{"id":428,"date":"2015-04-01T12:21:32","date_gmt":"2015-04-01T10:21:32","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=428"},"modified":"2021-02-21T11:18:34","modified_gmt":"2021-02-21T10:18:34","slug":"straussowska-wieza-babel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=428","title":{"rendered":"Straussowska wie\u017ca Babel"},"content":{"rendered":"

Dzi\u015b Prima Aprilis, ale jako\u015b nie jeste\u015bmy w nastroju do \u017cart\u00f3w, zw\u0142aszcza upiornych. Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c jeszcze raz do Ryszarda Straussa, kt\u00f3ry – owszem – mia\u0142 sk\u0142onno\u015b\u0107 do figli, zar\u00f3wno z tekstem, jak materia\u0142em muzycznym. I w swojej tw\u00f3rczo\u015bci pozwala\u0142 sobie na erudycyjne igraszki, nie dla wszystkich zrozumia\u0142e, nie przez wszystkich doceniane, do dzi\u015b jednak dostarczaj\u0105ce materia\u0142\u00f3w do przemy\u015ble\u0144, tak\u017ce krytykom, znawcom i mi\u0142o\u015bnikom opery. O Rosenkavalierze<\/em> jako pretek\u015bcie do intelektualnych zabaw dw\u00f3ch tytan\u00f3w teatru modernistycznego – w marcowym numerze „Muzyki w Mie\u015bcie”.<\/p>\n

***<\/p>\n

W\u0142a\u015bnie sobie u\u015bwiadomi\u0142am, \u017ce artyku\u0142y i felietony, w kt\u00f3rych pisanie w\u0142o\u017cy\u0142am najwi\u0119cej serca, pracy i dobrych ch\u0119ci, wywo\u0142uj\u0105 do\u015b\u0107 s\u0142aby odd\u017awi\u0119k w\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w. Z kolei teksty, o kt\u00f3rych wola\u0142abym czym pr\u0119dzej zapomnie\u0107, poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 fal\u0119 entuzjastycznych komentarzy. Tak bywa ze wszystkim, co pr\u00f3bujemy stworzy\u0107. Po prze\u0142omowej Salome<\/em>, jednej z najwa\u017cniejszych oper XX wieku, Ryszard Strauss podj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 Hugonem von Hoffmannsthalem i skomponowa\u0142 mroczn\u0105, monumentaln\u0105 Elektr\u0119<\/em>, kt\u00f3ra do dzi\u015b cieszy si\u0119 opini\u0105 arcydzie\u0142a muzycznego ekspresjonizmu. Ale ju\u017c w marcu 1900 roku, w li\u015bcie do Romaina Rollanda, pisa\u0142, \u017ce przerasta go ci\u0119\u017car tych tw\u00f3rczych porucze\u0144. Strauss nie czu\u0142 si\u0119 bohaterem, brak\u0142o mu si\u0142 do walki, marzy\u0142 o tym, by schroni\u0107 si\u0119 w jakiej\u015b kompozytorskiej g\u0142uszy, znale\u017a\u0107 odrobin\u0119 wytchnienia, odpocz\u0105\u0107 od wielkich temat\u00f3w. W\u0105tpi\u0142 w sw\u00f3j geniusz: chcia\u0142 pisa\u0107 muzyk\u0119 przyjemn\u0105 dla ucha i nios\u0105c\u0105 rado\u015b\u0107.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Margarethe Siems, Marsza\u0142kowa z prapremierowej obsady Rosenkavaliera<\/em> w Dre\u017anie, rok 1911.<\/p>\n

