{"id":5107,"date":"2020-09-27T21:02:22","date_gmt":"2020-09-27T19:02:22","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=5107"},"modified":"2020-09-27T21:02:22","modified_gmt":"2020-09-27T19:02:22","slug":"sztuka-operowej-manipulacji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=5107","title":{"rendered":"Sztuka operowej manipulacji"},"content":{"rendered":"

Za chwil\u0119 posypi\u0105 si\u0119 relacje z koncertowych i operowych nowo\u015bci – na razie za granic\u0105, w Berlinie, Bayreuth i Wiedniu. Wrzesie\u0144 up\u0142ywa mi pod znakiem gor\u0105czkowych podr\u00f3\u017cy – z dusz\u0105 na ramieniu i zachowaniem wszelkich mo\u017cliwych \u015brodk\u00f3w ostro\u017cno\u015bci, bo na dobre samopoczucie niedowiark\u00f3w w\u0105tpi\u0105cych w pandemi\u0119 pracuje mniej liczna grupa ludzi odpowiedzialnych i zdolnych do empatii. Oby nie kosztem w\u0142asnego zdrowia. O tym b\u0119d\u0119 wkr\u00f3tce pisa\u0107, m\u00f3wi\u0107 i uczy\u0107 – tymczasem przedstawi\u0119 pa\u0144stwu recenzj\u0119 ze spektaklu, kt\u00f3ry mia\u0142am okazj\u0119 obejrze\u0107 jeszcze w lockdownie, dzi\u0119ki materia\u0142om wideo udost\u0119pnionym przez szczeci\u0144sk\u0105 Oper\u0119 na Zamku. Tekst ukaza\u0142 si\u0119 we wrze\u015bniowym numerze „Teatru”, w kt\u00f3rym tak\u017ce arcyciekawa rozmowa Joanny Ostrowskiej z zespo\u0142em Teatru im. Aleksandra Fredry w Gnie\u017anie<\/span> – o trudnym powrocie na scen\u0119; esej Jolanty Kowalskiej o sztuce aktorskiej Danuty Stenki; oraz wywiad Martyny Kowalewskiej z fotografem Krzysztofem Bieli\u0144skim. Cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w ju\u017c w sieci.<\/p>\n

***<\/p>\n

Odk\u0105d pami\u0119tam, opera przechodzi rzekomo jaki\u015b kryzys. Re\u017cyserzy przekonuj\u0105, \u017ce trzeba jej zrobi\u0107 lifting, tu i tam co\u015b podci\u0105gn\u0105\u0107, gdzieniegdzie czego\u015b uj\u0105\u0107, a \u00f3wdzie co\u015b doda\u0107. Kompozytorzy starej daty lamentuj\u0105, \u017ce nikt ju\u017c dzi\u015b pisa\u0107 oper nie potrafi. Tak zwani przeci\u0119tni ludzie uwa\u017caj\u0105 t\u0119 form\u0119 za hermetyczn\u0105 rozrywk\u0119 elit, z kolei przerafinowani intelektuali\u015bci \u2013 za konwencj\u0119 krety\u0144sk\u0105, pozwalaj\u0105c\u0105 uciec w \u015bwiat marze\u0144 co najwy\u017cej podstarza\u0142ym durniom.<\/p>\n

