{"id":4508,"date":"2020-01-15T17:18:11","date_gmt":"2020-01-15T16:18:11","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=4508"},"modified":"2020-01-17T12:52:39","modified_gmt":"2020-01-17T11:52:39","slug":"pod-zdradzieckim-czerwonym-ksiezycem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=4508","title":{"rendered":"Pod zdradzieckim czerwonym ksi\u0119\u017cycem"},"content":{"rendered":"

Ten rok rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 dla mnie pod znakiem Wozzecka<\/em>. Kilka dni temu, w ramach cyklu \u201eThe Metropolitan Opera: Live in HD\u201d, obejrzeli\u015bmy spektakl w re\u017cyserii Williama Kentridge’a, z Peterem Mattei w roli tytu\u0142owej i z Yannickiem N\u00e9zet-S\u00e9guinem za pulpitem dyrygenckim. Za niespe\u0142na dwa tygodnie jad\u0119 do Aten na oper\u0119 Berga w inscenizacji Oliviera Py, pod kierownictwem muzycznym Vassilisa Christopoulosa, z fenomenalnym Tassisem Christoyannisem w partii Wozzecka. Rzecz jasna, donios\u0119 sumiennie, a tymczasem – zamiast wst\u0119pu – kr\u00f3tki esej, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w ksi\u0105\u017cce programowej transmisji w Filharmonii \u0141\u00f3dzkiej.\u00a0<\/span><\/p>\n

***<\/p>\n

Zdaniem wsp\u00f3\u0142czesnych dietetyk\u00f3w dieta grochowa wspomaga przemian\u0119 materii, stabilizuje uk\u0142ad pokarmowy, reguluje trawienie, obni\u017ca ci\u015bnienie krwi i przy\u015bpiesza usuwanie toksyn z organizmu. Specjali\u015bci od zdrowego \u017cywienia radz\u0105 jednak dorzuci\u0107 do garnka z grochem a to marchewk\u0119, a to kawa\u0142ek selera, ca\u0142o\u015b\u0107 za\u015b zaprawi\u0107 \u0142y\u017ck\u0105 dobrej oliwy, zasma\u017conej z drobno pokrojon\u0105 cebulk\u0105. Proste danie warto wzbogaci\u0107 dodatkiem przypraw i odrobin\u0119 posoli\u0107.<\/p>\n

Wozzeckowi groch na zdrowie nie wyszed\u0142. \u017bo\u0142nierz najni\u017cszej rangi i stanu \u2013 zapewne S\u0142owianin, by\u0107 mo\u017ce Polak, bo jego dziwaczne nazwisko a\u017c nadto dobitnie kojarzy nam si\u0119 ze swojskim Wojciechem \u2013 \u017cywi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie grochem, na polecenie sadystycznego Doktora, kt\u00f3ry prowadzi na nim eksperymenty medyczne. Za trzy grosze dziennie i wspomniany ju\u017c wikt. \u017beby utrzyma\u0107 swoj\u0105 kochank\u0119 i nie\u015blubne dziecko, Wozzeck dorabia jako balwierz Kapitana, kt\u00f3ry traktuje go gorzej ni\u017c parszywego psa. Zbiera te\u017c dla niego chrust i wycina drewno w podmiejskich zaro\u015blach. Od grochu \u2013 a mo\u017ce z biedy, upokorzenia b\u0105d\u017a choroby \u2013 zaczyna traci\u0107 zmys\u0142y. Widzi g\u0142ow\u0119 tocz\u0105c\u0105 si\u0119 po trawie, tryskaj\u0105cy z ziemi ogie\u0144, \u0142un\u0119 nad miastem, s\u0142yszy, \u017ce kto\u015b za nim chodzi \u2013 pewnie jaki\u015b mason, bo pr\u00f3cz wymienionych halucynacji prze\u015bladuj\u0105 go te\u017c wsz\u0119dobylskie symbole wolnomularskie. Doktor nie posiada si\u0119 ze szcz\u0119\u015bcia: wyniki seans\u00f3w psychologicznych i mocne dowody na ca\u0142kowite zbydl\u0119cenie przedmiotu jego bada\u0144 sk\u0142aniaj\u0105 go do postawienia Wozzeckowi diagnozy \u201eaberratio mentalis partialis drugiej klasy\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena ze spektaklu w Met. Peter Mattei (Wozzeck). Fot. Ken Howard<\/p>\n

Tragedia wisi w powietrzu. Kiedy sfrustrowana Maria, kochanka Wozzecka, ulegnie operetkowym wdzi\u0119kom Tamburmajora, upodlony \u017co\u0142nierz stoczy si\u0119 na dno ob\u0142\u0119du. Czerwono wzejdzie ksi\u0119\u017cyc. Wozzeck zabije. Gdyby mia\u0142 pieni\u0105dze, sta\u0107 by go by\u0142o na \u015blub, na chrzest dziecka i na moralne \u017cycie.<\/p>\n

