{"id":4009,"date":"2019-07-03T15:14:50","date_gmt":"2019-07-03T13:14:50","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=4009"},"modified":"2019-07-03T17:23:06","modified_gmt":"2019-07-03T15:23:06","slug":"przebudzenie-milosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=4009","title":{"rendered":"Przebudzenie mi\u0142o\u015bci"},"content":{"rendered":"

Po kolejnych do\u015bwiadczeniach z Pasa\u017cerk\u0105 <\/em>jeszcze raz wracam do opery Wajnberga – tym razem w formie podsumowania dotychczasowych inscenizacji i kr\u00f3tkiej historii recepcji dzie\u0142a. Esej ukaza\u0142 si\u0119 w czerwcowym numerze „Ruchu Muzycznego”, w kt\u00f3rym znajd\u0105 Pa\u0144stwo mi\u0119dzy innymi obszerny wywiad Klaudii Baranowskiej z klawesynist\u0105 i dyrygentem W\u0142adys\u0142awem K\u0142osiewiczem, blok tekst\u00f3w Katarzyny Gardziny-Kuba\u0142y i Jacka Marczy\u0144skiego o edukacji baletowej, rozmow\u0119 Wiolety \u017bochowskiej z niemieckim kompozytorem, muzykiem i programist\u0105 Alexandrem Schubertem, za\u0142o\u017cycielem zespo\u0142u Decoder, oraz relacj\u0119 Adama Suprynowicza z wroc\u0142awskiego festiwalu Musica Electronica Nova. Gor\u0105co polecam.<\/p>\n

***<\/p>\n

Zacznijmy od pocz\u0105tku. Ob\u00f3z Auschwitz-Birkenau, czerwiec 1943 roku. Niespe\u0142na dwudziestoletnia Zofia jest szcz\u0119\u015bliwa. Deszcz przesta\u0142 pada\u0107. Rozwia\u0142a si\u0119 mg\u0142a przemieszana z cuchn\u0105cym dymem krematori\u00f3w. Za drutami rozpostar\u0142a si\u0119 szmaragdowa ziele\u0144 traw. A mo\u017ce wcale nie by\u0142o tak pi\u0119knie, tylko Zofia spojrza\u0142a na \u015bwiat innymi oczami. Tydzie\u0144 wcze\u015bniej zosta\u0142a szrajberk\u0105 obozowej kuchni i magazynu \u017cywno\u015bci. Zwolniono j\u0105 z nocnych zmian i obowi\u0105zku d\u017awigania kot\u0142\u00f3w z zup\u0105, ci\u0119\u017cszych ni\u017c ona sama. Dosta\u0142a czyste ubranie. Aufzejerka, czyli stra\u017cniczka Anneliese Franz, przydzieli\u0142a jej do pomocy wi\u0119\u017ania, kt\u00f3ry mia\u0142 j\u0105 wprowadzi\u0107 w tajniki ksi\u0119gowania. Wiele lat p\u00f3\u017aniej Zofia napisa\u0142a o nim, \u017ce nie by\u0142 m\u0142ody. Mo\u017ce dlatego, \u017ce mia\u0142 na pasiaku trzycyfrowy numer, czyli musia\u0142 trafi\u0107 do obozu z pierwszym transportem. Spotka\u0142a si\u0119 z nim trzy razy. Za ostatnim da\u0142 jej na pami\u0105tk\u0119 medalik. Potem ju\u017c tylko grypsowali. Zofia chyba si\u0119 w nim zadurzy\u0142a, bo je\u015bli nie, to sk\u0105d jej spostrze\u017cenie, \u017ce w jego listach nigdy nie pojawi\u0142o si\u0119 s\u0142owo mi\u0142o\u015b\u0107? Dlaczego przekazuj\u0105c grypsy, szepta\u0142a pod nosem \u201eNie bud\u017acie mi\u0142o\u015bci, dop\u00f3ki nie zechce sama\u201d? Mi\u0142o\u015b\u0107 nie zechcia\u0142a albo nie zd\u0105\u017cy\u0142a. W pa\u017adzierniku aufzejerka przekaza\u0142a Zofii wiadomo\u015b\u0107, \u017ce wi\u0119zie\u0144 zosta\u0142 rozstrzelany.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Zdj\u0119cia obozowe Zofii Posmysz z Auschwitz. Fot. Rafa\u0142 Milach<\/p>\n

