{"id":4390,"date":"2019-11-23T20:52:44","date_gmt":"2019-11-23T19:52:44","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=4390"},"modified":"2019-11-23T21:26:57","modified_gmt":"2019-11-23T20:26:57","slug":"w-strone-czwartego-wymiaru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=4390","title":{"rendered":"W stron\u0119 czwartego wymiaru"},"content":{"rendered":"

Ju\u017c nied\u0142ugo dwie relacje z Niemiec: o prapremierze opery Chai Czernowin Heart Chamber <\/em>w Deutsche Oper Berlin oraz nowej inscenizacji Lady Makbet mce\u0144skiego powiatu <\/em>w Oper Frankfurt. Tymczasem wr\u00f3\u0107my jeszcze na chwil\u0119 do Bayreuth – w szkicu o tym, jakiego teatru chcia\u0142 Wagner, jakiego Cosima, jej syn i wnuki, a co dzieje si\u0119 teraz na Zielonym Wzg\u00f3rzu. Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w listopadowym numerze „Teatru” i trafi do sieci co najmniej za miesi\u0105c, wi\u0119c udost\u0119pniam go wcze\u015bniej na mojej stronie. Teatromanom polecam ca\u0142\u0105 „jedenastk\u0119”, w kt\u00f3rej mi\u0119dzy innymi refleksje Kaliny Zalewskiej po premierach nowych dramat\u00f3w Marka Modzelewskiego, esej Tam\u00e1sa J\u00e1szaya o teatrze Korn\u00e9la Mundrucz\u00f3, rozmowa Jacka Cie\u015blaka z Jerzym Stuhrem i Jacka Kopci\u0144skiego z Piotrem Adamczykiem oraz relacja z przedstawienia Upior\u00f3w <\/em>Ibsena 23 maja 1918 roku w Petersburgu – podpisana przez niejakiego Genezypa Kapena, kt\u00f3ry kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej pojawi si\u0119 na stronach powie\u015bci prawdziwego autora recenzji. B\u0119dzie co czyta\u0107 w d\u0142ugie jesienne wieczory. <\/span><\/p>\n

***<\/p>\n

„Zielonkawy p\u00f3\u0142mrok, im wy\u017cej, tym ja\u015bniejszy, na dole ciemniejszy. W g\u00f3rze rozko\u0142ysane fale, przesuwaj\u0105ce si\u0119 nieustannie z prawa na lewo. Poni\u017cej nurt rozprasza si\u0119 stopniowo w wilgotn\u0105 mg\u0142\u0119 \u2013 a\u017c do momentu, w kt\u00f3rym nad pod\u0142og\u0105 ods\u0142oni si\u0119 przestrze\u0144 wysoko\u015bci cz\u0142owieka, pozornie wolna od wody, kt\u00f3ra przep\u0142ywa nad korytem rzeki jak strz\u0119py chmur. Z g\u0142\u0119bi wznosz\u0105 si\u0119 strome urwiska, okalaj\u0105ce ca\u0142\u0105 scen\u0119. Dno rzeki pokrywa labirynt ska\u0142 o postrz\u0119pionych kraw\u0119dziach, sugeruj\u0105cy sie\u0107 przepastnych, nikn\u0105cych w ciemno\u015bci w\u0105woz\u00f3w. Orkiestra zaczyna gra\u0107 przy zas\u0142oni\u0119tej kurtynie\u201d.<\/p>\n

Notatki re\u017cyserskie Clausa Gutha albo Davida Aldena? Nie, autorskie didaskalia Ryszarda Wagnera do Z\u0142ota Renu<\/em>, kt\u00f3re siedem lat po prapremierze w Monachium doczeka\u0142o si\u0119 wystawienia w Festspielhausie w Bayreuth, 13 sierpnia 1876 roku, na wieczorze inauguruj\u0105cym Pier\u015bcie\u0144 Nibelunga<\/em>, a zarazem dzia\u0142alno\u015b\u0107 nowego teatru. Kompozytor troszczy\u0142 si\u0119 o t\u0119 inscenizacj\u0119 na wszystkich etapach jej powstawania, wcielaj\u0105c si\u0119 w role re\u017cysera, producenta, korepetytora muzyk\u00f3w, dyrygenta, \u015bpiewaka, aktora, inspicjenta i suflera. Na widowni zasiedli mi\u0119dzy innymi cesarz niemiecki Wilhelm, cesarz Brazylii Piotr II, Friedrich Nietzsche, Anton Bruckner, Piotr Czajkowski i Ferenc Liszt.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Festspielhaus w 1895 roku. Ze zbior\u00f3w Bayerische Staatsbibliothek<\/p>\n