Berg obejrza\u0142 wiede\u0144sk\u0105 premier\u0119 nieuko\u0144czonej sztuki Georga B\u00fcchnera w maju 1914 roku, niespe\u0142na trzy miesi\u0105ce przed wybuchem Wielkiej Wojny. Ostatnie dzie\u0142o niemieckiego dramatopisarza, przyrodnika i dzia\u0142acza rewolucyjnego dotar\u0142o na scen\u0119 prawie osiemdziesi\u0105t lat po \u015bmierci autora. Po raz pierwszy ukaza\u0142o si\u0119 drukiem w 1879 roku, w wersji mocno przeredagowanej przez austriackiego powie\u015bciopisarza Karla Emila Franzosa. Trudno rozstrzygn\u0105\u0107, dlaczego przele\u017ca\u0142o tak d\u0142ugo w papierach po zmar\u0142ym na tyfus dwudziestoczterolatku. Ze wzgl\u0119du na niekompletno\u015b\u0107 materia\u0142u? Na jawn\u0105 obsceniczno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych scen? Na nieczytelno\u015b\u0107 r\u0119kopisu, sporz\u0105dzonego mikroskopijnym, niechlujnym pismem, kt\u00f3re Franzos traktowa\u0142 jakimi\u015b podejrzanymi roztworami chemicznymi, \u017ceby je w og\u00f3le odcyfrowa\u0107? Dopiero w wydaniu Georga Witkowskiego z 1921 roku nazwisko g\u0142\u00f3wnego bohatera pojawi\u0142o si\u0119 w prawid\u0142owej postaci Woyzeck<\/em>. W wiede\u0144skiej Residenzb\u00fchne sztuk\u0119 wystawiono pod tytu\u0142em Wozzeck<\/em>, z tym samym Albertem Steinr\u00fcckiem, kt\u00f3ry wykreowa\u0142 rol\u0119 oszala\u0142ego \u017co\u0142nierza rok wcze\u015bniej w Monachium, w inscenizacji Maksa Reinhardta.<\/p>\n

Ca\u0142kiem prawdopodobne, \u017ce Woyzeck<\/em> nie trafi\u0142 od razu w sw\u00f3j czas z uwagi na niezwyk\u0142\u0105 konstrukcj\u0119 dramaturgiczn\u0105, mo\u017cliw\u0105 do zrealizowania dopiero po Wielkiej Reformie Teatru na prze\u0142omie XIX i XX stulecia. B\u00fcchner u\u0142o\u017cy\u0142 histori\u0119 Woyzecka w ci\u0105g kr\u00f3tkich, \u201efilmowo\u201d zmontowanych, pozornie oderwanych od siebie scen: z jednej strony nawi\u0105zuj\u0105c do \u015bredniowiecznych dramat\u00f3w pasyjnych, z drugiej \u2013 antycypuj\u0105c p\u00f3\u017aniejsze o dziesi\u0119ciolecia eksperymenty niemieckich ekspresjonist\u00f3w. Dojmuj\u0105cy naturalizm narracji zderzy\u0142 z g\u0119st\u0105 symbolik\u0105, ca\u0142\u0105 opowie\u015b\u0107 sklei\u0142 z autentycznych sprawozda\u0144 procesowych i debat medycznych po egzekucji pewnego lipskiego perukarza-mordercy, z do\u015bwiadcze\u0144 w\u0142asnych oraz zapisk\u00f3w swojego ojca \u2013 lekarza Ernsta Karla B\u00fcchnera. Alban Berg, g\u0142\u0119boko poruszony zar\u00f3wno form\u0105, jak i tre\u015bci\u0105 sztuki, z miejsca dostrzeg\u0142 jej potencja\u0142 operowy. Spo\u015br\u00f3d 27 scen dramatu wybra\u0142 ostatecznie pi\u0119tna\u015bcie, libretto opracowa\u0142 sam, na og\u00f3\u0142 trzymaj\u0105c si\u0119 do\u015b\u0107 \u015bci\u015ble litery tekstu, przede wszystkim jednak zachowuj\u0105c charakter dzie\u0142a B\u00fcchnera: jego surow\u0105 brutalno\u015b\u0107, niezno\u015bn\u0105 atmosfer\u0119 opresji i koszmarny chwilami realizm. Dodatkowo podkre\u015bli\u0142 zawarty w nim dylemat w\u0142adzy i zale\u017cno\u015bci oraz napi\u0119cia wynikaj\u0105cego z r\u00f3\u017cnicy stan\u00f3w.<\/p>\n

