{"id":477,"date":"2015-05-02T22:19:46","date_gmt":"2015-05-02T20:19:46","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=477"},"modified":"2022-01-29T19:35:15","modified_gmt":"2022-01-29T18:35:15","slug":"glos-na-miare-imperium","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=477","title":{"rendered":"G\u0142os na miar\u0119 Imperium"},"content":{"rendered":"

„Prosz\u0119 to przenie\u015b\u0107 o tercj\u0119 w g\u00f3r\u0119, a ja za\u015bpiewam oktaw\u0119 ni\u017cej”, rzuci\u0142a niezobowi\u0105zuj\u0105co na kt\u00f3rej\u015b z pr\u00f3b do nagrania arii Verdiego, w kt\u00f3rych towarzyszy\u0142 jej m\u0142ody w\u00f3wczas Ivor Newton, jeden z najwybitniejszych akompaniator\u00f3w ubieg\u0142ego stulecia. Mia\u0142a nieprawdopodobn\u0105 skal\u0119 – \u015bpiewa\u0142a swobodnie w obr\u0119bie przesz\u0142o trzech oktaw. W dole si\u0119ga\u0142a d\u017awi\u0119k\u00f3w barytonowych, podobnie jak wielka w\u0142oska kontralcistka Marietta Alboni, kt\u00f3ra w latach czterdziestych XIX wieku z powodzeniem wyst\u0119powa\u0142a na scenie Covent Garden w partii Don Carlosa w Ernanim <\/em>(wprawdzie specjalnie dla niej przetransponowanej, jak dowiedzia\u0142am si\u0119 od Piotra Kami\u0144skiego, ale nie na tyle, by zatraci\u0107 pierwotny charakter postaci). Mi\u0119kk\u0105, aksamitn\u0105 g\u00f3r\u0105 zawstydzi\u0142aby niejeden sopran. Przesz\u0142a do historii jako zjawiskowa \u015bpiewaczka koncertowa i recitalowa prze\u0142omu epok wiktoria\u0144skiej i edwardia\u0144skiej. Po jej debiucie w roli Orfeusza w operze Glucka na deskach Lyceum Theatre w 1892 roku Bernard Shaw wr\u00f3\u017cy\u0142 jej wielk\u0105 karier\u0119 sceniczn\u0105. Niestety, nie mia\u0142 racji: m\u0142oda \u015bpiewaczka nie zosta\u0142a drug\u0105 Alboni. Omin\u0119\u0142y j\u0105 triumfy w partiach Arsace z Semiramidy<\/em> i Malcolma z La donna del lago. <\/em>Z rozmaitych wzgl\u0119d\u00f3w przypad\u0142 jej w udziale los ulubienicy t\u0142um\u00f3w, ikony Imperium, zakl\u0119tego w szelaku g\u0142osu, kt\u00f3ry dzi\u0119ki post\u0119pom techniki fonograficznej go\u015bci\u0142 niemal w ka\u017cdym brytyjskim domu.<\/p>\n

