{"id":466,"date":"2015-04-24T17:24:46","date_gmt":"2015-04-24T15:24:46","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=466"},"modified":"2016-04-19T18:45:45","modified_gmt":"2016-04-19T16:45:45","slug":"piecdziesiat-piec-przymiarek-do-smierci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=466","title":{"rendered":"Pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 przymiarek do \u015bmierci"},"content":{"rendered":"

W listopadzie 1941 roku Heinrich Himmler wyda\u0142 rozkaz zamkni\u0119cia austriackiej twierdzy w Terezinie – kt\u00f3ry dwa lata wcze\u015bniej znalaz\u0142 si\u0119 na obszarze okupowanego przez III Rzesz\u0119 Protektoratu Czech i Moraw – i przekszta\u0142cenia jej w getto dla \u017byd\u00f3w, z wkomponowanym w system mur\u00f3w obronnych obozem przej\u015bciowym, dzia\u0142aj\u0105cym ju\u017c od 1940 roku. Propaganda nazistowska przedstawia\u0142a Theresienstadt jako getto modelowe, wzorzec nowoczesnej osady \u017cydowskiej, wr\u0119cz „ob\u00f3z rodzinny” (Familienlager). Szerz\u0105ce si\u0119 pog\u0142oski, jakoby miasto pe\u0142ni\u0142o funkcj\u0119 gigantycznego obozu koncentracyjnego, dementowano na wszelkie sposoby. Kiedy do Terezina trafi\u0142 transport oko\u0142o pi\u0119ciuset \u017byd\u00f3w z Danii i dzia\u0142acze tamtejszego Czerwonego Krzy\u017ca kategorycznie za\u017c\u0105dali inspekcji, Niemcy wyrazili zgod\u0119 i zabrali si\u0119 po\u015bpiesznie do „czyszczenia” getta. Odmalowali cz\u0119\u015b\u0107 pomieszcze\u0144, inne szczelnie zamkn\u0119li przed go\u015b\u0107mi, zarz\u0105dzili kilka nadprogramowych wysy\u0142ek do Auschwitz, \u017ceby przynajmniej dora\u017anie ograniczy\u0107 przeludnienie, po czym przej\u0119li \u015bci\u015blejszy nadz\u00f3r nad aktywno\u015bci\u0105 kulturaln\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w. Do tej ostatniej nie trzeba by\u0142o nikogo zach\u0119ca\u0107 – w getcie przebywa\u0142a w\u00f3wczas elita \u017cydowskiego \u017cycia politycznego, kulturalnego i naukowego.<\/p>\n

Du\u0144czycy wyjechali z Terezina ca\u0142kowicie usatysfakcjonowani, nie dopatrzywszy si\u0119 \u017cadnych uchybie\u0144 w zarz\u0105dzaniu obozem. Niemcy poszli za ciosem: zlecili jednemu z wi\u0119\u017ani\u00f3w, Kurtowi Gerronowi, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 na miejscu kabaret Karussell, nakr\u0119cenie filmu propagandowego o \u017cyciu tamtejszej wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej. Zapewnili Gerrona, \u017ce w\u0142os mu z g\u0142owy nie spadnie. Zdj\u0119cia do filmu trwa\u0142y jedena\u015bcie dni i zako\u0144czy\u0142y si\u0119 w po\u0142owie wrze\u015bnia 1944 roku. Obietnicy nie dotrzymano: zar\u00f3wno re\u017cyser, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 zarejestrowanych na ta\u015bmie uczestnik\u00f3w przedsi\u0119wzi\u0119cia zosta\u0142a wywieziona do Auschwitz i zagazowana. Pierwszy pokaz zmontowanego materia\u0142u, przeznaczony dla wysokich rang\u0105 urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych i cz\u0142onk\u00f3w SS, odby\u0142 si\u0119 w kwietniu nast\u0119pnego roku. W kolejnych tygodniach film dotar\u0142 do przedstawicieli kilku mi\u0119dzynarodowych organizacji humanitarnych. Trzeciego maja ob\u00f3z znalaz\u0142 si\u0119 pod kontrol\u0105 Czerwonego Krzy\u017ca, pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej do twierdzy wkroczy\u0142a Armia Czerwona. Propagandowy „dokument” uleg\u0142 prawie ca\u0142kowitemu zniszczeniu. Zachowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwudziestu minut filmu – mi\u0119dzy innymi migawki z wykonania Studie<\/i> na instrumenty smyczkowe Pavela Haasa pod batut\u0105 Karela An\u010derla, fragmenty wyst\u0119pu jazzbandu Ghetto Swingers oraz fina\u0142owe sceny z opery dzieci\u0119cej Brundib\u00e1r<\/i> Hansa Kr\u00e1sy.<\/p>\n

