{"id":4153,"date":"2019-08-16T12:01:31","date_gmt":"2019-08-16T10:01:31","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=4153"},"modified":"2019-08-16T12:01:31","modified_gmt":"2019-08-16T10:01:31","slug":"uwazajcie-jakie-to-piekne","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=4153","title":{"rendered":"Uwa\u017cajcie, jakie to pi\u0119kne"},"content":{"rendered":"

Na tegorocznym festiwalu Chopin i jego Europa Patron ust\u0105pi\u0142 troch\u0119 miejsca Jubilatowi. Ju\u017c dzi\u015b koncertowe wykonanie Flisa <\/em>z orkiestr\u0105 Europa Galante pod batut\u0105 Fabia Biondiego, jutro Christoph Pr\u00e9gardien i Christoph Schnatzkertz w programie z\u0142o\u017conym mi\u0119dzy innymi z pie\u015bni Moniuszki, w niedziel\u0119 Tatsuya Shimono poprowadzi Bajk\u0119<\/em> z Hiroshima Symphony Orchestra, Moniuszkowskie kompozycje fortepianowe zabrzmi\u0105 na recitalu Cypriena Katsarisa 27 sierpnia. W tym roku o czterech operowych wieczorach Festiwalu b\u0119d\u0119 pisa\u0107 do „Ruchu Muzycznego”. Tymczasem przedstawiam esej, kt\u00f3ry uka\u017ce si\u0119 w folderze koncertu ze Strasznym dworem <\/em>w wykonaniu Orkiestry XVIII wieku pod dyrekcj\u0105 Grzegorza Nowaka (25 sierpnia). Program ca\u0142ej imprezy tutaj: https:\/\/festiwal.nifc.pl\/pl\/2019\/kalendarium.<\/a> Zapraszamy.
\n<\/span><\/p>\n

***<\/p>\n

\u201ePrzesz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 jest to dzi\u015b, tylko cokolwiek dalej\u201d \u2013 pisa\u0142 w jednym z wierszy ze zbioru Vade-mecum<\/em> Cyprian Kamil Norwid, piewca tera\u017aniejszo\u015bci kszta\u0142towanej przez minione do\u015bwiadczenia, historii rozumianej jako skarbnica ludzkich prze\u017cy\u0107 i emocji. Norwid by\u0142 poet\u0105 dziej\u00f3w, w kt\u00f3rych cz\u0142owiek rozmija\u0142 si\u0119 cz\u0119sto ze swym celem, niweczonym przez ironi\u0119 zdarze\u0144. W innym poemacie, wchodz\u0105cym w sk\u0142ad przemowy Rzecz o wolno\u015bci s\u0142owa<\/em>, oznajmi\u0142 jednak, \u017ce zna \u201eco\u015b gorszego nad u\u015bmiechy krzywe, \/ Nad cynizm, nad ironi\u0119: znam serio<\/em> fa\u0142szywe!\u201d. Czwarty wieszcz narodowy zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce w codziennym \u017cyciu tragedia zawsze przeplata si\u0119 z komedi\u0105. Nierozumiany zar\u00f3wno przez wsp\u00f3\u0142czesnych, jak i potomnych \u2013 a przecie\u017c da\u0142 w swej tw\u00f3rczo\u015bci odpowied\u017a na nurtuj\u0105ce wielu pytania: jak mo\u017cna si\u0119 \u015bmia\u0107, i to do rozpuku, cho\u0107 za oknem noc czarna? Dlaczego dramat tym bardziej chwyta za gard\u0142o, kiedy towarzyszy mu groteska? Jak prze\u017cywa\u0107 \u017ca\u0142ob\u0119, nie trac\u0105c wdzi\u0119ku i poczucia humoru?<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Stanis\u0142aw Moniuszko. Zdj\u0119cie z warszawskiej pracowni Jana Mieczkowskiego.<\/p>\n