Otwarcie Festspielhausu mia\u0142o nast\u0105pi\u0107 trzy lata wcze\u015bniej. Kamie\u0144 w\u0119gielny pod budow\u0119 gmachu po\u0142o\u017cono ju\u017c w maju 1872 roku, ale z braku pieni\u0119dzy prace wkr\u00f3tce przerwano. Wagner gor\u0105czkowo pozyskiwa\u0142 fundusze i oszcz\u0119dza\u0142, na czym si\u0119 da\u0142o. G\u0142\u00f3wnym, o ile nie jedynym priorytetem by\u0142o dla\u0144 nowatorskie, pieczo\u0142owicie zaprojektowane wn\u0119trze, spe\u0142niaj\u0105ce wszelkie wymogi jego wizji teatru muzycznego. Walory architektoniczne budynku zesz\u0142y na dalszy plan. Kompozytor wykorzysta\u0142, a w\u0142a\u015bciwie ukrad\u0142 niezrealizowany projekt Opery Monachijskiej autorstwa Gottfrieda Sempera i urzeczywistni\u0142 go po swojemu \u2013 rezygnuj\u0105c z ozd\u00f3bek, dywan\u00f3w, kosztownych obi\u0107 i paradnych schod\u00f3w. Fotele zast\u0105pi\u0142 sk\u0142adanymi krzes\u0142ami, do budowy gmachu u\u017cy\u0142 najta\u0144szego drewna, ca\u0142o\u015b\u0107 pokry\u0142 napinanym sufitem z p\u0142\u00f3tna. Prawd\u0119 powiedziawszy, traktowa\u0142 Festspielhaus jako konstrukcj\u0119 tymczasow\u0105 i po pierwszym wystawieniu Pier\u015bcienia <\/em>mia\u0142 zamiar wznie\u015b\u0107 w jego miejsce co\u015b solidniejszego.<\/p>\n

Jak wiadomo, nie ma nic trwalszego ni\u017c prowizorka. Mi\u0142o\u015bnicy Wagnera z biegiem lat oswoili si\u0119 z wygl\u0105dem teatru \u2013 obdarzeni lepszym gustem i wyczuciem proporcji bywalcy pierwszych festiwali natrz\u0105sali si\u0119 z niego bezlito\u015bnie. Mieszka\u0144cy Bayreuth por\u00f3wnywali go z fabryk\u0105, m\u0142ody Strawi\u0144ski wyzna\u0142, \u017ce budowla kojarzy mu si\u0119 z monstrualnym krematorium. Dla Wagnera liczy\u0142a si\u0119 tylko koncepcja sceny, kana\u0142u orkiestrowego i widowni: jak wysz\u0142o na jaw z czasem, wykorzystanie tandetnych materia\u0142\u00f3w budowlanych paradoksalnie przyczyni\u0142o si\u0119 do wyj\u0105tkowej akustyki wn\u0119trza, kt\u00f3ra dodatkowo wzmocni\u0142a atuty przedsi\u0119wzi\u0119cia. Niemal ca\u0142kowicie zakryty orkiestron, podw\u00f3jne proscenium pog\u0142\u0119biaj\u0105ce iluzj\u0119 oddalenia publiczno\u015bci od sceny, niecodzienny w\u00f3wczas nakaz dawania przedstawie\u0144 przy wygaszonych \u015bwiat\u0142ach \u2013 wszystko to pozwoli\u0142o uzyska\u0107 s\u0142ynn\u0105 \u201emistyczn\u0105 przepa\u015b\u0107\u201d, wprowadzaj\u0105c\u0105 odbiorc\u0119 w teatralny sen na jawie, niezak\u0142\u00f3cony \u017cadnym bod\u017acem z zewn\u0105trz, \u017cadn\u0105 architektoniczn\u0105 przeszkod\u0105, kt\u00f3ra mog\u0142aby rozproszy\u0107 uwag\u0119 widowni. W Wagnerowskiej \u015bwi\u0105tyni Gesamtkunstwerk <\/em>narodzi\u0142a si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesna re\u017cyseria, nie tylko operowa.<\/p>\n