Po jego \u015bmierci Zofia dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce mia\u0142 na imi\u0119 Tadeusz. Nie zna\u0142a szczeg\u00f3\u0142\u00f3w osobistego \u017cycia kapitana Lisowskiego-Paolone. Nie zdawa\u0142a sobie sprawy, \u017ce by\u0142 zar\u0119czony z c\u00f3rk\u0105 nauczyciela spod D\u0119bicy. W obozowej korespondencji rozmawiali o g\u00f3rach, malarstwie i muzyce Bacha.<\/p>\n

Rok 1959. Zofia Posmysz ma napisa\u0107 dla Polskiego Radia reporta\u017c o otwarciu linii lotniczej Warszawa-Pary\u017c. Leci do stolicy Francji na jeden dzie\u0144. Podczas przechadzki po Place de la Concorde s\u0142yszy za plecami ostry g\u0142os kobiety wo\u0142aj\u0105cej kogo\u015b po niemiecku. Zupe\u0142nie jak g\u0142os aufzejerki Franz. Truchleje. Ogl\u0105da si\u0119 za siebie. Widzi kogo\u015b innego. Podobn\u0105 traum\u0119 prze\u017cy\u0142a kilka lat wcze\u015bniej, kiedy Radio oddelegowa\u0142o j\u0105 do zbierania materia\u0142\u00f3w do reporta\u017cu z zak\u0142ad\u00f3w chemicznych w O\u015bwi\u0119cimiu. W hotelu robotniczym wyrwa\u0142y j\u0105 wtedy z \u0142\u00f3\u017cka g\u0142osy enerdowskich in\u017cynier\u00f3w, kt\u00f3rzy przyjechali do Polski na wymian\u0119. M\u0105\u017c namawia Zofi\u0119 do opisania zaskorupia\u0142ych emocji. Powstaje s\u0142uchowisko Pasa\u017cerka z kabiny 45<\/em> \u2013 pierwsze literackie \u015bwiadectwo obozowe, kt\u00f3rego narratork\u0105 jest przedstawicielka oprawc\u00f3w: stra\u017cniczka Liza, kt\u00f3ra pod wp\u0142ywem nieoczekiwanego spotkania na statku musi si\u0119 zmierzy\u0107 z w\u0142asn\u0105 niechlubn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105. W roku 1960, za namow\u0105 Andrzeja Munka, Posmysz przerabia Pasa\u017cerk\u0119 <\/em>na widowisko telewizyjne, potem wsp\u00f3\u0142tworzy z re\u017cyserem scenariusz do filmu fabularnego \u2013 niedoko\u0144czonego arcydzie\u0142a, kt\u00f3re po tragicznej \u015bmierci Munka obro\u015bnie w\u0142asn\u0105 legend\u0105. W roku 1962 Zofia publikuje wersj\u0119 powie\u015bciow\u0105. Obozowe koszmary przestaj\u0105 nawiedza\u0107 j\u0105 we \u015bnie. Pasa\u017cerka <\/em>rusza w \u015bwiat, t\u0142umaczona na kolejne j\u0119zyki.<\/p>\n