Realizacj\u0119 spontanicznego planu pokrzy\u017cowa\u0142a historia. Na ostateczny kszta\u0142t opery z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 tak\u017ce kr\u00f3tkie, lecz traumatyczne do\u015bwiadczenia wojenne Berga. W czerwcu 1918 kompozytor pisa\u0142 do swej \u017cony Heleny, \u017ce jest w nim co\u015b z Wozzecka, \u017ce sp\u0119dzi\u0142 te lata podobnie jak on: zale\u017cny od ludzi, kt\u00f3rych nienawidzi\u0142, chory, wyzuty z nadziei, upokorzony do g\u0142\u0119bi ludzkiej natury. Pracowa\u0142 nad Wozzeckiem <\/em>ju\u017c w czasie wojny. Pierwszy z akt sko\u0144czy\u0142 latem 1919 roku, drugi w sierpniu 1921, trzeci dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej. Ostateczny kszta\u0142t partyturze nada\u0142 w kwietniu 1922 roku.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wozzeck <\/em>w Met. Eliza van den Heever (Maria). Fot. Ken Howard<\/p>\n

Wozzeck <\/em>ma r\u00f3wnie przedziwn\u0105 konstrukcj\u0119, jak sztuka B\u00fcchnera. Ka\u017cdemu z trzech akt\u00f3w Berg nada\u0142 drobiazgowo przemy\u015blan\u0105 struktur\u0119, nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do dawnych form muzycznych. \u00a0W akcie pierwszym sportretowa\u0142 g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w w pi\u0119ciu \u201eutworach charakterystycznych\u201d (Charakterst\u00fccke<\/em>). Akt drugi skomponowa\u0142 jako symfoni\u0119 w pi\u0119ciu cz\u0119\u015bciach. Na akt trzeci sk\u0142ada si\u0119 pi\u0119\u0107 inwencji, z wplecionym mi\u0119dzy dwie ostatnie orkiestrowym interludium, w kt\u00f3rym Berg zrekapitulowa\u0142 materia\u0142 opery, tworz\u0105c muzyczny obraz ostatecznego \u201eprzemienienia\u201d bohatera.<\/p>\n

Tradycyjny porz\u0105dek tonalny Berg zast\u0105pi\u0142 szeregiem innych zabieg\u00f3w kompozytorskich, spajaj\u0105cych narracj\u0119 w jednolit\u0105, cho\u0107 bulwersuj\u0105c\u0105 \u00f3wczesnego s\u0142uchacza ca\u0142o\u015b\u0107. Pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad mistern\u0105 technik\u0105 motyw\u00f3w przewodnich, pomy\u015blanych w taki spos\u00f3b, \u017ceby oddzia\u0142ywa\u0142y na odbiorc\u0119 zar\u00f3wno na poziomie czysto intuicyjnym, jak i semantycznym. \u00a0Pierwszy z nich, a zarazem najwa\u017cniejszy, pojawia si\u0119 w pocz\u0105tkowej scenie z udzia\u0142em Kapitana, na s\u0142owach Wozzecka \u201eWir arme Leut\u201d (\u201emy biedne ludzie\u201d). \u00d3w motyw, wyprowadzony z akordu molowego z septym\u0105 wielk\u0105 i nazywany przez muzykolog\u00f3w \u201eniedol\u0105 Wozzecka\u201d, nawraca uporczywie w toku opery, sygnalizuj\u0105c niemo\u017cno\u015b\u0107 wyj\u015bcia z ogranicze\u0144 sytuacji. Berg stosuje te\u017c trudne do uchwycenia niewprawnym uchem mikromotywy, swoiste muzyczne migawki, dzia\u0142aj\u0105ce na poziomie przekazu podprogowego \u2013 na czele z symbolizuj\u0105cym morderstwo pojedynczym d\u017awi\u0119kiem h<\/em>, wprowadzonym w finale drugiego aktu po kwestii Wozzecka \u201eEiner nach dem andern\u201d (\u201ejeden za drugim\u201d). D\u017awi\u0119k ten nabiera coraz dobitniejszego znaczenia w akcie trzecim, skulminowanego w dwuoktawowym skoku z h <\/em>pi\u0119ciokre\u015blnego na trzykre\u015blne w scenie wo\u0142ania pomocy przez Mari\u0119.<\/p>\n

W partiach wokalnych kompozytor \u017congluje wszelkimi dost\u0119pnymi wzorcami, pocz\u0105wszy od \u201ezwyk\u0142ej\u201d mowy, poprzez zmys\u0142owy, znacznie swobodniejszy ni\u017c u Sch\u00f6nberga Sprechgesang<\/em>, a\u017c po bardziej rozbudowane \u201earie\u201d i kipi\u0105ce od emocji \u201ekoloratury\u201d. Ka\u017cdej z wypowiedzi bohater\u00f3w Berg nadaje przemy\u015blane walory brzmieniowe i wyrazowe: precyzyjnie okre\u015bla dynamik\u0119, wyznacza tok frazowania, gwa\u0142townie wypycha g\u0142os poza wygodn\u0105 tessytur\u0119. Wszystkie partie solowe s\u0105 \u015bci\u015ble sprz\u0119\u017cone z parti\u0105 orkiestry, naznaczon\u0105 specyficznym kolorytem instrumentalnym i niepokoj\u0105c\u0105 szat\u0105 harmoniczn\u0105.<\/p>\n