I postawi\u0142 na swoim. Nam\u00f3wi\u0142 Hoffmannsthala, by odej\u015b\u0107 od modernistycznych eksperyment\u00f3w i odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do t\u0119sknoty za eleganckim Wiedniem z przesz\u0142o\u015bci. Napisa\u0107 co\u015b w stylu Moliera, albo \u2013 jeszcze lepiej \u2013 Mozarta, podsun\u0105\u0107 zaskoczonej publiczno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 wersj\u0119 Wesela Figara<\/em> z nawi\u0105zaniami do Don Giovanniego<\/em>, z baronem Ochsem jako skarla\u0142ym, \u201ewiejskim\u201d wcieleniem wielkiego rozpustnika, z Oktawianem, kt\u00f3ry przywiedzie na my\u015bl skojarzenia z Mozartowskim Cherubinem, z Marsza\u0142kow\u0105, kt\u00f3ra oka\u017ce si\u0119 troch\u0119 sympatyczniejsz\u0105 i bardziej ludzk\u0105 Hrabin\u0105. Opatrzy\u0107 finezyjne libretto muzyk\u0105 g\u0142adk\u0105 jak \u201eoliwa wymieszana z topionym mas\u0142em\u201d i nie ulec pokusie zni\u017cenia si\u0119 do poziomu rubasznej, niemieckiej z ducha farsy. Zachwycona publiczno\u015b\u0107 wali\u0142a do teatru drzwiami i oknami. Krytyka kr\u0119ci\u0142a nosem, zarzucaj\u0105c Straussowi gonitw\u0119 za \u0142atwym poklaskiem i zdrad\u0119 idea\u0142\u00f3w modernizmu. Tymczasem Strauss do ko\u0144ca \u017cycia kocha\u0142 swojego Rosenkavaliera<\/em>. W 1945 roku, kiedy ameryka\u0144scy \u017co\u0142nierze zapukali do drzwi jego willi w Garmisch-Partenkirchen, w kt\u00f3rej przebywa\u0142 wraz z rodzin\u0105 w areszcie domowym, powita\u0142 ich s\u0142owami: \u201eJestem tw\u00f3rc\u0105 Salome <\/em>i Kawalera z r\u00f3\u017c\u0105<\/em>\u201d. Jakby to mia\u0142o wyja\u015bni\u0107 wszystko. Jakby przedtem nie by\u0142o Elektry, <\/em>jakby potem nie napisa\u0142 ani Ariadny na Naksos<\/em>, ani Kobiety bez cienia. <\/em><\/p>\n

O Rosenkavalierze<\/em> mo\u017cna by w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Skupmy si\u0119 wi\u0119c na tym, co zapewne le\u017ca\u0142o u \u017ar\u00f3d\u0142a kompozytorskiego sentymentu do tej opery. Rozpatrzmy j\u0105 w kategoriach intelektualnej igraszki dw\u00f3ch tytan\u00f3w modernistycznego teatru, kt\u00f3rzy w atmosferze ca\u0142kowitego porozumienia przemieszali w niej wszystko jak w tyglu: j\u0119zyki, konwencje, to\u017csamo\u015bci bohater\u00f3w. J\u0119zyki, a w\u0142a\u015bciwie dialekty i style, przemieszali w sensie jak najbardziej dos\u0142ownym. Przedstawiciele szlachty porozumiewaj\u0105 si\u0119 wyszukan\u0105, przepi\u0119kn\u0105 niemczyzn\u0105, archaizowan\u0105 przez Hoffmannsthala na lata czterdzieste XVIII wieku, w kt\u00f3rych rozgrywa si\u0119 akcja Kawalera<\/em>. Konwencj\u0119 mowy dostosowuj\u0105 do okoliczno\u015bci: w sytuacjach intymnych Marsza\u0142kowa zwraca si\u0119 do Oktawiana per ty (du<\/em>), ale \u201eprzy ludziach\u201d u\u017cywa grzeczno\u015bciowego zaimka trzeciej osoby, przewa\u017cnie w liczbie mnogiej Sie<\/em>, czasem w liczbie pojedynczej, w \u201epo\u015bredniej\u201d, wysz\u0142ej ju\u017c z u\u017cycia formie Er. <\/em>Baron Ochs, aspiruj\u0105cy do wy\u017cszej arystokracji szlachetka, pos\u0142uguje si\u0119 cudaczn\u0105, pretensjonaln\u0105 niemczyzn\u0105, okraszon\u0105 mn\u00f3stwem modnych makaronizm\u00f3w (\u201eDa wird, corpo di Bacco!\u201d). Osoby niskiego stanu \u2013 w\u015br\u00f3d nich Mariandel, czyli \u201e\u017ce\u0144skie\u201d wcielenie Oktawiana \u2013 m\u00f3wi\u0105 w \u00d6sterreichisch, austriackiej odmianie niemieckiego, bardzo trudnej do zrozumienia dla cudzoziemc\u00f3w w\u0142adaj\u0105cych tylko j\u0119zykiem literackim. W\u0142osi pociesznie kalecz\u0105 niemczyzn\u0119, posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 wtr\u0119tami z ojczystej mowy (\u201eWie em Hantike: come statua di Giove\u201d \u2013 wyja\u015bnia obrazowo Valzacchi). Dlatego wszelkie pr\u00f3by t\u0142umaczenia libretta Hoffmannsthala ko\u0144cz\u0105 si\u0119 gorzkim kompromisem \u2013 nawet w Anglii, kt\u00f3ra ma g\u0142\u0119boko zakorzenion\u0105 tradycj\u0119 wystawiania oper w przek\u0142adach. Wielu te\u017c jest \u015bpiewak\u00f3w, kt\u00f3rzy odmawiaj\u0105 wyst\u0119powania w Rosenkavalierze<\/em>, zas\u0142aniaj\u0105c si\u0119 niedostateczn\u0105 znajomo\u015bci\u0105 niemieckiego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Eva von der Osten, tw\u00f3rczyni postaci Oktawiana. Drezno, rok 1911.<\/p>\n