Kr\u00e1sa – syn czeskiego prawnika i niemieckiej \u017byd\u00f3wki, skrzypek, pianista i kompozytor wykszta\u0142cony w Pradze i w Berlinie, ucze\u0144 mi\u0119dzy innymi Zemlinsky’ego i Roussella – skomponowa\u0142 ten czterdziestominutowy drobiazg w 1938 roku, we wsp\u00f3\u0142pracy z librecist\u0105 Adolfem Hoffmeistrem, na konkurs czechos\u0142owackiego Ministerstwa O\u015bwiaty. Wynik\u00f3w nigdy nie og\u0142oszono: wojska niemieckie wkroczy\u0142y do Pragi na kilka miesi\u0119cy przed spodziewanym rozstrzygni\u0119ciem konkursu. W 1941 roku Kr\u00e1sa przekaza\u0142 materia\u0142y nutowe do \u017cydowskiego o\u015brodka dla sierot wojennych przy Belgickiej na Vinohradach, gdzie zim\u0105 1942 odby\u0142a si\u0119 premiera Brundib\u00e1ra – <\/i>pod dyrekcj\u0105 Rudolpha Freudenfelda, w pro\u015bciutkich dekoracjach i kostiumach projektu Franti\u0161ka Zelenki, z Gideonem Kleinem przy fortepianie, z udzia\u0142em skrzypka i perkusisty, kt\u00f3rych nazwisk nie uda\u0142o mi si\u0119 odnale\u017a\u0107. Kompozytor nie uczestniczy\u0142 w tym wydarzeniu: aresztowany 10 sierpnia 1942 roku, trafi\u0142 do Theresienstadt, gdzie zosta\u0142 „panem od muzyki” w ramach obozowego Freizeitgestaltung, <\/em>organizacji czasu wolnego wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w. Wkr\u00f3tce do\u0142\u0105czyli do\u0144 prawie wszyscy tw\u00f3rcy i wykonawcy praskiego przedstawienia. Freudenfeldowi uda\u0142o si\u0119 przemyci\u0107 w baga\u017cu wyci\u0105g fortepianowy, na kt\u00f3rego podstawie Kr\u00e1sa zorkiestrowa\u0142 oper\u0119 od nowa, dostosowuj\u0105c j\u0105 do mo\u017cliwo\u015bci tutejszego zespo\u0142u instrumentalnego.<\/p>\n

\"Krasa6\"<\/a><\/p>\n

Hans Kr\u00e1sa s\u0142ucha koncertu pod batut\u0105 An\u010derla; Theresienstadt, 1943.<\/p>\n