Co ciekawe, Berg nie oczekiwa\u0142 od s\u0142uchaczy Wozzecka<\/em> drobiazgowej analizy materia\u0142u muzycznego. Wola\u0142, \u017ceby ch\u0142on\u0119li my\u015bl przewodni\u0105 opery niejako intuicyjnie, bez pr\u00f3b odr\u00f3\u017cniania fug od inwencji, bez rozk\u0142adania poszczeg\u00f3lnych temat\u00f3w i motyw\u00f3w na cz\u0119\u015bci pierwsze. Chcia\u0142 ich wci\u0105gn\u0105\u0107 bez reszty w to piek\u0142o rozbuchanych emocji, rozpaczliwie skrywanych pop\u0119d\u00f3w i jawnie okazywanej agresji. Pragn\u0105\u0142 im u\u015bwiadomi\u0107 \u2013 podobnie jak B\u00fcchner, kt\u00f3ry wybieg\u0142 daleko przed swoj\u0105 epok\u0119 \u2013 \u017ce trzeba odwr\u00f3ci\u0107 porz\u0105dek \u015bwiata oboj\u0119tnego na krzywd\u0119 i poni\u017cenie; \u015bwiata, gdzie moralno\u015b\u0107 jest luksusem niedost\u0119pnym dla n\u0119dzarza; \u015bwiata, w kt\u00f3rym samotno\u015b\u0107 popycha cz\u0142owieka do mordu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Eliza van den Heever i Peter Mattei. Fot. Ken Howard<\/p>\n

R\u0119kopis B\u00fcchnera urywa si\u0119 na s\u0142owach Woyzecka: \u201eBin ich noch blutig? Ich mu\u00df mich waschen. Da ein Fleck, und da noch einer\u2026\u201d (\u201eWci\u0105\u017c jestem we krwi? Musz\u0119 si\u0119 umy\u0107. Tu jedna plama, tam druga\u2026\u201d). Dalej zachowa\u0142y si\u0119 tylko dwa oderwane zdania, by\u0107 mo\u017ce przymiarka do nast\u0119pnej sceny z udzia\u0142em mieszka\u0144c\u00f3w miasta. Berg spi\u0105\u0142 swoj\u0105 oper\u0119 okrutn\u0105 klamr\u0105: w przedostatniej scenie trzeciego aktu nad stawem, w kt\u00f3rym poszed\u0142 si\u0119 topi\u0107 Wozzeck, pojawiaj\u0105 si\u0119 dwaj jego prze\u015bladowcy, Kapitan i Doktor. S\u0142ysz\u0105c j\u0119ki umieraj\u0105cego, oddalaj\u0105 si\u0119 w po\u015bpiechu. W scenie fina\u0142owej dzieci bawi\u0105 si\u0119 przed domem Marii. Na wie\u015b\u0107, \u017ce znale\u017ali jej trupa, biegn\u0105 nad staw. Wszystkie z wyj\u0105tkiem synka Marii i Wozzecka, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c jest zaj\u0119ty poganianiem drewnianego konika.<\/p>\n

I tak ro\u015bnie nowy Wozzeck. I b\u0119dzie si\u0119 odradza\u0142, cierpia\u0142, krzywdzi\u0142 i umiera\u0142 w samotno\u015bci a\u017c do ko\u0144ca \u015bwiata. Chyba \u017ce da si\u0119 jednak odwr\u00f3ci\u0107 ten porz\u0105dek. Berg udowodni\u0142 w swojej operze, \u017ce mo\u017cna zerwa\u0107 z utartym systemem porz\u0105dkowania materii d\u017awi\u0119kowej, nie trac\u0105c przy tym zawartego w muzyce cz\u0142owiecze\u0144stwa.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ten rok rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 dla mnie pod znakiem Wozzecka. Kilka dni temu, w ramach cyklu \u201eThe Metropolitan Opera: Live in HD\u201d, obejrzeli\u015bmy spektakl w re\u017cyserii Williama Kentridge’a, z Peterem Mattei w roli tytu\u0142owej i z Yannickiem N\u00e9zet-S\u00e9guinem za pulpitem dyrygenckim. Za niespe\u0142na dwa tygodnie jad\u0119 do Aten na oper\u0119 Berga w inscenizacji Oliviera Py, pod … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-4508","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4508","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4508"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4508\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4514,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4508\/revisions\/4514"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4508"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4508"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4508"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}