A skoro ju\u017c o \u015bpiewakach mowa, trzeba przyzna\u0107, \u017ce w tej dziedzinie Strauss nie\u017ale sobie pofolgowa\u0142. Mo\u017cna by rzec, \u017ce Rosenkavalier<\/em> jest promiennym hymnem na cze\u015b\u0107 g\u0142osu sopranowego. I to nie bez przyczyny: kompozytor mia\u0142 taki skarb w domu, w osobie \u017cony Pauline de Ahna, kt\u00f3rej towarzyszy\u0142 od samych pocz\u0105tk\u00f3w kariery. W kr\u0119gach socjety Pauline uchodzi\u0142a za pyskat\u0105 i \u017ale wychowan\u0105 snobk\u0119, Straussowi to jednak nie przeszkadza\u0142o. Kocha\u0142 jej g\u0142os, okrzep\u0142y w trudnych rolach mozartowskich i wagnerowskich, napisa\u0142 dla niej parti\u0119 Freihildy w m\u0142odzie\u0144czym Guntramie<\/em>, uwielbia\u0142, kiedy interpretowa\u0142a jego pie\u015bni, s\u0142ysza\u0142 j\u0105 w wyobra\u017ani d\u0142ugo po tym, jak zesz\u0142a ze sceny, tworzy\u0142 najpi\u0119kniejsze role w swoich operach zainspirowany je dawnym kunsztem wokalnym. W Rosenkavalierze<\/em> da\u0142 pole do popisu a\u017c trzem sopranom, kulminuj\u0105c ich umiej\u0119tno\u015bci w zniewalaj\u0105cej pi\u0119kno\u015bci tercecie fina\u0142owym \u201eHab mir\u2019s gelobt\u201d. Doprawdy, ze \u015bwiec\u0105 szuka\u0107 teatru operowego, w kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 wcieli\u0107 t\u0119 wyobra\u017con\u0105 Pauline w trzy r\u00f3wnorz\u0119dne odtw\u00f3rczynie partii Marsza\u0142kowej, Oktawiana i Zofii. Ze \u015bwiec\u0105 te\u017c szuka\u0107 sopran\u00f3w, kt\u00f3re w swojej karierze z powodzeniem wyst\u0105pi\u0142y we wszystkich g\u0142\u00f3wnych rolach Rosenkavaliera<\/em> \u2013 nale\u017c\u0105 do nich mi\u0119dzy innymi Lotte Lehmann, Elizabeth S\u00f6derstr\u00f6m i Sena Jurinac.<\/p>\n

