{"id":4706,"date":"2020-04-02T15:27:13","date_gmt":"2020-04-02T13:27:13","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=4706"},"modified":"2020-04-02T15:27:13","modified_gmt":"2020-04-02T13:27:13","slug":"czlowiek-ktorego-tak-dlugo-szukalismy-na-prozno","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=4706","title":{"rendered":"Cz\u0142owiek, kt\u00f3rego tak d\u0142ugo szukali\u015bmy na pr\u00f3\u017cno"},"content":{"rendered":"

Kochani, dzi\u015b b\u0119dzie o czym\u015b innym – na marginesie niedawnej premiery baletowej w \u0142\u00f3dzkim Teatrze Wielkim. Z pocz\u0105tku nie my\u015bla\u0142am, by dzieli\u0107 si\u0119 z Pa\u0144stwem kr\u00f3tkim esejem do ksi\u0105\u017cki programowej spektaklu w choreografii Lorki Massine’a. Zmieni\u0142am zdanie, bo trudno o rado\u015bniejszy hymn na cze\u015b\u0107 \u017cycia ni\u017c historia Georgiosa Zorbasa we wszystkich mo\u017cliwych ods\u0142onach: tej prawdziwej i tych p\u00f3\u017aniejszych, opowiedzianych g\u0142osami tw\u00f3rc\u00f3w i artyst\u00f3w. Oby\u015bmy jak najpr\u0119dzej otworzyli serca i umys\u0142y – tylko w ten spos\u00f3b wr\u00f3cimy do \u015bwiata, kt\u00f3ry tak nagle przysz\u0142o nam porzuci\u0107. I tylko z takim nastawieniem odbudujemy go w lepszej i pi\u0119kniejszej postaci. Uwa\u017cajcie na siebie i mimo wszystko szukajcie rado\u015bci – tu i teraz.<\/p>\n

***<\/p>\n

Grek Zorba istnia\u0142 naprawd\u0119. Nazywa\u0142 si\u0119 Georgios Zorbas, urodzi\u0142 si\u0119 w 1865 roku w Kolindros, kt\u00f3re w\u00f3wczas le\u017ca\u0142o w granicach sand\u017caku salonickiego w imperium Osman\u00f3w. By\u0142 synem zamo\u017cnego macedo\u0144skiego gospodarza, w\u0142a\u015bciciela ogromnych stad owiec, wypasanych nieopodal wioski Katafygio w G\u00f3rach Pieryjskich, gdzie \u201eOlimp si\u0119 podnosi pe\u0142en mg\u0142y i \u015bniegu\u201d. Nastoletni Georgios, jeden z czworga rodze\u0144stwa, wyuczy\u0142 si\u0119 tam zawodu drwala. Jego d\u0142ugie awanturnicze \u017cycie rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 w latach 90. XIX wieku, kiedy wyjecha\u0142 do Paleochori na P\u00f3\u0142wyspie Chalcydyckim i podj\u0105\u0142 prac\u0119 we francuskiej kopalni z\u0142ota w Stratoniki. Zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 ze sztygarem Giannisem Kalkounisem i wkr\u00f3tce \u2013 zgodnie z tamtejsz\u0105 tradycj\u0105 i zapewne za cichym ojcowskim przyzwoleniem \u2013 porwa\u0142 jego c\u00f3rk\u0119 Eleni i sp\u0142odzi\u0142 z ni\u0105 o\u015bmioro dzieci. Sp\u0119dzili razem przesz\u0142o dwadzie\u015bcia lat, a\u017c do tragicznej \u015bmierci Eleni podczas krwawych wydarze\u0144 II wojny ba\u0142ka\u0144skiej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Georgios Zorbas.<\/p>\n