Kiedy Moniuszko pisa\u0142 Straszny dw\u00f3r<\/em>, w Kr\u00f3lestwie Polskim, stopniowo integrowanym z Cesarstwem Rosyjskim, dzia\u0142y si\u0119 rzeczy a\u017c groteskowe w swej potworno\u015bci. W lutym 1861 roku, podczas protestu antyrz\u0105dowego na Krakowskim Przedmie\u015bciu w Warszawie, w starciach z wojskiem zgin\u0119\u0142o pi\u0119ciu przypadkowych uczestnik\u00f3w marszu: robotnik \u015blusarz, czeladnik krawiecki, 16-letni ucze\u0144 Gimnazjum Realnego oraz dw\u00f3ch ziemian. Zorganizowany niespe\u0142na tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej pogrzeb poleg\u0142ych przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w stutysi\u0119czn\u0105 manifestacj\u0119. Kondukt wi\u0142 si\u0119 od miejsca tragedii a\u017c po same Pow\u0105zki. Katolicy szli rami\u0119 w rami\u0119 z \u017bydami i protestantami. Patrole policji i \u017candarmerii rosyjskiej usun\u0119\u0142y si\u0119 z ulic i pozwoli\u0142y \u017ca\u0142obnikom na swobodny przemarsz \u2013 tylko po to, by w kwietniu bez \u017cadnych skrupu\u0142\u00f3w spacyfikowa\u0107 uczestnik\u00f3w kolejnego protestu na Placu Zamkowym. Tym razem w strzelaninie zgin\u0119\u0142o przesz\u0142o sto os\u00f3b.<\/p>\n

Nieca\u0142e dwa lata p\u00f3\u017aniej wybuch\u0142o powstanie styczniowe, kt\u00f3rego los przypiecz\u0119towa\u0142a katastrofalna w skutkach bitwa pod Opatowem, rozegrana 21 lutego 1864 roku. Na pocz\u0105tku kwietnia policja aresztowa\u0142a Romualda Traugutta, dyktatora powstania. Po miesi\u0105cach przes\u0142ucha\u0144 niez\u0142omny dow\u00f3dca dosta\u0142 kar\u0119 \u015bmierci. Wyrok przez powieszenie wykonano 5 sierpnia na stokach Cytadeli \u2013 w\u015br\u00f3d niewyobra\u017calnej kakofonii t\u0142umu wznosz\u0105cych modlitwy Polak\u00f3w i zag\u0142uszaj\u0105cej ich rosyjskiej orkiestry wojskowej.<\/p>\n

Na czas od pogrzebu Pi\u0119ciu Poleg\u0142ych a\u017c po carsk\u0105 amnesti\u0119 w 1866 roku polscy patrioci przywdziali \u017ca\u0142ob\u0119. W ok\u00f3lniku og\u0142oszonym przez Antoniego Melchiora Fija\u0142kowskiego, metropolit\u0119 warszawskiego, pojawi\u0142y si\u0119 pami\u0119tne s\u0142owa: \u201eDzi\u015b i od lat wielu god\u0142em naszym jest cierniowa Korona, ta sama kt\u00f3r\u0105\u015bmy w dniu wczorajszym uwie\u0144czyli trumny ofiar\u201d. W ferworze powstania w\u0142adze wyda\u0142y rozporz\u0105dzenie: \u201eKapelusz powinien by\u0107 kolorowy, je\u017celi za\u015b b\u0119dzie czarny, to ma by\u0107 ubrany kwiatami lub te\u017c wst\u0105\u017ckami kolorowymi, lecz pod \u017cadnym pozorem nie bia\u0142ymi. Pi\u00f3ra czarne i bia\u0142e przy czarnych kapeluszach s\u0105 zabronione. (\u2026) Dla m\u0119\u017cczyzn pod \u017cadnym pozorem \u017ca\u0142oba miejsca mie\u0107 nie mo\u017ce\u201d. \u017beby obej\u015b\u0107 carski ukaz, kobiety zacz\u0119\u0142y si\u0119 nosi\u0107 na popielato i purpurowo albo dopina\u0107 barwne falbany do czarnych krynolin. Pod \u017ca\u0142obnymi sukniami przemyca\u0142y ulotki, proch i amunicj\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Afisz prapremiery Strasznego dworu.<\/em><\/p>\n