Przek\u0142ad rosyjski ukazuje si\u0119 w 1964 roku i wpada w r\u0119ce Szostakowicza. Kompozytor z miejsca dostrzega potencja\u0142 operowy Pasa\u017cerki<\/em> i podsuwa powie\u015b\u0107 pod rozwag\u0119 muzykologa i librecisty Aleksandra Miedwiediewa. Ten z kolei postanawia zainteresowa\u0107 ni\u0105 Mieczys\u0142awa Wajnberga. Miedwiediew jedzie z Posmysz do Auschwitz i po tym do\u015bwiadczeniu zabiera si\u0119 do pracy nad librettem, w kt\u00f3rym rozbudowuje pierwotn\u0105 opowie\u015b\u0107, zachowuj\u0105c g\u0142\u00f3wny trzon narracji: dysproporcj\u0119 mi\u0119dzy poczuciem winy a poczuciem krzywdy, odwr\u00f3cenie r\u00f3l kata i ofiary, psychotyczne reakcje obronne, kt\u00f3re pomagaj\u0105 obydwu stronom przetrwa\u0107. Autorka akceptuje wersj\u0119 Miedwiediewa, cho\u0107 z pocz\u0105tku nie bez opor\u00f3w \u2013 fina\u0142owy monolog Marty, z tekstem zaczerpni\u0119tym z wiersza Paula \u00c9luarda, interpretuje jako sprzeczny z chrze\u015bcija\u0144skim obowi\u0105zkiem przebaczenia. Wajnberg ko\u0144czy oper\u0119 w 1968 roku i szykuje si\u0119 do premiery w moskiewskim Teatrze Bolszoj. Na pr\u00f3\u017cno. Dzie\u0142o, nasuwaj\u0105ce zbyt liczne skojarzenia z wci\u0105\u017c \u017cyw\u0105 pami\u0119ci\u0105 Gu\u0142agu, a przez niekt\u00f3rych \u2013 w reakcji na zwyci\u0119stwo Izraela w wojnie sze\u015bciodniowej \u2013 traktowane jako zawoalowany manifest ideologii syjonistycznej, zostaje zdj\u0119te z afisza. Kompozytor nie doczeka nawet premiery p\u00f3\u0142scenicznej, kt\u00f3ra odb\u0119dzie si\u0119 dopiero w 2006 roku w Teatrze Stanis\u0142awskiego w Moskwie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Inscenizacja Anselma Webera w Oper Frankfurt. Fot. Barbara Aum\u00fcller<\/p>\n

Pasa\u017cerka<\/em> w pe\u0142nej wersji teatralnej, wyre\u017cyserowanej przez Davida Pountneya, ujrzy \u015bwiat\u0142o dzienne cztery lata p\u00f3\u017aniej na festiwalu w Bregencji, w koprodukcji z Teatrem Wielkim-Oper\u0105 Narodow\u0105 w Warszawie, English National Opera w Londynie i Teatro Real w Madrycie. Odbiorcy stan\u0105 twarz\u0105 w twarz z Adornowskim dylematem niemo\u017cno\u015bci prze\u0142o\u017cenia do\u015bwiadczenia Zag\u0142ady na konwencjonalny j\u0119zyk sztuki. Cz\u0119\u015b\u0107 widz\u00f3w wyjdzie w trakcie spektaklu. Pozostali nagrodz\u0105 przedstawienie d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 owacj\u0105 na stoj\u0105co. Inscenizacja Pountneya \u2013 kt\u00f3ry zastrzeg\u0142 wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 swojej koncepcji a\u017c do roku 2015, nie do ko\u0144ca zreszt\u0105 skutecznie \u2013 trafi na deski TW-ON w pa\u017adzierniku 2010 roku. W kraju rodzinnym Wajnberga i Posmysz Pasa\u017cerka <\/em>stanie si\u0119 przedmiotem wzrusze\u0144, zachwyt\u00f3w i gromkich protest\u00f3w. W pierwszym rz\u0119dzie zaoponuj\u0105 wielbiciele tw\u00f3rczo\u015bci Posmysz, za\u0142amuj\u0105c r\u0119ce nad trywialnym rzekomo librettem Miedwiediewa. W\u0105tpliwo\u015bci wzbudzi \u201eestetyzuj\u0105ca\u201d wizja Auschwitz: wielopoziomowa scenografia Johana Engelsa oka\u017ce si\u0119 zbyt oczywista, kostiumy Marie-Jeanne Lekki \u2013 zbyt dos\u0142owne, re\u017cyseria Pountneya \u2013 zanadto przerysowana. Krytycy wytkn\u0105 muzyce Wajnberga d\u0142u\u017cyzny, brak nerwu dramatycznego, wt\u00f3rno\u015b\u0107, eklektyzm, a nawet bana\u0142.<\/p>\n