Clara Butt przysz\u0142a na \u015bwiat 1 lutego 1872 roku, w niewielkim mie\u015bcie Southwick w hrabstwie West Sussex, nad kana\u0142em La Manche. Jej ojciec Henry Albert by\u0142 kapitanem statk\u00f3w rybackich i po\u0142awiaczem ostryg. Po matce, Clarze z domu Hook, odziedziczy\u0142a imi\u0119 i zami\u0142owanie do \u015bpiewu, kt\u00f3re dzieli\u0142a zreszt\u0105 z m\u0142odszym rodze\u0144stwem. Wszystkie cztery siostry – Clara, Pauline, Hazel i Ethel – by\u0142y obdarzone niepospolitym talentem wokalnym, w p\u00f3\u017aniejszych latach cz\u0119sto zdarza\u0142o im si\u0119 wyst\u0119powa\u0107 razem. Ethel Hook nie zyska\u0142a wprawdzie s\u0142awy na miar\u0119 pierworodnej c\u00f3rki Butt\u00f3w, cieszy\u0142a si\u0119 jednak spor\u0105 popularno\u015bci\u0105 jako kontralcistka wyst\u0119puj\u0105ca w l\u017cejszym repertuarze. Pierwsza nauczycielka Clary, niejaka panna Brooks, nie rozpozna\u0142a drzemi\u0105cego w niej potencja\u0142u i pr\u00f3bowa\u0142a j\u0105 szkoli\u0107 na sopran. Kto wie, jak potoczy\u0142yby si\u0119 dalsze losy uzdolnionej dziewczyny, gdyby nie posz\u0142a na koncert ameryka\u0144skiej kontralcistki Belle Cole w bristolskiej Colston Hall. Zachwycona niezwyk\u0142ym g\u0142osem, ciemnym i bogatym w alikwoty, zacz\u0119\u0142a na\u015bladowa\u0107 jej styl \u015bpiewu i manier\u0119 wykonawcz\u0105. Wkr\u00f3tce potem dostrzeg\u0142 j\u0105 Dan Rootham, organista w tamtejszym ko\u015bciele \u015bw. Piotra, kierownik muzyczny Bristol Festival Choir, znakomity bas i ceniony pedagog wokalny. W styczniu 1890 roku, po kilku latach lekcji i wyst\u0119p\u00f3w w ch\u00f3rze Roothama, Clara postanowi\u0142a przyst\u0105pi\u0107 do egzamin\u00f3w w Royal Academy of Music w Londynie. Zacz\u0119\u0142a pie\u015bni\u0105 The Enchantress<\/em> Johna Liptrota Hattona. Kiedy na s\u0142owach „Kings have trembled when I came” („Kr\u00f3lowie zadr\u017celi, kiedy przyby\u0142am”) zesz\u0142a do dolnego E, istotnie dostrzeg\u0142a poruszenie w szeregach egzaminator\u00f3w. Niepewna, czy profesorzy z niej drwi\u0105, czy naprawd\u0119 s\u0105 pod wra\u017ceniem jej niskich d\u017awi\u0119k\u00f3w, zamkn\u0119\u0142a oczy i przesz\u0142a do „Woe into them!” z Eliasza <\/em>Mendelssohna. Dosta\u0142a stypendium.<\/p>\n

Technik\u0119 wokaln\u0105 szlifowa\u0142a odt\u0105d pod okiem Henry’ego Blowera, gry na fortepianie uczy\u0142a si\u0119 u samego Marmaduke’a Bartona. Jeszcze podczas studi\u00f3w wzbudzi\u0142a zainteresowanie Sir Josepha Barnby’ego, dyrektora Guildhall School of Music, kt\u00f3ry zaproponowa\u0142 jej wyst\u0119py solowe m.in. w Izraelu w Egipcie <\/em>i Eliaszu. <\/em>Si\u00f3dmego grudnia 1892 roku za\u015bpiewa\u0142a w kantacie The Golden Legend <\/em>Arthura Sullivana, na motywach s\u0142ynnego poematu Henry’ego Wadswortha Longfellowa. Trzy dni p\u00f3\u017aniej wyst\u0105pi\u0142a w roli Orfeusza, we wspomnianym ju\u017c przedstawieniu Lyceum Theatre. Jej brawurowy debiut wzbudzi\u0142 nie tylko entuzjazm Bernarda Shawa, ale te\u017c \u017cywe zainteresowanie rodziny kr\u00f3lewskiej. Clara dosta\u0142a zaproszenie do udzia\u0142u w koncercie w Buckingham Palace, p\u00f3\u017aniej za\u015b w rezydencji w Windsorze. Kiedy kr\u00f3lowa Wiktoria us\u0142ysza\u0142a j\u0105 w pie\u015bni The Promise of Life <\/em>Sir Fredericka Cowena, skonstatowa\u0142a zdumiona: „Nigdy nie lubi\u0142am angielszczyzny; dopiero w twoich ustach ten j\u0119zyk zabrzmia\u0142 mi pi\u0119knie”. Clara Butt zosta\u0142a kim\u015b w rodzaju nadwornej \u015bpiewaczki w\u0142adc\u00f3w Zjednoczonego Kr\u00f3lestwa, u\u015bwietniaj\u0105cej wszelkie najwa\u017cniejsze ceremonie, od kr\u00f3lewskich jubileusz\u00f3w pocz\u0105wszy, na koronacjach sko\u0144czywszy.<\/p>\n