W pocz\u0105tkach istnienia festiwal przynosi\u0142 pot\u0119\u017cne straty finansowe. Przetrwa\u0142 w du\u017cej mierze dzi\u0119ki wsparciu ze strony pa\u0144stwa i wielbicieli tw\u00f3rczo\u015bci Wagnera. Po jego \u015bmierci dosta\u0142 si\u0119 pod \u017celazne rz\u0105dy owdowia\u0142ej Cosimy, kt\u00f3ra mniej lub bardziej \u015bwiadomie przyczyni\u0142a si\u0119 do wypaczenia za\u0142o\u017cycielskiej idei. Od\u017cywa\u0142 wielokrotnie: w 1906 przej\u0105\u0142 go syn kompozytora Siegfried, uchylaj\u0105c podwoje nowocze\u015bniejszej wizji teatru. Po II wojnie \u015bwiatowej sta\u0142 si\u0119 przybytkiem teatralnego minimalizmu \u2013 Wieland Wagner odrzuci\u0142 naros\u0142e z biegiem lat parafernalia \u201e\u015bwi\u0119tej tradycji niemieckiej\u201d, \u017ceby zdj\u0105\u0107 z tw\u00f3rczo\u015bci dziadka odium narzucone jej przez III Rzesz\u0119. Przez Bayreuth przetacza\u0142y si\u0119 kolejne burze: kr\u00f3tkotrwa\u0142y nawr\u00f3t konserwatyzmu wraz z ko\u0144cem epoki Wielanda, zmar\u0142ego przedwcze\u015bnie na raka p\u0142uc, szturm niemieckiego teatru politycznego, skontrowany p\u00f3\u017aniej przez zalew widowiskowych produkcji z wykorzystaniem pirotechniki i laserowych \u015bwiate\u0142.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Widownia teatru w 1904 roku. Ze zbior\u00f3w Bayerische Staatsbibliothek<\/p>\n

Samozwa\u0144czy stra\u017cnicy tradycji ka\u017cd\u0105 rewolucj\u0119 na Zielonym Wzg\u00f3rzu witali gromkim rykiem oburzenia. Bayreuth zacz\u0119\u0142o stopniowo traci\u0107 presti\u017c. W 1973 roku festiwal \u2013 bombardowany przez krytyk\u00f3w i wstrz\u0105sany rodzinnymi wa\u015bniami krewnych kompozytora \u2013 przeszed\u0142 pod zarz\u0105d Richard-Wagner-Stiftung. W roku 2008, po ostatecznej rezygnacji autokraty Wolfganga, m\u0142odszego i du\u017co mniej zdolnego brata Wielanda, bawarski minister kultury powierzy\u0142 stery dw\u00f3m jego c\u00f3rkom: Katharinie Wagner i Evie Wagner-Pasquier. Od tamtej pory, a zw\u0142aszcza od roku 2015, kiedy Katharinie uda\u0142o si\u0119 skutecznie pozby\u0107 przyrodniej siostry, losy festiwalu w Bayreuth przypominaj\u0105 kiepsk\u0105 oper\u0119 mydlan\u0105. Rok w rok nie obywa si\u0119 bez plotek, zrywania kontrakt\u00f3w, nag\u0142ych zmian obsadowych i ogl\u0119dnie m\u00f3wi\u0105c w\u0105tpliwych decyzji artystycznych. Po raz pierwszy od dekad nie ma wi\u0119kszego k\u0142opotu z zakupem bilet\u00f3w na pojedyncze spektakle, cho\u0107 administratorzy gorliwie podtrzymuj\u0105 mit niedost\u0119pno\u015bci festiwalu.<\/p>\n