Pogr\u0105\u017cony w \u017ca\u0142obie Georgios wr\u00f3ci\u0142 w rodzinne strony i zamieszka\u0142 na kr\u00f3tko w domu swojego brata lekarza. W 1915 roku postanowi\u0142 zosta\u0107 mnichem w jednym z klasztor\u00f3w na \u015awi\u0119tej G\u00f3rze Atos. Tam w\u0142a\u015bnie pozna\u0142 Nikosa Kazandzakisa, m\u0142odszego niemal o pokolenie pisarza i filozofa z Krety, kt\u00f3ry po studiach na Uniwersytecie Ate\u0144skim i w paryskim Coll\u00e8ge de France zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 jako ochotnik na wojn\u0119 ba\u0142ka\u0144sk\u0105, a w 1914 roku ruszy\u0142 w pielgrzymk\u0119 po Grecji wraz z Angelosem Sikelianosem, poet\u0105-mistykiem, g\u0142osicielem kultu przyrody i teorii jedno\u015bci wszechrzeczy. Zorbas i Kazandzakis porzucili duchowe skarby \u015awi\u0119tej G\u00f3ry i ruszyli pospo\u0142u na P\u00f3\u0142wysep Mani \u2013 krain\u0119 antyosma\u0144skich zb\u00f3jc\u00f3w, warownych wie\u017c mieszkalnych i podziemnych jaski\u0144, uto\u017csamianych przez miejscowych z mitycznym Styksem, g\u0142\u00f3wn\u0105 rzek\u0105 Hadesu, przez kt\u00f3r\u0105 pos\u0119pny starzec Charon przeprawia\u0142 dusze zmar\u0142ych. Obydwaj m\u0119\u017cczy\u017ani zatrudnili si\u0119 w odkrywkowej kopalni w\u0119gla brunatnego w mese\u0144skiej wiosce Stoupa.<\/p>\n

Po kilku latach ich drogi si\u0119 rozesz\u0142y. W 1922 roku Zorbas osiedli\u0142 si\u0119 w Kr\u00f3lestwie Jugos\u0142awii, zabieraj\u0105c ze sob\u0105 swoj\u0105 najm\u0142odsz\u0105 c\u00f3rk\u0119 Katerin\u0119. Kupi\u0142 kilka kopal\u0144 w okolicy serbskiego miasta Nisz i pod macedo\u0144skim Skopje na obszarze \u00f3wczesnego Carstwa Bu\u0142garii, w 1940 roku wyda\u0142 c\u00f3rk\u0119 za bogatego kupca w Belgradzie i rok p\u00f3\u017aniej umar\u0142. Losy jego odleg\u0142ych potomk\u00f3w toczy\u0142y si\u0119 mniej fortunnie. Jego prawnuczka, nosz\u0105ca podobnie jak babka imi\u0119 Katerina, przyjecha\u0142a do ojczyzny na stypendium; wyrzucona ze studi\u00f3w po niezdanym egzaminie, pracowa\u0142a nielegalnie jako kelnerka w kawiarniach na obrze\u017cach Aten, staraj\u0105c si\u0119 bezskutecznie o greckie obywatelstwo i ukrywaj\u0105c si\u0119 przed w\u0142adzami w obawie przed deportacj\u0105 do Serbii. Jego prawnuk Pavlos Sidiropoulos by\u0142 jednym z pierwszych greckich rockman\u00f3w \u015bpiewaj\u0105cych w ojczystym j\u0119zyku; zmar\u0142 w 1990 roku, w wieku zaledwie 42 lat, po przedawkowaniu heroiny.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Nikos Kazandzakis w 1904 roku.<\/p>\n

Kazandzakis zabra\u0142 si\u0119 do pisania swojej powie\u015bci V\u00edos kai Polite\u00eda tou Al\u00e9x\u0113 Zorb\u00e1<\/em> (\u017bycie i przypadki Aleksisa Zorby<\/em>) na wie\u015b\u0107 o \u015bmierci dawnego przyjaciela. Ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 w Atenach w roku 1946. Ju\u017c w scenie otwieraj\u0105cej autor nie pozostawia w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce narratorem jest on sam: samotny, zagubiony grecki inteligent, siedz\u0105cy w portowej tawernie w Pireusie i pogr\u0105\u017cony w lekturze Boskiej komedii <\/em>Dantego, w kt\u00f3rej szuka pociechy od swoich egzystencjalnych zgryzot. Chwil\u0119 potem w tawernie pojawia si\u0119 tajemniczy sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciokilkuletni m\u0119\u017cczyzna. Ma na imi\u0119 Aleksis. Szuka pracy \u2013 i ma nadziej\u0119 j\u0105 znale\u017a\u0107, bo jest cz\u0142owiekiem wielu talent\u00f3w: g\u00f3rnikiem, kucharzem, tancerzem, gaw\u0119dziarzem, niestrudzonym kochankiem i uroczym awanturnikiem. Tak zaczyna si\u0119 ich dziwna przyja\u017a\u0144, kt\u00f3ra do z\u0142udzenia przypomina prawdziw\u0105 m\u0119sk\u0105 relacj\u0119 mi\u0119dzy Kazandzakisem \u2013 m\u0142odym, komunizuj\u0105cym arystokrat\u0105 \u2013 a starszym o niespe\u0142na dwadzie\u015bcia lat wdowcem, kt\u00f3ry po \u015bmierci ukochanej \u017cony musia\u0142 zbudowa\u0107 ca\u0142y sw\u00f3j \u015bwiat od nowa.<\/p>\n