\"clarapearls\"<\/a><\/p>\n

Wkr\u00f3tce po pierwszych triumfach na Wyspach Clara wyjecha\u0142a na dalsze studia do Pary\u017ca, gdzie przez kilka miesi\u0119cy bra\u0142a lekcje – na koszt kr\u00f3lowej – u francuskiego kompozytora i organisty Henriego Duvernoya. Po powrocie jej kariera rozwija\u0142a si\u0119 zgodnie z wiktoria\u0144skim schematem: objazdowe koncerty z repertuarem oratoryjnym, udzia\u0142 w Festiwalach H\u00e4ndlowskich w Crystal Palace oraz w pomniejszych imprezach muzycznych, m.in. w Bristolu, Birmingham, Leeds i Norwich. Opr\u00f3cz wyst\u0119p\u00f3w w utworach H\u00e4ndla, Gounoda, Rossiniego i Dworzaka, Clara Butt coraz cz\u0119\u015bciej \u015bpiewa\u0142a pie\u015bni z pogranicza tradycji klasycznej i ludowej, coraz ch\u0119tniej nagrywa\u0142a je na p\u0142yty i opatrywa\u0142a swoistym oznaczeniem prawa autorskiego „Sung by Madame Clara Butt”, co w nied\u0142ugim czasie przysporzy\u0142o jej ogromnych korzy\u015bci finansowych. Oszo\u0142omiona nag\u0142ym bogactwem m\u0142oda dama zasmakowa\u0142a te\u017c w rozkoszach londy\u0144skiego \u017cycia towarzyskiego. W kt\u00f3rym\u015b z salon\u00f3w dopad\u0142 j\u0105 francuski bas Pol Plan\u00e7on i skrad\u0142 jej poca\u0142unek, za co Clara wymierzy\u0142a mu siarczysty policzek; wkr\u00f3tce potem zar\u0119czy\u0142a si\u0119 na kr\u00f3tko z argenty\u0144skim kompozytorem Hermanem Bembergiem, kt\u00f3rego przy innej okazji przy\u0142apano in flagrante delicto<\/em><\/span> z tym\u017ce Polem Plan\u00e7on<\/span>em.<\/p>\n

W 1896 roku, tym razem za pieni\u0105dze anonimowego darczy\u0144cy, uczy\u0142a si\u0119 w Pary\u017cu u s\u0142ynnego belgijskiego barytona Jacquesa Bouhy’ego. Wkr\u00f3tce potem ruszy\u0142a do Berlina, na p\u00f3\u0142roczne warsztaty u w\u0119gierskiej sopranistki Etelki Gerster. Camille Saint-Sa\u00ebns mia\u0142 nadziej\u0119 us\u0142ysze\u0107 Clar\u0119 na angielskiej premierze swojej opery Samson i Dalila. <\/em>Niestety, na przeszkodzie stan\u0119\u0142y \u00f3wczesne ustalenia Lorda Szambelana, zakazuj\u0105ce scenicznych wystawie\u0144 dzie\u0142 na tematy biblijne. W partii Dalili wyst\u0105pi\u0142a ostatecznie Louise Kirkby Lunn, po zniesieniu zakazu w 1909 roku, na scenie Covent Garden. S\u0142ynny angielski impresario Augustus Harris ju\u017c wcze\u015bniej proponowa\u0142 Clarze sta\u0142y kontrakt w londy\u0144skim teatrze. Konsekwentnie odmawia\u0142a, nie chc\u0105c nara\u017ca\u0107 si\u0119 na \u015bmieszno\u015b\u0107. Mia\u0142a przesz\u0142o metr dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t wzrostu: \u015bwietnie zdawa\u0142a sobie spraw\u0119, \u017ce w roli Carmen wypadnie niezbyt przekonuj\u0105co, a partie Wagnerowskie le\u017ca\u0142y poza granic\u0105 jej zainteresowa\u0144. Na przeszkodzie kariery operowej Clary stan\u0119\u0142a te\u017c chorobliwa zazdro\u015b\u0107 jej m\u0119\u017ca, barytona Kennerleya Rumforda, kt\u00f3ry nie wyobra\u017ca\u0142 sobie swej pi\u0119knej, cho\u0107 postawnej wybranki w ramionach innych m\u0119\u017cczyzn.<\/p>\n