Jeszcze wi\u0119ksz\u0105 burz\u0119 Pasa\u017cerka <\/em>wywo\u0142a w Stanach Zjednoczonych, zw\u0142aszcza po premierze w Houston Grand Opera w 2014 roku \u2013 przede wszystkim za spraw\u0105 \u015brodowisk \u017cydowskich, kt\u00f3re wezm\u0105 dos\u0142ownie has\u0142o reklamuj\u0105ce dzie\u0142o Wajnberga jako \u201eoper\u0119 o Holokau\u015bcie\u201d. Przeciwnicy \u201eprzedstawiania nieprzedstawialnego\u201d zn\u00f3w odnios\u0105 si\u0119 do s\u0142ynnego, cho\u0107 przecie\u017c fa\u0142szywie interpretowanego cytatu z Adorna, kt\u00f3ry tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u201epo Auschwitz\u201d nazwa\u0142 barbarzy\u0144stwem. Inni nazw\u0105 Pasa\u017cerk\u0119<\/em> pr\u00f3b\u0105 ordynarnego przek\u0142amania historii Szoa i umniejszenia tragedii europejskich \u017byd\u00f3w przez zestawienie jej z rzekomo r\u00f3wnorz\u0119dnym cierpieniem innych narod\u00f3w. Pojawi\u0105 si\u0119 oskar\u017cenia, \u017ce Wajnberg \u2013 jedyny ocala\u0142y z rodziny, kt\u00f3ra po internowaniu w getcie \u0142\u00f3dzkim wyl\u0105dowa\u0142a w obozie koncentracyjnym w Trawnikach na Lubelszczy\u017anie i zosta\u0142a wymordowana podczas os\u0142awionej Operacji \u201eDo\u017cynki\u201d \u2013 stworzy\u0142 oper\u0119 antysemick\u0105, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 zwolennikom k\u0142amstwa o\u015bwi\u0119cimskiego. Nad g\u0142osami protestu przewa\u017c\u0105 jednak zachwyty: zdaniem wi\u0119kszo\u015bci Pasa\u017cerka<\/em> w przejmuj\u0105cy spos\u00f3b dowodzi, \u017ce po Auschwitz nie tylko mo\u017cna, lecz wr\u0119cz nale\u017cy tworzy\u0107 \u2013 \u017ceby podtrzyma\u0107 pami\u0119\u0107 tragedii i uczyni\u0107 z niej no\u015bn\u0105 narracj\u0119 na nowe, bynajmniej nie\u0142atwe czasy.<\/p>\n

Recepcja Pasa\u017cerki <\/em>w Niemczech, gdzie opera doczeka\u0142a si\u0119 licznych wystawie\u0144, pocz\u0105wszy od inscenizacji w Karlsruhe w 2013 roku, przez g\u0142o\u015bny spektakl we Frankfurcie a\u017c po niedawn\u0105 premier\u0119 w Brunszwiku, przybierze posta\u0107 swoistego katharsis \u2013 grupowej terapii narodu, rozrachunku z niechlubn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, pr\u00f3by wyzwolenia si\u0119 z roli spadkobierc\u00f3w pokolenia kat\u00f3w. W Danii, gdzie w czasie wojny obywatele w\u0142\u0105czyli si\u0119 w \u015bwietnie zorganizowan\u0105 akcj\u0119 przerzutu prze\u015bladowanych \u017byd\u00f3w do neutralnej Szwecji, a liczba ofiar Holocaustu pozosta\u0142a jedn\u0105 z najni\u017cszych w okupowanych krajach Europy, premiera opery Wajnberga w 2018 roku stanie si\u0119 pretekstem do szeroko zakrojonej kampanii edukacyjnej. M\u0142odzi ch\u00f3rzy\u015bci wspieraj\u0105cy zesp\u00f3\u0142 Den Jyske Opera w Aarhus zmierz\u0105 si\u0119 twarz\u0105 w twarz z traum\u0105 wojenn\u0105: poczuj\u0105 na grzbiecie ci\u0119\u017car prawdziwych mundur\u00f3w SS, zetn\u0105 w\u0142osy do go\u0142ej sk\u00f3ry i przeka\u017c\u0105 je na peruki dla dzieci po chemioterapii \u2013 \u017ceby tym bardziej \u015bwiadomie wej\u015b\u0107 w sk\u00f3r\u0119 sponiewieranych wi\u0119\u017aniarek Auschwitz.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pasa\u017cerka <\/em>w Staatstheater Braunschweig (re\u017c. Dirk Schmeding). Fot. Thomas M. Jauk<\/p>\n