W powie\u015bci Kazandzakisa niewiele si\u0119 dzieje, a przecie\u017c nie spos\u00f3b si\u0119 od niej oderwa\u0107. W\u0105tki zaz\u0119biaj\u0105 si\u0119 w niej, \u0142\u0105cz\u0105 i gmatwaj\u0105 niczym \u015bcie\u017cki w labiryncie krete\u0144skiego Minotaura. Historia nieudanych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 g\u00f3rniczych i tartacznych nieporadnego mola ksi\u0105\u017ckowego splata si\u0119 z powik\u0142anym losem starzej\u0105cego si\u0119 Aleksisa, naiwny buddyzm narratora zderza si\u0119 z nieodpartym optymizmem Zorby, w tle przyja\u017ani rodz\u0105cej si\u0119 mi\u0119dzy bohaterami przewija si\u0119 w\u0105tek t\u0119sknoty m\u0142odego intelektualisty za jego duchowym mistrzem Stavridakisem, kt\u00f3ry wyruszy\u0142 na Kaukaz, \u017ceby wspom\u00f3c tamtejszych Grek\u00f3w, walcz\u0105cych w jednej z armii Imperium Rosyjskiego.<\/p>\n

Grek Zorba <\/em>jest powie\u015bci\u0105 dojmuj\u0105co zmys\u0142ow\u0105. Z kart ksi\u0105\u017cki a\u017c bije zapach dzikiej sza\u0142wii, greckiej mi\u0119ty i tymianku; starej kokoty Hortensji, kt\u00f3ra roztacza wok\u00f3\u0142 siebie wo\u0144 kwitn\u0105cych gaj\u00f3w pomara\u0144czowych; aromat cytryn i migda\u0142\u00f3w; krete\u0144skiego wina i potrawki z kr\u00f3lika. Dionizyjsk\u0105 natur\u0119 Zorby reprezentuje taniec, kt\u00f3rym stary Grek rozwi\u0105zuje wszystkie dr\u0119cz\u0105ce go problemy, nie pr\u00f3buj\u0105c ich nawet definiowa\u0107 \u2013 taniec w rytmie santuri<\/em>, greckich cymba\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rymi Zorba si\u0119 nie rozstaje i dba o nie jak o w\u0142asne dziecko. To dzi\u0119ki Zorbie \u2013 kt\u00f3ry rozprawia o wojnie, seksie i religii \u201ez pierwotn\u0105 si\u0142\u0105, b\u0142agalnie, rozkazuj\u0105co\u201d \u2013 narrator uczy si\u0119 dostrzega\u0107 ulotn\u0105 zmys\u0142owo\u015b\u0107 otaczaj\u0105cego go \u015bwiata. Dzi\u0119ki niemu oswaja \u015bmier\u0107, kt\u00f3ra tej historii objawia si\u0119 pod wieloma postaciami: od z pozoru nieistotnej \u015bmierci motyla, kt\u00f3ry zbyt wcze\u015bnie wydosta\u0142 si\u0119 z poczwarki, poprzez zgon \u201eBubuliny\u201d Hortensji, odej\u015bcie mnich\u00f3w Gabriela i Zachariasza, wioskowy lincz na pon\u0119tnej wdowie, a\u017c po poprzedzon\u0105 przeczuciem \u015bmier\u0107 Stravridakisa.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Anthony Quinn (Aleksis Zorba) i Alan Bates (Basil) ta\u0144cz\u0105 sirtaki<\/em>. Kadr z filmu Michaela Cacoyannisa (1964).<\/p>\n

