznego \u015bwiata sterowanego \u017c\u0105dz\u0105 zysku, toczonego rakiem korupcji i wyzysku. Tamten „bur\u017cuazyjny” Ring <\/em>by\u0142 jednak niezwykle klarowny wizualnie, tymczasem Lane nie opar\u0142a si\u0119 pokusie uzupe\u0142nienia oszcz\u0119dnej scenografii (Rhiannon Newman Brown) wsz\u0119dobylskimi i czasem nazbyt dos\u0142ownymi projekcjami. Kilka pomys\u0142\u00f3w Tima Baxtera przemawia\u0142o jednak do wyobra\u017ani, przede wszystkim modernistyczna wizja Walhalli, majacz\u0105cej w oddali niczym sylwetka niedoko\u0144czonej fabryki.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Z\u0142oto Renu <\/em>w LFO. Mark Stone (Alberyk). Fot. Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

Za to \u015bpiewak\u00f3w Amy Lane poprowadzi\u0142a po mistrzowsku, subtelnie podkre\u015blaj\u0105c rysy charakterologiczne bohater\u00f3w i oplataj\u0105c\u0105 ich sie\u0107 wzajemnych zale\u017cno\u015bci. Tragiczny w jej uj\u0119ciu Alberyk rzuci\u0142 nowe \u015bwiat\u0142o na nieuchronny upadek Wotana – w obj\u0119cia z\u0142a stacza\u0142 si\u0119 stopniowo, powodowany wpierw upokorzeniem, p\u00f3\u017aniej gniewem i okrucie\u0144stwem, wreszcie dojmuj\u0105c\u0105 rozpacz\u0105. \u015amier\u0107 Fasolta da\u0142o si\u0119 przewidzie\u0107 ju\u017c w\u00f3wczas, kiedy tulona w obj\u0119ciach olbrzyma Freja na okamgnienie odwzajemni\u0142a jego pieszczot\u0119 – daj\u0105c tym samym dow\u00f3d rodz\u0105cego si\u0119 mi\u0119dzy dwojgiem uczucia, kt\u00f3re mog\u0142oby pokrzy\u017cowa\u0107 plany \u017c\u0105dnego z\u0142ota Fafnera. Loge okaza\u0142 si\u0119 postaci\u0105 i\u015bcie mefistofeliczn\u0105: znawc\u0105 natury bog\u00f3w, kar\u0142\u00f3w i olbrzym\u00f3w, a zarazem wrogiem wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w mitycznego \u015bwiata; ironicznym kpiarzem, kt\u00f3ry pod mask\u0105 u\u015bmiechu skrywa\u0142 g\u0142\u0119bok\u0105 pogard\u0119 do przedstawicieli ca\u0142ego stworzenia. Przewrotny p\u00f3\u0142b\u00f3g, kt\u00f3ry odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w narracji Z\u0142ota Renu<\/em>, by\u0142by jeszcze bardziej przekonuj\u0105cy, gdyby Lane zbli\u017cy\u0142a go do Goethea\u0144skiego pierwowzoru, zamiast nadawa\u0107 mu cechy diab\u0142a z p\u00f3\u017anoromantycznych uj\u0119\u0107 opery Gounoda. Warto by te\u017c dopracowa\u0107 r\u00f3\u017cnice proporcji mi\u0119dzy postaciami – Mime, kt\u00f3ry wyra\u017anie g\u00f3ruje wzrostem nad reszt\u0105 obsady, zaburza wiarygodno\u015b\u0107 narracji. Troch\u0119 w tym winy autorki kostium\u00f3w (Emma Ryott) – na szcz\u0119\u015bcie do zamkni\u0119cia Ringu <\/em>w ca\u0142o\u015b\u0107 zosta\u0142o sporo czasu, b\u0119dzie wi\u0119c jeszcze sposobno\u015b\u0107, by skorygowa\u0107 drobne niedoci\u0105gni\u0119cia inscenizacji.<\/p>\n