Tymczasem w warszawskim Teatrze Wielkim okupanci bawili si\u0119 w najlepsze. Na zewn\u0105trz gmachu wznie\u015bli szubienic\u0119, w \u015brodku zainstalowali nowoczesne o\u015bwietlenie gazowe i zachwycali si\u0119 Orfeuszem w piekle <\/em>Offenbacha, uzupe\u0142nionym wstawkami z Moniuszkowskiej Halki. <\/em>Trupy artyst\u00f3w w\u0142oskich przywioz\u0142y Traviat\u0119 <\/em>Verdiego i Fausta <\/em>Gounoda, polskim \u015bpiewakom na uroczysto\u015bciach dziesi\u0119ciolecia koronacji cara Aleksandra II ko\u015bci\u0105 w gardle stawa\u0142 hymn Imperium Rosyjskiego. Moniuszko pisa\u0142 w li\u015bcie do zaprzyja\u017anionego organisty Edwarda Ilcewicza, w li\u015bcie datowanym na 24 sierpnia 1865 roku: \u201eTymczasem ucz\u0119 na gwa\u0142t Strasznego dworu<\/em>, abym przed najazdem W\u0142och\u00f3w m\u00f3g\u0142 wypchn\u0105\u0107 cho\u0107by par\u0119 razy. Chc\u0105 mie\u0107 t\u0119 oper\u0119 najlepsz\u0105 z moich! Ja jestem innego zdania. Obym si\u0119 myli\u0142\u201d.<\/p>\n

Kompozytor zabra\u0142 si\u0119 do pracy nad Strasznym dworem <\/em>ju\u017c w 1861 roku, wesp\u00f3\u0142 z aktorem i re\u017cyserem Janem Ch\u0119ci\u0144skim, librecist\u0105 wcze\u015bniejszego Verbum nobile<\/em>. Tw\u00f3rcy od pocz\u0105tku mieli w zamy\u015ble oper\u0119 komiczn\u0105 z akcentami polskimi \u2013 si\u0119gn\u0119li do tej samej antologii Starych gaw\u0119d i obraz\u00f3w <\/em>Kazimierza W\u00f3ycickiego, z kt\u00f3rej Wolski zaczerpn\u0105\u0142 kiedy\u015b inspiracj\u0119 do Halki<\/em>. Zr\u0105b konstrukcji fabularnej wznie\u015bli na podstawie \u201egaw\u0119dy dworzan w baszcie nad bron\u0105\u201d, po czym uzupe\u0142nili j\u0105 aluzjami do Fredrowskich \u015alub\u00f3w panie\u0144skich <\/em>(z postanowieniem Anieli i Klary zamienionym na parol kawalerski Zbigniewa i Stefana) i Zemsty <\/em>(z Papkinem przeistoczonym w Damazego); do Pana Tadeusza, <\/em>a \u015bci\u015blej do stosowanego przez Mickiewicza zabiegu spajania akcji szeregiem scen obyczajowych, ale te\u017c do konkretnych postaci poematu (Maciej przywodz\u0105cy na my\u015bl skojarzenia z Gerwazym; prawy Miecznik jako alter ego <\/em>S\u0119dziego Soplicy); oraz kilkoma wycieczkami sentymentalnymi w stron\u0119 pierwszej opery Moniuszki, na czele z nowym mazurem, \u201erodzonym Halkowego braciszkiem\u201d. Dzie\u0142o w pierwotnym zamy\u015ble mia\u0142o by\u0107 swoistym rozwini\u0119ciem i kontynuacj\u0105 Verbum nobile<\/em>, o kt\u00f3rym J\u00f3zef Sikorski \u2013 po premierze 1 stycznia 1861 roku \u2013 pisa\u0142, \u017ce jest to \u201eobrazek rodzajowy udramatyzowany wybornie. My\u015bl g\u0142\u00f3wna: \u2018s\u0142owo szlacheckie to \u015bwi\u0119ta rzecz\u2019 pi\u0119knie przedstawiona\u2026 muzyka pe\u0142na prawdy, a nierzadko natchniona\u201d.<\/p>\n

