{"id":4935,"date":"2020-06-25T01:21:56","date_gmt":"2020-06-24T23:21:56","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=4935"},"modified":"2020-06-25T01:27:49","modified_gmt":"2020-06-24T23:27:49","slug":"basso-di-grazia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=4935","title":{"rendered":"Basso di grazia"},"content":{"rendered":"

Maj\u0105 Pa\u0144stwo ochot\u0119 za zarzuel\u0119? W\u0142a\u015bnie zacz\u0119\u0142o si\u0119 lato, wi\u0119c niekt\u00f3rym to s\u0142owo mo\u017ce si\u0119 skojarzy\u0107 z tradycyjn\u0105 potraw\u0105 z hiszpa\u0144skiego Lewantu, ni to zup\u0105, ni gulaszem, gotowan\u0105 nad ogniskiem straw\u0105 najubo\u017cszych rybak\u00f3w. Dzi\u015b bywa daniem popisowym najdro\u017cszych restauracji w Hiszpanii, przygotowywanym z wielkim namaszczeniem z kilku rodzaj\u00f3w ryb t\u0142ustych i bia\u0142ych, z dodatkiem migda\u0142\u00f3w, kalmar\u00f3w, langustynek, ostryg, przegrzebk\u00f3w, omu\u0142k\u00f3w i w\u0119dzonej szynki, gotowanych w wywarze z cebul, czosnku, pomidor\u00f3w i ostrej papryki, przyprawionym nitkami szafranu, pietruszk\u0105, li\u015bciem laurowym, tymiankiem, pieprzem oraz bia\u0142ym winem i sokiem z cytryny. Melomanom zapewne przywiedzie na my\u015bl hiszpa\u0144sk\u0105 odmian\u0119 opery z m\u00f3wionymi dialogami – tak bujn\u0105 i urozmaicon\u0105, \u017ce nazwa hiszpa\u0144skiej zupy wzi\u0119\u0142a si\u0119 pono\u0107 z muzycznej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci tej formy. W naszej cz\u0119\u015bci Europy uto\u017csamia si\u0119 j\u0105 czasem z iberyjsk\u0105 operetk\u0105 i z tego tytu\u0142u lekcewa\u017cy. Jak\u017ce nies\u0142usznie, bo zarzuela ma r\u00f3wnie bogaty rodow\u00f3d i tak samo szacownych przodk\u00f3w, jak opera, a kto wie, czy jej dzieje nie by\u0142y jeszcze bardziej powik\u0142ane.<\/p>\n

Narodziny zarzueli zwyk\u0142o si\u0119 wi\u0105za\u0107 z inscenizacj\u0105 komedii Pedra Calder\u00f3na de la Barca El laurel de Apolo <\/em>do muzyki Juana Hidalgo de Polanco, w 1657 roku, w dawnym madryckim pa\u0142acu El Prado, siedzibie kr\u00f3la Filipa IV Habsburga. Etymologia samego s\u0142owa wci\u0105\u017c jest przedmiotem sporu – by\u0107 mo\u017ce nawi\u0105zuje do Palacio de la Zarzuela, podmiejskiej rezydencji my\u015bliwskiej w\u0142adcy, po\u0142o\u017conej w\u015br\u00f3d g\u0119stych zarzas<\/em>, czyli zaro\u015bli malin i je\u017cyn. W barokowych zarzuelach – podobnie jak w pierwszych operach – dominowa\u0142y w\u0105tki mitologiczne, forma tych utwor\u00f3w by\u0142a jednak znacznie bardziej rozwichrzona. Fragmenty m\u00f3wione proz\u0105 i bia\u0142ym wierszem przeplata\u0142y si\u0119 z ariami, stroficznymi pie\u015bniami ch\u00f3ru, piosenkami z towarzyszeniem kastaniet\u00f3w i d\u0142u\u017cszymi interludiami orkiestrowymi. W drugiej po\u0142owie XVIII wieku forma wysz\u0142a z mody, wyparta przez „prawdziw\u0105” oper\u0119 w\u0142osk\u0105 – warto jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce zarzuele komponowali te\u017c dzia\u0142aj\u0105cy na P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim W\u0142osi, mi\u0119dzy innymi Luigi Boccherini, kt\u00f3rego Clementina, <\/em>napisana na zam\u00f3wienie Mar\u00edi Josefy, ksi\u0119\u017cny Benavente i Osuny, mia\u0142a swoj\u0105 premier\u0119 w 1786 roku w madryckim pa\u0142acu Puerta de la Vega.<\/p>\n