Samodzielne rz\u0105dy Kathariny Wagner zacz\u0119\u0142y si\u0119 naprawd\u0119 fatalnie: od jej w\u0142asnej, zaiste koszmarnej produkcji Tristana i Izoldy<\/em>, kt\u00f3ra szcz\u0119\u015bliwie zesz\u0142a z afisza po tym sezonie. Przygotowania do premiery Parsifala<\/em> w 2016 roku przebiega\u0142y w atmosferze \u017cenuj\u0105cego skandalu. Zarz\u0105d rozwi\u0105za\u0142 umow\u0119 z berli\u0144skim performerem Jonathanem Meese, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na wzgl\u0119dy bud\u017cetowe. Zast\u0105pi\u0142 go Uwe Eric Laufenberg i wprowadzi\u0142 na scen\u0119 koncepcj\u0119 opracowan\u0105 pierwotnie dla Opery w Kolonii. W kuluarach szeptano, \u017ce posz\u0142o raczej o upodobanie do nazistowskiego gestu \u201eHeil Hitler\u201d, za kt\u00f3rego u\u017cycie w performansie Gr\u00f6\u00dfenwahn in der Kunstwelt<\/em> Meese zosta\u0142 postawiony przed s\u0105dem. Wagner posz\u0142a po rozum do g\u0142owy i radykalnie zmieni\u0142a front. W 2017 roku now\u0105 inscenizacj\u0119 \u015apiewak\u00f3w norymberskich <\/em>przygotowa\u0142 Barrie Kosky, pierwszy w historii Bayreuth re\u017cyser pochodzenia \u017cydowskiego. W nast\u0119pnych sezonach przysz\u0142a pora na m\u0142odych gniewnych: po kolejnej awanturze, tym razem z Alvisem Hermanisem, kt\u00f3ry wycofa\u0142 si\u0119 z produkcji Lohengrina<\/em>, na festiwalu zadebiutowa\u0142 Yuval Sharon, dostosowuj\u0105c sw\u0105 wizj\u0119 do gotowych ju\u017c dekoracji i kostium\u00f3w Neo Raucha i Rosy Loy. Decyzja o wyborze Sharona zapad\u0142a zapewne po g\u0142o\u015bnym Pier\u015bcieniu Nibelunga <\/em>w Badisches Staatstheater Karlsruhe, gdzie Amerykanin wyre\u017cyserowa\u0142 Walkiri\u0119<\/em>; w tym roku za Tannh\u00e4usera <\/em>wzi\u0105\u0142 si\u0119 Tobias Kratzer, beniaminek niemieckiej krytyki i realizator ostatniej cz\u0119\u015bci Tetralogii <\/em>w Karlsruhe.<\/p>\n

Zarzeka\u0142am si\u0119 przez wiele lat, \u017ce moja noga w Bayreuth nie postanie, a wagnerowskich uniesie\u0144 b\u0119d\u0119 szuka\u0107 w innych, lekcewa\u017conych przez snob\u00f3w teatrach. Z\u0142ama\u0142am si\u0119 w tym sezonie, zaintrygowana ubieg\u0142orocznym przedstawieniem Lohengrina<\/em>, z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w p\u0119kni\u0119tym interpretacyjnie, niemniej ol\u015bniewaj\u0105cym poezj\u0105 wizji scenicznej. Z rozp\u0119du zaakredytowa\u0142am si\u0119 tak\u017ce na Parsifalu <\/em>Laufenberga i postanowi\u0142am podej\u015b\u0107 do rzeczy bez \u017cadnych uprzedze\u0144.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wieland Wagner (z lewej) i Wolfgang Wagner. Ze zbior\u00f3w Bayerische Staatsbibliothek<\/p>\n