Sprawy si\u0119 jednak skomplikowa\u0142y po wybuchu powstania styczniowego. Cho\u0107 pierwszy szkic partytury by\u0142 ju\u017c got\u00f3w po powrocie Moniuszki z Pary\u017ca w 1862 roku, kompozytor postanowi\u0142 przesun\u0105\u0107 akcenty \u2013 w my\u015bl dewizy, kt\u00f3r\u0105 zdradzi\u0142 wcze\u015bniej w li\u015bcie do Aleksandra Walickiego, swojego pierwszego biografa: \u201eJe\u015bli kocham prac\u0119, to j\u0105 kocham jako uczciwy \u015brodek przyczynku dla kraju\u201d. Straszny dw\u00f3r <\/em>\u2013 z norwidowskiej, wyra\u017caj\u0105cej pierwotn\u0105 energi\u0119 \u201epie\u015bni natury\u201d, przemieni\u0142 si\u0119 w moralistyczn\u0105 pie\u015b\u0144 wielkich sytuacji dziejowych, pie\u015b\u0144 obowi\u0105zk\u00f3w narodu, zar\u00f3wno spo\u0142ecznych, jak i politycznych. Stefan i Zbigniew manifestuj\u0105 sw\u00f3j patriotyzm w prostych, \u017co\u0142nierskich s\u0142owach, popartych odpowiedni\u0105 ilustracj\u0105 muzyczn\u0105 (\u201ezachowamy zbroj\u0119 i serce, jak dla Ojczyzny wypada s\u0142ug\u201d). Aria Miecznika brzmi chwilami jak pozytywistyczny manifest polskiej inteligencji po kl\u0119sce powstania (\u201ePi\u0119kn\u0105 dusz\u0119 i postaw\u0119 niechaj wszyscy dojrz\u0105 w nim, \u015bmia\u0142e oko, serce prawe musi mie\u0107 i splata\u0107 w jeden rym\u201d). Jej swoiste dope\u0142nienie, aria Hanny z IV aktu opery, kieruje my\u015bl s\u0142uchacza w stron\u0119 przyobleczonych w czer\u0144 patriotek, o kt\u00f3rych \u201eMagazyn M\u00f3d i Nowo\u015bci\u201d pisa\u0142, \u017ce \u201eS\u0105 rzeczy \u015bwi\u0119te, kt\u00f3rych nadu\u017cywa\u0107 nie wolno \u2012 \u017ca\u0142oba nale\u017cy do ich rz\u0119du. Kto je lekcewa\u017cy, lub ich u\u017cywa za proste narz\u0119dzie pr\u00f3\u017cno\u015bci, kto czyni z nich zabawk\u0119, ten jest prawdziwym \u015bwi\u0119tokradc\u0105\u201d. Punktem kulminacyjnym opery jest fenomenalna aria, a w\u0142a\u015bciwie scena Stefana z III aktu, w kt\u00f3rej Moniuszko nawi\u0105za\u0142 nie tylko do w\u0142asnych dziecinnych wspomnie\u0144 z d\u00f3br \u015bmi\u0142owickich pod Mi\u0144skiem, sprzedanych jego dziadkowi przez hetmana wielkiego litewskiego Micha\u0142a Kazimierza Ogi\u0144skiego, ale te\u017c do sceny przyjazdu Tadeusza do Soplicowa, przede wszystkim za\u015b \u2013 do epilogu Mickiewiczowskiego poematu. Trudno nie dostrzec analogii mi\u0119dzy Matk\u0105 Polsk\u0105, co \u201etak \u015bwie\u017co w grobie\u201d, a \u201ematk\u0105 mi\u0142\u0105\u201d, po kt\u00f3rej zgonie \u201ew ojca \u0142onie skona\u0142 ten serdeczny \u015bpiew\u201d. Straszny dw\u00f3r <\/em>\u2013 zachowuj\u0105c walory szlacheckiej komedii z romantycznym dreszczykiem grozy, z drugiej za\u015b strony muzycznego odpowiednika Opisania obyczaj\u00f3w <\/em>J\u0119drzeja Kitowicza \u2013 zyska\u0142 dodatkowy bezcenny wymiar: opery ku pokrzepieniu zdruzgotanych serc, dzie\u0142a, o kt\u00f3rym anonimowy recenzent \u201eGazety Muzycznej i Teatralnej\u201d pisa\u0142 z nieskrywanym wzruszeniem: \u201eJakie\u015b wewn\u0119trzne ciep\u0142o \u2013 je\u015bli wolno si\u0119 tak wyrazi\u0107 \u2013 opanowa\u0142o nas, gdy\u015bmy s\u0142uchali tej muzyki tak swojskiej, tak naszej, \u017ce mimowolnie poczuwali\u015bmy si\u0119 do pewnej solidarno\u015bci z kompozytorem, kt\u00f3ry, zdawa\u0142oby si\u0119, jakby nam, s\u0142uchaczom, wzi\u0105\u0142 z piersi jak\u0105\u015b cz\u0105steczk\u0119 naszej duszy, i t\u0119 ozdobi\u0142, upi\u0119kszy\u0142, u\u0142o\u017cy\u0142 w cudown\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 i to wszystko nam do podziwu przedstawi\u0142. (…) Radziby\u015bmy ka\u017cdego s\u0142uchacza z osobna poruszy\u0107 i przypomnie\u0107 mu \u2013 uwa\u017caj, jakie to pi\u0119kne\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wilhelm Troszel, pierwszy wykonawca partii Zbigniewa. Sztych wed\u0142ug rysunku Juliusza Kossaka.<\/p>\n