Trudno oprze\u0107 si\u0119 refleksji, \u017ce w Greku Zorbie<\/em> Kazandzakis dokona\u0142 te\u017c rozrachunku z b\u00f3lem rozstania. Po \u201epi\u0119knej katastrofie\u201d kolejki linowej do transportu \u015bci\u0119tych pni bohaterowie zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce pora zacz\u0105\u0107 wszystko od nowa. Po swojemu, na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. Pierwotny, dionizyjski \u017cywio\u0142 Aleksisa bierze g\u00f3r\u0119 nad apolli\u0144skim umiarem narratora. Interes nie wypali\u0142. Trzeba wzi\u0105\u0107 si\u0119 za r\u0119ce i odta\u0144czy\u0107 nad brzegiem morza ekstatyczny pl\u0105s pojednania z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. Rado\u015b\u0107 jest tu i teraz \u2013 bez niej trac\u0105 znaczenie wszelkie skarby, zar\u00f3wno materialne, jak i duchowe.<\/p>\n

Na tym nie ko\u0144cz\u0105 si\u0119 jednak losy ksi\u0105\u017ckowych bohater\u00f3w. Zm\u0119czeni ta\u0144cem, zasypiaj\u0105 w swoich obj\u0119ciach. To ju\u017c ostatnie ich wsp\u00f3lne chwile. Narrator wkr\u00f3tce opu\u015bci wysp\u0119, nieszczerze deklaruj\u0105c ch\u0119\u0107 powrotu. Zorba wyczuje w jego s\u0142owach fa\u0142sz. Pogodz\u0105 si\u0119, kiedy z nieba spadnie gwiazda i stary Grek za\u015bpiewa przyjacielowi melodi\u0119 z m\u0142odo\u015bci. Min\u0105 lata. Obydwaj wymieni\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 kilka list\u00f3w. Kiedy Zorba zn\u00f3w si\u0119 o\u017ceni i zaprosi dawnego wsp\u00f3lnika, \u017ceby przedstawi\u0107 mu swoj\u0105 \u017con\u0119 Lub\u0119, narrator odm\u00f3wi. Spodziewa si\u0119 rych\u0142ej \u015bmierci Aleksisa i zamiast zniszczy\u0107 wspomnienie minionych do\u015bwiadcze\u0144, woli je przela\u0107 na papier. Wkr\u00f3tce nadejdzie list od nieznajomego nauczyciela z serbskiej wioski pod Skopje. Napisany \u0142aman\u0105 niemczyzn\u0105. Wyczuty przez narratora jakim\u015b sz\u00f3stym zmys\u0142em. Zorba umar\u0142. Ale tu\u017c przed \u015bmierci\u0105 powiedzia\u0142, \u017ce tacy ludzie jak on powinni \u017cy\u0107 tysi\u0105c lat.<\/p>\n

Jest nadzieja, \u017ce jego \u017cyczenie si\u0119 spe\u0142ni. Grek Zorba istnia\u0142 naprawd\u0119. Od\u017cy\u0142 w powie\u015bci Nikosa Kazandzakisa. Stan\u0105\u0142 wszystkim przed oczyma w filmie Michaela Cacoyannisa. Zawojowa\u0142 Broadway w musicalu Johna Kandera. Zata\u0144czy sirtaki <\/em>w balecie Lorki Massine\u2019a z muzyk\u0105 Mikisa Theodorakisa. Zorba jest wieczny \u2013 jak drewno, jak kamie\u0144, jak wino i ziemia, po kt\u00f3rej st\u0105pamy. \u017beby w to uwierzy\u0107, trzeba odrobiny fantazji. Bo je\u015bli tego brak, szefie…<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kochani, dzi\u015b b\u0119dzie o czym\u015b innym – na marginesie niedawnej premiery baletowej w \u0142\u00f3dzkim Teatrze Wielkim. Z pocz\u0105tku nie my\u015bla\u0142am, by dzieli\u0107 si\u0119 z Pa\u0144stwem kr\u00f3tkim esejem do ksi\u0105\u017cki programowej spektaklu w choreografii Lorki Massine’a. Zmieni\u0142am zdanie, bo trudno o rado\u015bniejszy hymn na cze\u015b\u0107 \u017cycia ni\u017c historia Georgiosa Zorbasa we wszystkich mo\u017cliwych ods\u0142onach: tej prawdziwej … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-4706","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4706","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4706"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4706\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4711,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4706\/revisions\/4711"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4706"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4706"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4706"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}