Historia Aninki i Pep\u00ed\u010dka, osieroconego przez ojca rodze\u0144stwa, kt\u00f3re musi zdoby\u0107 \u015bwie\u017ce mleko dla chorej matki, ale nie ma pieni\u0119dzy, idzie wi\u0119c w \u015blady ulicznego kataryniarza Brundib\u00e1ra (Trzmiela, a w\u0142a\u015bciwie opas\u0142ego B\u0105ka) i pr\u00f3buje zarobi\u0107 na zakupy \u015bpiewaniem – to w gruncie rzeczy do\u015b\u0107 prosta i w za\u0142o\u017ceniu uniwersalna opowie\u015b\u0107 o zwyci\u0119stwie dobra nad z\u0142em. Inspirowana Jasiem i Ma\u0142gosi\u0105<\/em> oraz Muzykantami z Bremy\u00a0<\/em>braci Grimm, przez p\u00f3\u017aniejszych interpretator\u00f3w zestawiana troch\u0119 na wyrost z pacyfistyczn\u0105 Lizystrat\u0105 <\/em>Arystofanesa – w Theresienstadt nabra\u0142a ca\u0142kiem nowych znacze\u0144 i uros\u0142a do rangi symbolu \u017cydowskich los\u00f3w. W\u0105saty kataryniarz, kt\u00f3ry wpierw przegania konkurent\u00f3w, a potem pr\u00f3buje ich okra\u015b\u0107, sta\u0142 si\u0119 figur\u0105 znienawidzonego Hitlera. Dzielny wr\u00f3bel, sprytny kot, m\u0105dry pies i banda miejskich dzieciak\u00f3w – pos\u0142u\u017cyli za metafor\u0119 zwartej wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra skutecznie stawi czo\u0142o przemocy i przywr\u00f3ci dawny porz\u0105dek \u015bwiata. Realizatorzy wprowadzili znamienne korekty w libretcie: warunkiem przyst\u0105pienia do grupy nieustraszonych obro\u0144c\u00f3w dobra sta\u0142y si\u0119 odwaga i umi\u0142owanie sprawiedliwo\u015bci – w miejsce pierwotnej mi\u0142o\u015bci do ojczyzny i pos\u0142usze\u0144stwa rodzicom. Brundib\u00e1r<\/em> poszed\u0142 w Terezinie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 razy. O wej\u015bci\u00f3wki na spektakle staczano prawdziwe boje. Dzieci\u0119cy odtw\u00f3rcy g\u0142\u00f3wnych partii mieli wielki mores w\u015br\u00f3d r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w.<\/p>\n

M\u0142odzi odbiorcy szukali w teatrze zapomnienia, podchwytywali z widowni proste, wpadaj\u0105ce w ucho melodie, karmili si\u0119 z\u0142udn\u0105 nadziej\u0105, \u017ce w tej no\u015bnej alegorii tkwi przynajmniej male\u0144kie ziarno prawdy. Tymczasem w czterdziestoosobowym ch\u00f3rze pojawia\u0142y si\u0119 wci\u0105\u017c nowe twarze, bo wcze\u015bniejsi wykonawcy padali ofiar\u0105 chor\u00f3b, chronicznego niedo\u017cywienia, odje\u017cd\u017cali z Theresienstadt w bezpowrotnych transportach do Auschwitz i Ma\u0142ego Tro\u015bcie\u0144ca pod Mi\u0144skiem. Kibicowali swoim bohaterom: niezr\u00f3wnanemu Honzy Treichlingerowi w roli tytu\u0142owej, Pincie M\u00fchlsteinowi i Grecie Hofmeister w partiach Pep\u00ed\u010dka i Aninki. Jakkolwiek upiornie to zabrzmi, czekali na swoj\u0105 kolej, wiedz\u0105c, \u017ce w ka\u017cdej chwili mog\u0105 zasili\u0107 przetrzebiony ch\u00f3r albo do\u0142\u0105czy\u0107 do elitarnego grona solist\u00f3w Brundib\u00e1ra. <\/em><\/p>\n

\"cast\"<\/a><\/p>\n

Po przedstawieniu Brundib\u00e1ra<\/em>. <\/em>W \u015brodku Honza Treichlinger, odtw\u00f3rca roli tytu\u0142owej, po jego lewej r\u0119ce Ela Stein-Weissberger (Kot)<\/p>\n