Moniuszko zd\u0105\u017cy\u0142 przed wspomnianym \u201enajazdem W\u0142och\u00f3w\u201d. Premiera \u2013 pod jego w\u0142asn\u0105 batut\u0105 \u2013 odby\u0142a si\u0119 28 wrze\u015bnia 1865 roku, cztery miesi\u0105ce po egzekucji Stanis\u0142awa Brz\u00f3ski, dow\u00f3dcy ostatniego oddzia\u0142u powsta\u0144c\u00f3w styczniowych. Si\u00f3dmego pa\u017adziernika, w li\u015bcie do Ilcewicza, Moniuszko raportowa\u0142 niczym genera\u0142 z placu boju: \u201eJu\u017c wi\u0119c po trzecim przedstawieniu Strasznego dworu<\/em> i zwyci\u0119stwo stanowcze\u201d. Zwyci\u0119stwo okaza\u0142o si\u0119 jednak pyrrusowe: \u201eNa wety zachowa\u0142em jak derwisz z tysi\u0105ca nocy: krem z pieprzem. Straszny<\/em> dw\u00f3r<\/em> zawieszony przez matk\u0119 nasz\u0105 cenzur\u0119. Nikt zgadn\u0105\u0107 nie mo\u017ce, z jakiego powodu\u201d. Jakkolwiek dziwnie to zabrzmi, w s\u0142owach kompozytora nie ma \u017cadnej ironii. Carscy cenzorzy doskonale wiedzieli, co puszczaj\u0105 na scen\u0119 \u2013 podobnie jak cenzorzy z Mysiej wa\u017cyli ryzyko w stanie wojennym i potrafili czasem przymkn\u0105\u0107 oko na przemycon\u0105 w tek\u015bcie aluzj\u0119. Matka nasza cenzura bezb\u0142\u0119dnie wyczu\u0142a, kiedy rzecz zdj\u0105\u0107 z afisza: w\u0142a\u015bnie po trzech przedstawieniach, przyj\u0119tych tak owacyjnie, \u017ce kolejny spektakl m\u00f3g\u0142by si\u0119 sko\u0144czy\u0107 uliczn\u0105 rebeli\u0105.<\/p>\n

Straszny dw\u00f3r <\/em>wr\u00f3ci\u0142 na scen\u0119 warszawsk\u0105 dopiero dwa lata po \u015bmierci Moniuszki. Tym razem rosyjska cenzura nie patyczkowa\u0142a si\u0119 z librettem i partytur\u0105. W r\u00f3wnie okaleczonej wersji opera trafi\u0142a do teatr\u00f3w w zaborach austriackim i pruskim. Prawdziwego odrodzenia doczeka\u0142a si\u0119 dopiero po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci. I do dzi\u015b \u015bmieszy, do dzi\u015b chwyta za gard\u0142o, cho\u0107 noc ju\u017c jakby ja\u015bniejsza.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na tegorocznym festiwalu Chopin i jego Europa Patron ust\u0105pi\u0142 troch\u0119 miejsca Jubilatowi. Ju\u017c dzi\u015b koncertowe wykonanie Flisa z orkiestr\u0105 Europa Galante pod batut\u0105 Fabia Biondiego, jutro Christoph Pr\u00e9gardien i Christoph Schnatzkertz w programie z\u0142o\u017conym mi\u0119dzy innymi z pie\u015bni Moniuszki, w niedziel\u0119 Tatsuya Shimono poprowadzi Bajk\u0119 z Hiroshima Symphony Orchestra, Moniuszkowskie kompozycje fortepianowe zabrzmi\u0105 na recitalu … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-4153","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4153","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4153"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4153\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4159,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4153\/revisions\/4159"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4153"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4153"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4153"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}