Kryzys zarzueli trwa\u0142 a\u017c do po\u0142owy XIX stulecia. Odrodzenie przysz\u0142o wraz z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dw\u00f3ch kompozytor\u00f3w, Francisca Asenja Barbieriego i Joaqu\u00edna Gaztambide, kt\u00f3rzy postanowili „wyzwoli\u0107” madryck\u0105 scen\u0119 spod hegemonii w\u0142oskiej i francuskiej. Wprawdzie w ich dzie\u0142ach wci\u0105\u017c mo\u017cna dos\u0142ucha\u0107 si\u0119 wp\u0142yw\u00f3w Rossiniego, Donizettiego, a nawet oper komicznych Gilberta i Sullivana, si\u0142a zarzuel ze Z\u0142otej Ery nie tkwi\u0142a jednak w oryginalno\u015bci. Ich najwi\u0119kszym atutem by\u0142a \u017cywio\u0142owa teatralno\u015b\u0107 w po\u0142\u0105czeniu z wirtuozeri\u0105 partii wokalnych – wymagaj\u0105cych od solist\u00f3w swobody na pograniczu dezynwoltury. Forma zacz\u0119\u0142a si\u0119 r\u00f3\u017cnicowa\u0107: obok powa\u017cnych, trzyaktowych utwor\u00f3w w stylu grande <\/i>powstawa\u0142y te\u017c l\u017cejsze zarzuelity g\u00e9nero chico<\/i>\u00a0oraz kr\u00f3ciutkie farsy z gatunku sainete. <\/em>Na pocz\u0105tku XX wieku pojawi\u0142y si\u0119 nawet zarzuele werystyczne (m.in. Las golondrinas<\/i> Jos\u00e9 Mar\u00edi Usandizagi). Klientela \u00f3wczesnych teatr\u00f3w zarzuelowych nie by\u0142a jednak zanadto wybredna. Ambitni \u015bpiewacy snuli wi\u0119c marzenia o karierze na deskach Teatro Real – z jego arystokratyczn\u0105 publiczno\u015bci\u0105 i mniej „za\u015bciankowym” repertuarem. Wystarczy\u0142o odrobin\u0119 rozwin\u0105\u0107 wolumen i zmieni\u0107 styl ekspresji: technik\u0119 cz\u0119sto mieli lepsz\u0105 ni\u017c niejeden gwiazdor z zagranicy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Jos\u00e9 Mardones przed wej\u015bciem do Metropolitan Opera (1924)<\/p>\n

Tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o w przypadku Jos\u00e9 Mardonesa, baskijskiego basa, kt\u00f3rego skromne pocz\u0105tki nie zapowiada\u0142y p\u00f3\u017aniejszych sukces\u00f3w na najwi\u0119kszych scenach \u015bwiata. Urodzi\u0142 si\u0119 14 sierpnia 1868 roku w wiosce Fontecha w prowincji \u00c1lava. Straci\u0142 matk\u0119 w wieku trzech lat i zosta\u0142 oddany na wychowanie jej siostrom w kastylijskim mie\u015bcie Briviesca. Tam zacz\u0105\u0142 nieformaln\u0105 edukacj\u0119 muzyczn\u0105 – w ch\u00f3rze miejscowej kolegiaty Santa Mar\u00eda la Mayor. Kiedy dor\u00f3s\u0142, postanowi\u0142 zosta\u0107 ksi\u0119dzem. Dopiero w seminarium odkry\u0142 w sobie prawdziw\u0105 pasj\u0119 do \u015bpiewu i zrezygnowa\u0142 ze \u015bwi\u0119ce\u0144. Pierwsz\u0105 prac\u0119 – jako psalmista w katedrze \u015bw. Antonina w Palencji – dosta\u0142 w wieku lat szesnastu. Wkr\u00f3tce potem przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Madrytu, gdzie utrzymywa\u0142 si\u0119 ze \u015bpiewania w ko\u015bcio\u0142ach i wsp\u00f3\u0142pracy z podrz\u0119dnymi trupami teatralnymi. Na tyle dobrze mu si\u0119 wiod\u0142o, \u017ce o\u017ceni\u0142 si\u0119 z ukochan\u0105 Catalin\u0105 Laredo, kt\u00f3r\u0105 pozna\u0142 jeszcze w Briviesce. Kto wie, czy na tym by nie poprzesta\u0142, gdyby nie trafi\u0142 do zespo\u0142u zarzuelowego Emilia Sagi Barby, znakomitego barytona, kt\u00f3ry nie stroni\u0142 te\u017c od wyst\u0119p\u00f3w w operze. To on rozbudzi\u0142 w ch\u0142opaku ambicje, nam\u00f3wi\u0142 go nawet na studia w madryckim konserwatorium. Mimo to Mardones pozosta\u0142 w gruncie rzeczy samoukiem: tajniki wykonawstwa zg\u0142\u0119bia\u0142 przede wszystkim w praktyce. Na tyle skutecznie, \u017ce z czasem dosta\u0142 wymarzony kontrakt w Teatro Real. Szcz\u0119\u015bcie trwa\u0142o jednak kr\u00f3tko: nowy impresario nie zachwyci\u0142 si\u0119 g\u0142osem Jos\u00e9go i rozwi\u0105za\u0142 umow\u0119 po jednym sezonie. <\/span><\/p>\n