Najwi\u0119cej emocji wzbudz\u0105 jednak dwie z dawna wyczekiwane produkcje: premiera rosyjska w Jekaterynburgu (2016) i tegoroczna premiera w Operze Izraelskiej w Tel Awiwie. W tej pierwszej re\u017cyser Thaddeus Strassberger zderzy koszmar Auschwitz z klaustrofobiczn\u0105 atmosfer\u0105 transatlantyku, poka\u017ce dwa miejsca, sk\u0105d nie ma ucieczki, splecie na zawsze losy dw\u00f3ch kobiet: kata i ofiary. Innymi s\u0142owy, stworzy teatralny ekwiwalent matni, w jakiej przysz\u0142o tworzy\u0107 t\u0119 oper\u0119 Wajnbergowi, sytuacji, w kt\u00f3rej ka\u017cdy kompromis musia\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 na marne, a ka\u017cda aluzja \u2013 trafi\u0107 w pustk\u0119 niezrozumienia. Izraelczycy poznaj\u0105 Pasa\u017cerk\u0119 <\/em>w klasycznej ju\u017c inscenizacji Pountneya, za to w szczeg\u00f3lnych okoliczno\u015bciach: w przeddzie\u0144 dorocznych obchod\u00f3w Jom HaSzoa \u2013 dnia pami\u0119ci o Zag\u0142adzie. Zn\u00f3w podnios\u0105 si\u0119 g\u0142osy protestu, tym razem jednak uton\u0105 w morzu \u0142ez i wzrusze\u0144 m\u0142odszych odbiorc\u00f3w, kt\u00f3rzy znaj\u0105 t\u0119 histori\u0119 z opowie\u015bci przodk\u00f3w, ale chc\u0105 jej do\u015bwiadczy\u0107 w\u0142asnym sercem, wyci\u0105gn\u0105\u0107 z niej nauk\u0119, kt\u00f3ra pomo\u017ce im \u017cy\u0107 tu i teraz. Nie spos\u00f3b przepracowa\u0107 traumy, wci\u0105\u017c pozostaj\u0105c w \u017ca\u0142obie.<\/p>\n

Pisa\u0142am ju\u017c kiedy\u015b, \u017ce Pasa\u017cerka<\/em> naprawd\u0119 jest oper\u0105 o Holokau\u015bcie, mimo \u017ce w libretcie w\u0142a\u015bciwie nie ma \u017byd\u00f3w. Gdyby Wajnberg zaludni\u0142 scen\u0119 ofiarami Szoa, ich g\u0142osy znik\u0142yby w piekle wizualnej dos\u0142owno\u015bci. Umarli przemawiaj\u0105 w tym dziele muzyk\u0105 \u2013 strz\u0119pami melodii z \u017cydowskiego sztetla, przerwan\u0105 w p\u00f3\u0142 taktu Chaconne <\/em>Bacha, kt\u00f3r\u0105 po strzaskanym instrumencie Tadeusza przejmie w unisonie ca\u0142a grupa skrzypiec w orkiestrze. Umarli tam s\u0105, tylko trzeba si\u0119 w nich ws\u0142ucha\u0107. Mo\u017ce szepcz\u0105 pod nosem: \u201eNie bud\u017acie mi\u0142o\u015bci, dop\u00f3ki nie zechce sama\u201d? Mi\u0142o\u015b\u0107 do Pasa\u017cerki <\/em>Wajnberga budzi\u0142a si\u0119 d\u0142ugo. S\u0105dz\u0105c z coraz przychylniejszych reakcji odbiorc\u00f3w, w ko\u0144cu zechcia\u0142a wyj\u015b\u0107 im naprzeciw.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po kolejnych do\u015bwiadczeniach z Pasa\u017cerk\u0105 jeszcze raz wracam do opery Wajnberga – tym razem w formie podsumowania dotychczasowych inscenizacji i kr\u00f3tkiej historii recepcji dzie\u0142a. Esej ukaza\u0142 si\u0119 w czerwcowym numerze „Ruchu Muzycznego”, w kt\u00f3rym znajd\u0105 Pa\u0144stwo mi\u0119dzy innymi obszerny wywiad Klaudii Baranowskiej z klawesynist\u0105 i dyrygentem W\u0142adys\u0142awem K\u0142osiewiczem, blok tekst\u00f3w Katarzyny Gardziny-Kuba\u0142y i Jacka Marczy\u0144skiego … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-4009","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4009","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4009"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4009\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4014,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4009\/revisions\/4014"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4009"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4009"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4009"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}