Inna sprawa, \u017ce m\u0105\u017c otworzy\u0142 jej wrota prawdziwie mi\u0119dzynarodowej s\u0142awy. Towarzyszy\u0142 jej w triumfalnych trasach koncertowych w Australii, Nowej Zelandii, Japonii, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. Doczekali si\u0119 trojga dzieci: c\u00f3rki i dw\u00f3ch syn\u00f3w. W 1920 roku Clara zosta\u0142a Dam\u0105 Orderu Imperium Brytyjskiego – w podzi\u0119ce za udzia\u0142 w koncertach dobroczynnych w czasie Wielkiej Wojny. Sukcesy zawodowe nie sz\u0142y jednak w parze ze szcz\u0119\u015bciem rodzinnym: starszy syn Rumford\u00f3w zmar\u0142 w dzieci\u0144stwie na zapalenie opon m\u00f3zgowych. M\u0142odszy pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, strzelaj\u0105c sobie w \u0142eb. Clara tu\u017c po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce zapad\u0142a na nowotw\u00f3r kr\u0119gos\u0142upa. Dzielnie walczy\u0142a z b\u00f3lem i niesprawno\u015bci\u0105: wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej zachowanych nagra\u0144 pochodzi z okresu, kiedy porusza\u0142a si\u0119 ju\u017c na w\u00f3zku inwalidzkim. W 1931 uleg\u0142a tajemniczemu wypadkowi, kt\u00f3ry dodatkowo pogorszy\u0142 jej stan. W 1934 roku da\u0142a ostatni recital w Sydney. Dwa lata p\u00f3\u017aniej zmar\u0142a w swoim domu w North Stoke w hrabstwie Oxfordshire.<\/p>\n

Mistrzostwem techniki pono\u0107 nie dor\u00f3wnywa\u0142a legendarnej Alboni, ale jej \u015bpiew i tak zachwyca dramatyzmem, nieskaziteln\u0105 dykcj\u0105 i nieprawdopodobnym wyczuciem nastroju zawartego w tek\u015bcie i muzyce. Jej ciemny, g\u0142\u0119boki, „androgyniczny” g\u0142os budzi we mnie nieutulony \u017cal za wymar\u0142\u0105 ju\u017c technik\u0105 \u015bpiewu, kt\u00f3ra pozwala\u0142a kontraltowi w pe\u0142ni wybrzmie\u0107 w rejestrze piersiowym i p\u0142ynnie, bez zmiany barwy, przej\u015b\u0107 w wy\u017csze, typowo ju\u017c sopranowe d\u017awi\u0119ki. W 1899 roku Clara Butt po raz pierwszy za\u015bpiewa\u0142a Sea Pictures <\/em>Elgara na festiwalu w Norwich, w wersji przetransponowanej dla niej specjalnie przez kompozytora. W archiwach zachowa\u0142o si\u0119 tylko jedno, p\u00f3\u017aniejsze o ponad dwadzie\u015bcia lat nagranie Where Corals Lie <\/em>do tekstu Richarda Garnetta. Sir Thomas Beecham za\u017cartowa\u0142 kiedy\u015b, \u017ce przy dobrej pogodzie g\u0142os Butt da\u0142 si\u0119 s\u0142ysze\u0107 po drugiej stronie kana\u0142u La Manche. Ilekro\u0107 s\u0142ucham tej pie\u015bni, my\u015bl\u0119 sobie, \u017ce ten g\u0142os dobiega\u0142 z dna morza, z miejsca „gdzie le\u017c\u0105 korale”, gdzie czai si\u0119 \u015bmierciono\u015bna mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3rej nikt nie umia\u0142 si\u0119 oprze\u0107.<\/p>\n