Mardones paradoksalnie na tym skorzysta\u0142. Zamiast si\u0119 podda\u0107, ruszy\u0142 na podb\u00f3j scen prowincjonalnych. W 1891 roku, po kilku doskonale przyj\u0119tych wyst\u0119pach w Sewilli i Bilbao, zaproponowano mu anga\u017ce w Buenos Aires i Rio de Janeiro. Po powrocie z powodzeniem dzieli\u0142 karier\u0119 mi\u0119dzy hiszpa\u0144skie teatry operowe i zarzuelowe – zosta\u0142 mi\u0119dzy innymi cz\u0142onkiem s\u0142ynnego zespo\u0142u Ruperta Chap\u00edego. W latach 1904-1908 zn\u00f3w \u015bwi\u0119ci\u0142 triumfy w Ameryce Po\u0142udniowej, zw\u0142aszcza w Argentynie, gdzie nawi\u0105za\u0142 owocne kontakty z diaspor\u0105 baskijsk\u0105. W roku 1909 przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na sta\u0142e do Bostonu i podj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z tamtejsz\u0105 Oper\u0105. W\u0142a\u015bnie w Bostonie zwr\u00f3ci\u0142 na siebie uwag\u0119 Toscaniniego, kt\u00f3ry w 1913 roku powierzy\u0142 mu parti\u0119 basow\u0105 w Verdiowskim Requiem <\/em>pod swoj\u0105 batut\u0105. Prawdziwa gwiazda Mardonesa rozb\u0142ys\u0142a w Metropolitan Opera, gdzie \u015bpiewak zadebiutowa\u0142 w listopadzie 1917 roku, jako Ramfis w Aidzie,<\/em> kt\u00f3ry z czasem sta\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z jego popisowych r\u00f3l. W nowojorskiej \u015bwi\u0105tyni opery wyst\u0119powa\u0142 nieprzerwanie przez dziesi\u0119\u0107 sezon\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w partiach Pimena, Ojca Gwardiana (z Caruso w partii Don Alvara), Mefistofelesa, Sparafucilego, Don Bazylia i Wallace’a w Dziewczynie ze Z\u0142otego Zachodu<\/em>. Wcieli\u0142 si\u0119 w posta\u0107 Rodolfa na ameryka\u0144skiej premierze Loreley <\/em>Alfreda Catalaniego. Wyst\u0105pi\u0142 jako Arcykap\u0142an w Westalce <\/em>Spontiniego u boku Rosy Ponselle, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej wyzna\u0142a, \u017ce nigdy nie mia\u0142a do czynienia z artyst\u0105 obdarzonym tak wspania\u0142ym g\u0142osem basowym („jakby kto\u015b wcisn\u0105\u0142 najni\u017cszy klawisz peda\u0142u w organach w katedrze!”). Zdaniem krytyk\u00f3w Mardones przy\u0107mi\u0142 swoim blaskiem wi\u0119kszo\u015b\u0107 s\u0142aw epoki, w\u0142\u0105cznie z Adamem Didurem. Por\u00f3wnywano go tylko z Szalapinem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Jako Ramfis w Boston Opera (1912)<\/p>\n

Mimo \u017ce uchodzi\u0142 za najprawdziwszego basso profondo<\/em>, brzmia\u0142 r\u00f3wnie d\u017awi\u0119cznie w tessyturze barytonu. Chodzi\u0142y s\u0142uchy, \u017ce potrafi za\u015bpiewa\u0107 w oryginalnej tonacji tenorow\u0105 ari\u0119 Radamesa z I aktu Aidy<\/em>. Jego bas by\u0142 pot\u0119\u017cny, a zarazem \u015bwietlisty, naznaczony charakterystycznym „groszkiem”, kt\u00f3ry przydawa\u0142 mu energii i lekko\u015bci. W jego \u015bpiewie nie by\u0142o nic „operetkowego”, cho\u0107 niespotykan\u0105 rozpi\u0119to\u015b\u0107 skali, gi\u0119tko\u015b\u0107 frazy i wy\u015bmienit\u0105 dykcj\u0119\u00a0 z pewno\u015bci\u0105 zawdzi\u0119cza\u0142 wieloletniemu do\u015bwiadczeniu w teatrach zarzuelowych.<\/p>\n

W 1926 roku Mardones powr\u00f3ci\u0142 do Europy. Wyst\u0119powa\u0142 jeszcze przez kilka lat, po czym podupad\u0142 na zdrowiu. Zmar\u0142 4 maja 1932 roku. Madrycki dziennik „La \u00c9poca” opisa\u0142 jego ostatnie chwile ze wzruszaj\u0105c\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105: „Straci\u0142 przytomno\u015b\u0107 o sz\u00f3stej po po\u0142udniu. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 agonia. Wyzion\u0105\u0142 ducha o wp\u00f3\u0142 do czwartej nad ranem, w otoczeniu \u017cony, c\u00f3rki, siostrze\u0144ca i innych cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Kilka dni wcze\u015bniej przyj\u0105\u0142 ostatnie namaszczenie. \u015amier\u0107 artysty, tak popularnego w Hiszpanii i Ameryce, pogr\u0105\u017cy\u0142a nas wszystkich w g\u0142\u0119bokiej \u017ca\u0142obie”. Mo\u017ce i lepiej, \u017ce Mardones nie do\u017cy\u0142 wybuchu hiszpa\u0144skiej wojny domowej. Wtedy umar\u0142a tak\u017ce zarzuela. <\/span><\/p>\n