Niekt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 wyrwa\u0107 z tego piek\u0142a. Ela Stein-Weissberger, wykonawczyni partii Kota we wszystkich (b\u0105d\u017a prawie wszystkich, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy \u015bwiadkowie) przedstawieniach w Terezinie, dotrwa\u0142a do wyzwolenia obozu, wyjecha\u0142a do Izraela, potem za\u015b do Nowego Jorku, gdzie mieszka do dzi\u015b i aktywnie uczestniczy w powojennych pr\u00f3bach wskrzeszenia Brundib\u00e1ra<\/em>\u00a0i podtrzymania pami\u0119ci o dzieci\u0119cych wsp\u00f3\u0142wykonawcach opery. Ma\u0142y Rafi Herz-Sommer, odtw\u00f3rca roli Wr\u00f3bla, w chwili oswobodzenia Theresienstadt mia\u0142 zaledwie osiem lat. Jego ojciec, wiolonczelista Leopold Sommer, zmar\u0142 rok wcze\u015bniej w Dachau. W 1945 roku osierocony ch\u0142opiec wr\u00f3ci\u0142 do Pragi wraz z matk\u0105, pianistk\u0105 Alice Herz-Sommer, z kt\u00f3r\u0105 cztery lata p\u00f3\u017aniej wyemigrowa\u0142 do Jerozolimy. Ostatecznie osiad\u0142 w Anglii i zyska\u0142 rozg\u0142os jako Rapha\u00ebl Sommer, wirtuoz gry na wiolonczeli, wybitny pedagog i animator \u017cycia muzycznego. Zmar\u0142 w 2001 roku – matka prze\u017cy\u0142a go o trzyna\u015bcie lat i odesz\u0142a kilka miesi\u0119cy po swoich sto dziesi\u0105tych urodzinach, jako najstarsza na \u015bwiecie osoba ocala\u0142a z Holokaustu.<\/p>\n

Honza Treichlinger nie mia\u0142 tyle szcz\u0119\u015bcia. Zgin\u0105\u0142 w Auschwitz z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 dzieci\u0119cych ch\u00f3rzyst\u00f3w, re\u017cyserem spektaklu Emilem Saudkiem i wspomnianym ju\u017c Kurtem Gerronem. Hans Kr\u00e1sa wyjecha\u0142 z Theresienstadt tym samym transportem, co trzej inni zaprzyja\u017anieni kompozytorzy: Viktor Ullmann, Pavel Haas i Gideon Klein, kt\u00f3ry akompaniowa\u0142 wykonawcom prapremiery na praskich Vinohradach. Wszyscy z wyj\u0105tkiem Kleina zostali zagazowani w drugiej po\u0142owie pa\u017adziernika 1944 roku. Klein zmar\u0142 w styczniu nast\u0119pnego roku, nie doczekawszy ko\u0144ca wojny.<\/p>\n

Kto\u015b powie, \u017ce pami\u0119\u0107 o nich wszystkich \u017cyje w partyturze Brundib\u00e1ra<\/em>. <\/em>Ich \u015bmier\u0107 by\u0142a jednak straszna, daremna i bezsensowna. Jedyne, co pociesza, to nadzieja, \u017ce uczestnictwo w terezi\u0144skich przedstawieniach znieczuli\u0142o ich na t\u0119 \u015bmier\u0107, z\u0142agodzi\u0142o przeczucie ko\u0144ca. Wielimir Chlebnikow pisa\u0142 o s\u0142o\u0144cach, kt\u00f3re umieraj\u0105 gasn\u0105c, trawie, kt\u00f3ra umiera schn\u0105c, koniach, kt\u00f3re umieraj\u0105, wydaj\u0105c po cichu ostatnie tchnienie, i ludziach, kt\u00f3rzy umieraj\u0105 \u015bpiewaj\u0105c pie\u015bni. Dzieci w Theresienstadt umiera\u0142y, \u015bpiewaj\u0105c piosenk\u0119 o przyja\u017ani, kt\u00f3ra obala tyran\u00f3w.<\/p>\n