Trudno rozstrzygn\u0105\u0107, kto spo\u015br\u00f3d obsady zas\u0142u\u017cy\u0142 na wi\u0119ksze brawa – nieoczywisty, wr\u0119cz ekspresjonistyczny w wyrazie Alberyk w uj\u0119ciu Marka Stone’a, obdarzonego doskonale postawionym i bogatym w odcienie barytonem, czy przera\u017caj\u0105cy Loge w interpretacji Marka Le Brocqa, z ka\u017cd\u0105 fraz\u0105 wycyzelowan\u0105 jak laserowy grawerunek w marmurze, \u015bwietlist\u0105 i pewn\u0105 intonacyjnie. Darren Jeffery zbudowa\u0142 zaskakuj\u0105co „ludzk\u0105” posta\u0107 Wotana – g\u0142osem pe\u0142nym melancholii, czasem a\u017c rozedrganym od b\u00f3lu, przywodz\u0105cym na my\u015bl skojarzenia z najsubtelniejszymi wykonaniami niemieckiego repertuaru pie\u015bniowego. Jego mi\u0119kki bas-baryton znalaz\u0142 idealn\u0105 przeciwwag\u0119 w d\u017awi\u0119cznym i okr\u0105g\u0142ym sopranie Madeleine Shaw (Fryka), znakomicie oddaj\u0105cym rozterki uwik\u0142anej w „m\u0119sk\u0105” intryg\u0119 partnerki ojca bog\u00f3w. Obdarzona zmys\u0142owym, nieomal dziewcz\u0119cym sopranem Marie Arnet wcieli\u0142a si\u0119 w bardzo przekonuj\u0105c\u0105 Frej\u0119, dysponuj\u0105cy jasnym i przenikliwym tenorem Adrian Dwyer wstrz\u0105saj\u0105co wy\u015bpiewa\u0142 udr\u0119k\u0119 Mimego. Z olbrzym\u00f3w bardziej zapad\u0142 mi w pami\u0119\u0107 wzruszaj\u0105cy Fasolt (Pauls Putnins). Troch\u0119 \u017cal, \u017ce niez\u0142emu sk\u0105din\u0105d Frohowi (Elliot Goldie) zabrak\u0142o si\u0142 tu\u017c przed fina\u0142em: w ekstatycznej frazie „Zur Burg f\u00fchrt die Br\u00fccke” g\u0142os boga deszczu powinien naprawd\u0119 rozb\u0142ysn\u0105\u0107 kolorami t\u0119czy. W\u015br\u00f3d C\u00f3r Renu znalaz\u0142 si\u0119 materia\u0142 na przysz\u0142\u0105 Erd\u0119 – g\u0119sty, bogaty w alikwoty kontralt Katie Stevenson (Flosshilde). Tymczasem w rol\u0119 bogini-pramatki brawurowo wesz\u0142a Mae Heydorn – g\u0142osem dostatecznie z\u0142owieszczym i pe\u0142nym autorytetu, by zmrozi\u0107 krew nie tylko w \u017cy\u0142ach Wotana.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Darren Jeffery (Wotan) i Mark Le Brocq (Loge). Fot. Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

Ka\u017cde s\u0142owo pada\u0142o ze sceny wyra\u017anie, idealnie wyartyku\u0142owane, po\u0142\u0105czone jedno z drugim w g\u0142\u0119boko przemy\u015blan\u0105 i jeszcze g\u0142\u0119biej prze\u017cyt\u0105 wypowied\u017a. Tym razem orkiestra pod batut\u0105 niezawodnego Anthony’ego Negusa usun\u0119\u0142a si\u0119 jakby w cie\u0144. W rzeczywisto\u015bci zros\u0142a si\u0119 ze \u015bpiewakami w jedn\u0105 istot\u0119, \u017cywy, pulsuj\u0105cy organizm, w kt\u00f3rym motywy splata\u0142y si\u0119 ze sob\u0105, kr\u0105\u017cy\u0142y jak limfa pod sk\u00f3r\u0105, dociera\u0142y do najg\u0142\u0119bszych warstw tkanki muzycznej. S\u0142ynne preludium rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 g\u0142uchym, wywiedzionym z trzewi prabytu d\u017awi\u0119kiem Es w kontrabasach, obudzi\u0142o rogi, p\u00f3\u017aniej reszt\u0119 instrument\u00f3w i wreszcie ca\u0142y \u015bwiat. Negus przez ca\u0142e Z\u0142oto Renu <\/em>dawkowa\u0142 napi\u0119cie stopniowo, rezerwy oszcz\u0119dzi\u0142 na fina\u0142. By\u0107 mo\u017ce dlatego takie wra\u017cenie wywar\u0142o na mnie proroctwo Erdy i rozbrzmiewaj\u0105ca tragicznym smutkiem metamorfoza motywu „stawania si\u0119”, kt\u00f3ry przechodzi w tonacj\u0119 molow\u0105, by po s\u0142owach „Alles was ist, endet” cofn\u0105\u0107 si\u0119 jak martwa fala, zwiastuj\u0105ca nieuchronny powr\u00f3t do stanu sprzed pocz\u0105tku.<\/p>\n

Wszystko, co b\u0119dzie si\u0119 dzia\u0142o w najbli\u017cszych latach w Longborough, zosta\u0142o niniejszym opowiedziane. Pozostaje ju\u017c tylko czeka\u0107 na pozosta\u0142e cz\u0119\u015bci Ringu<\/em> i wielkie podsumowanie w 2023 roku.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To ju\u017c kolejny czerwiec, kt\u00f3ry sp\u0119dzam z muzyk\u0105 Wagnera: z roku na rok coraz intensywniej, bo od czasu pierwszego Tristana w Longborough – wystawionego w 150. rocznic\u0119 prapremiery – rozmy\u015blnie pod\u0105\u017cam tropem \u015bpiewak\u00f3w, kt\u00f3rzy wchodzili w \u015bwiat oper mistrza z Bayreuth pod czujn\u0105 opiek\u0105 Anthony’ego Negusa. Tym razem, w ramach preludium do nowej inscenizacji Pier\u015bcienia … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-3936","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3936","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3936"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3936\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3988,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3936\/revisions\/3988"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3936"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3936"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3936"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}