R\u00f3wnie przewrotnie Strauss zagra\u0142 inn\u0105 konwencj\u0105 operow\u0105, nakazuj\u0105c\u0105 powierzanie g\u0142\u00f3wnych partii m\u0119skich \u2013 a co za tym idzie, karko\u0142omnie trudnych arii \u2013 \u015bwietnie wyszkolonym tenorom. W pierwszym akcie, w scenie toalety Marsza\u0142kowej, pojawia si\u0119 na okamgnienie W\u0142oski \u015apiewak, kt\u00f3ry umila arystokratce poranek quasi-mozartowsk\u0105 ari\u0105 \u201eDi rigori armato\u201d. Tak niemo\u017cliwie trudn\u0105, \u017ce pono\u0107 sam Caruso odm\u00f3wi\u0142 Straussowi wcielenia si\u0119 w t\u0119 epizodyczn\u0105 rol\u0119. W co bardziej \u201eluksusowych\u201d inscenizacjach Rosenkavaliera<\/em> obsadza si\u0119 w tej partii prawdziwe gwiazdy, z Piotrem Becza\u0142\u0105 i Jonasem Kaufmannem na czele. Ilekro\u0107 debiutuj\u0105 w niej pocz\u0105tkuj\u0105cy \u015bpiewacy, wyrafinowany pastisz przeistacza si\u0119 w niezno\u015bn\u0105 parodi\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena zbiorowa z II aktu na drezde\u0144skiej prapremierze. W \u015brodku Karl Perron jako Baron Ochs auf Lerchenau.<\/p>\n

Je\u015bli doda\u0107 do tego igraszki materia\u0142em muzycznym \u2013 cho\u0107by anachroniczn\u0105 figur\u0119 wiede\u0144skiego walca, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 w partyturze jako zapowied\u017a kolejnego szwindla b\u0105d\u017a przebieranki; przepyszny wst\u0119p orkiestrowy, kt\u00f3ry w istocie jest ewokacj\u0105 aktu mi\u0142osnego; albo pierwsz\u0105 scen\u0119 z udzia\u0142em Oktawiana i Marsza\u0142kowej, w kt\u00f3rej Strauss odwo\u0142a\u0142 si\u0119 niedwuznacznie do wielkiego duetu z drugiego aktu Tristana i Izoldy <\/em>\u2013 mo\u017cna z czystym sumieniem zlekcewa\u017cy\u0107 wybrzydzania krytyk\u00f3w po prapremierze Rosenkavaliera<\/em>. U Wagnera nieszcz\u0119snych kochank\u00f3w przy\u0142apie powracaj\u0105cy wcze\u015bniej z polowania Kr\u00f3l Marek. Idyll\u0119 Marsza\u0142kowej i Oktawiana przerwie rzekomy powr\u00f3t m\u0119\u017ca-my\u015bliwego, kt\u00f3ry po chwili zamieszania oka\u017ce si\u0119 niespodziewanym naj\u015bciem Barona Ochsa z jego \u015bwit\u0105 spod ciemnej gwiazdy. Kto tego nie doceni\u0142 \u2013 zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 sam kompozytor \u2013 niech mnie uwa\u017ca za tw\u00f3rc\u0119 Salome<\/em>. Ci, kt\u00f3rzy poszli \u015bladem moich erudycyjnych \u017carcik\u00f3w, skojarz\u0105 mnie na wsze czasy z Rosenkavalierem<\/em>. A teraz mo\u017ce ju\u017c pan wej\u015b\u0107, panie poruczniku, i wprowadzi\u0107 tych swoich ameryka\u0144skich \u017co\u0142dak\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dzi\u015b Prima Aprilis, ale jako\u015b nie jeste\u015bmy w nastroju do \u017cart\u00f3w, zw\u0142aszcza upiornych. Wr\u00f3\u0107my wi\u0119c jeszcze raz do Ryszarda Straussa, kt\u00f3ry – owszem – mia\u0142 sk\u0142onno\u015b\u0107 do figli, zar\u00f3wno z tekstem, jak materia\u0142em muzycznym. I w swojej tw\u00f3rczo\u015bci pozwala\u0142 sobie na erudycyjne igraszki, nie dla wszystkich zrozumia\u0142e, nie przez wszystkich doceniane, do dzi\u015b jednak dostarczaj\u0105ce … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-428","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/428","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=428"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/428\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5510,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/428\/revisions\/5510"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=428"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=428"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=428"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}