Jak si\u0119 okaza\u0142o, s\u0142usznie. Przekona\u0142am si\u0119 bowiem dobitnie, \u017ce materia\u0142y filmowe nie daj\u0105 cho\u0107by m\u0119tnego wyobra\u017cenia o warstwie wizualnej spektakli na Zielonym Wzg\u00f3rzu. \u017baden zapis wideo nie odda surrealistycznego pi\u0119kna sceny z pocz\u0105tku II aktu Lohengrina<\/em>, w kt\u00f3rej nieostre kontury dekoracji wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 z mrocznych mgie\u0142 i opar\u00f3w kropka w kropk\u0119 jak w Wagnerowskich didaskaliach do Z\u0142ota Renu<\/em>. \u017badne zdj\u0119cie nie uchwyci majestatu rewelacyjnie o\u015bwietlonej scenografii Gisberta J\u00e4kela w finale Laufenbergowskiego Parsifala<\/em>. Kiedy poj\u0119\u0142am, \u017ce wsz\u0119dobylskie we wsp\u00f3\u0142czesnych inscenizacjach projekcje mog\u0105 naprawd\u0119 czemu\u015b s\u0142u\u017cy\u0107 \u2013 a takie mo\u017cliwo\u015bci, przy inteligentnym wykorzystaniu, daje przepastna, pozornie niesko\u0144czona scena Festspielhausu \u2013 nabra\u0142am ochoty, by zobaczy\u0107 na \u017cywo nowego Tannh\u00e4usera<\/em>, mimo \u017ce Kratzer i tym razem stworzy\u0142 spektakl prze\u0142adowany mn\u00f3stwem detali i zamiast wnikn\u0105\u0107 w intencje autora, skupi\u0142 si\u0119 na w\u0142asnej id\u00e9e fixe<\/em>. Przynajmniej tak wnosz\u0119 z premierowej transmisji w internecie. By\u0107 mo\u017ce nies\u0142usznie, bo na tej scenie naprawd\u0119 dziej\u0105 si\u0119 cuda \u2013 skoro tak potrafi\u0105 mnie wci\u0105gn\u0105\u0107 nawet w\u0105tpliwe eksperymenty sierot po teatrze postdramatycznym, trudno mi sobie wyobrazi\u0107, w jakim stanie opuszczali ten przybytek widzowie pierwszego kompletnego Pier\u015bcienia <\/em>w 1876 roku.<\/p>\n

\u017bal mi Wagnera, kt\u00f3ry zmar\u0142 niespe\u0142na siedem lat po urzeczywistnieniu swego marzenia. Rzekomi stra\u017cnicy tradycji wagnerowskiej niszcz\u0105 j\u0105 od stu trzydziestu lat z ok\u0142adem. Jedni domagaj\u0105 si\u0119 Walkirii w he\u0142mach ze skrzyde\u0142kami, poro\u015bni\u0119tego \u0142usk\u0105 Fafnera i Erdy wystaj\u0105cej ze sceny niczym s\u0142up ogrodzeniowy; drudzy z uporem maniaka doszukuj\u0105 si\u0119 w Wagnerowskich dramatach podtekst\u00f3w politycznych, wra\u017cej ideologii b\u0105d\u017a zwierciad\u0142a w\u0142asnych frustracji i rozczarowa\u0144. A ja sobie my\u015bl\u0119 \u2013 po pierwszej wizycie w Bayreuth \u2013 \u017ce Wagner chcia\u0142 stworzy\u0107 teatr, kt\u00f3ry nie zmie\u015bci si\u0119 w \u017cadnej racjonalnej wizji rzeczywisto\u015bci. Teatr, kt\u00f3ry we\u017amie nas w ciemno\u015bciach za r\u0119k\u0119 i niepostrze\u017cenie wprowadzi w \u015bwiat mitu, kt\u00f3ry rozproszy ten zielonkawy p\u00f3\u0142mrok i ods\u0142oni emocje ukryte pod powierzchown\u0105 warstw\u0105 znacze\u0144.<\/p>\n

Nie wszystko jeszcze stracone. Wagner zostawi\u0142 spadkobiercom klucz do innego wymiaru. Drzwi jeszcze nie znale\u017ali, ale przynajmniej nie zgubili klucza.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ju\u017c nied\u0142ugo dwie relacje z Niemiec: o prapremierze opery Chai Czernowin Heart Chamber w Deutsche Oper Berlin oraz nowej inscenizacji Lady Makbet mce\u0144skiego powiatu w Oper Frankfurt. Tymczasem wr\u00f3\u0107my jeszcze na chwil\u0119 do Bayreuth – w szkicu o tym, jakiego teatru chcia\u0142 Wagner, jakiego Cosima, jej syn i wnuki, a co dzieje si\u0119 teraz na … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-4390","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4390","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4390"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4390\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4402,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4390\/revisions\/4402"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4390"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4390"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4390"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}