Cho\u0107 w ka\u017cdym z tych kategorycznych stwierdze\u0144 tkwi w\u0105t\u0142e ziarenko prawdy, w gruncie rzeczy nikt nie ma racji. Opera ju\u017c sto lat temu z ok\u0142adem by\u0142a rozrywk\u0105 stosunkowo \u0142atwo dost\u0119pn\u0105, a jednocze\u015bnie wymagaj\u0105c\u0105 sporych nak\u0142ad\u00f3w finansowych \u2013 o kt\u00f3re istotnie troszczy\u0142y si\u0119 elity. Dzisiejsza m\u0142odzie\u017c poniecha\u0142a komponowania oper nie z lenistwa ani z powodu niedostatk\u00f3w warsztatu, tylko z braku \u015brodk\u00f3w na koordynacj\u0119 tak skomplikowanych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 \u2013 owszem, kosztownych, wymagaj\u0105cych jednak przede wszystkim umiej\u0119tno\u015bci planowania. Jeszcze dwa, trzy pokolenia temu nikt nie zaprz\u0105ta\u0142 sobie g\u0142owy rzekomym uwi\u0105dem konwencji: komu wystarcza\u0142 melodramat w krynolinach i po\u0144czoszkach, ten mia\u0142 Traviat\u0119<\/em>, kto chcia\u0142 w operze smoka, szed\u0142 na Mozarta albo Wagnera, komu zale\u017ca\u0142o na muzycznej alegorii pal\u0105cych problem\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, ten zamawia\u0142 ca\u0142kiem now\u0105 oper\u0119 u znaj\u0105cego si\u0119 na rzeczy kompozytora.<\/p>\n

Problem z oper\u0105 w Polsce wynika po cz\u0119\u015bci z meandr\u00f3w naszej historii, a co za tym idzie, wielokrotnego przerywania i tak do\u015b\u0107 s\u0142abo ugruntowanej tradycji. Wystarczy rozejrze\u0107 si\u0119 gdzie indziej, \u017ceby w programach sezon\u00f3w wy\u0142apa\u0107 spektakle r\u00f3wnie zr\u00f3\u017cnicowane, jak oferta ksi\u0105\u017ckowych nowo\u015bci w empiku. Polscy kompozytorzy \u2013 je\u015bli w og\u00f3le zdo\u0142aj\u0105 zainteresowa\u0107 jaki\u015b teatr swoim pomys\u0142em \u2013 z miejsca pr\u00f3buj\u0105 stworzy\u0107 arcydzie\u0142o na miar\u0119 Brittena albo Ryszarda Straussa. Na \u015bwiecie rok w rok wystawia si\u0119 dziesi\u0105tki operowych komedii, powiastek obyczajowych, thriller\u00f3w, horror\u00f3w i przedstawie\u0144 opartych \u201ena faktach\u201d. Podobnie jak w przypadku skandynawskich krymina\u0142\u00f3w \u2013 nie chodzi o to, \u017ceby przej\u015b\u0107 do historii, tylko dobrze si\u0119 sprzeda\u0107 i zapewni\u0107 odbiorcy kilka godzin porz\u0105dnej, nieobra\u017caj\u0105cej niczyjej inteligencji rozrywki.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Marek Grotowski<\/p>\n

Ceni\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i dobre rzemios\u0142o \u2013 sama wybra\u0142am si\u0119 kiedy\u015b do Pragi na spektakl Nagano<\/em> Martina Smolki, opery o tryumfie czeskich hokeist\u00f3w na zimowych Igrzyskach Olimpijskich w Japonii. Od lat utyskuj\u0119 na brak podobnych inicjatyw teatralnych w Polsce. A mimo to w 2018 roku nie zada\u0142am sobie trudu, \u017ceby pojecha\u0107 do Szczecina na Guru <\/em>Laurenta Petitgirarda. Zlekcewa\u017cy\u0142am nazwisko francuskiego dyrygenta i kompozytora, kojarzone przede wszystkim z muzyk\u0105 filmow\u0105. A powinnam by\u0142a zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce w nagraniu jego poprzedniej opery Joseph Merrick<\/em> w posta\u0107 tytu\u0142owego cz\u0142owieka-s\u0142onia wcieli\u0142a si\u0119 Nathalie Stutzmann, jedna z najinteligentniejszych i najbardziej charyzmatycznych \u015bpiewaczek naszej epoki. Wyda\u0142o mi si\u0119 podejrzane, \u017ce prapremiera Guru <\/em>odb\u0119dzie si\u0119 w\u0142a\u015bnie w Polsce, i to w teatrze niezaliczanym do pierwszej ligi operowej. A przecie\u017c wiedzia\u0142am, \u017ce we Francji tw\u00f3rcy zmagaj\u0105 si\u0119 z podobnymi problemami instytucjonalnymi jak u nas, a o sukcesach ich przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 decyduj\u0105 cz\u0119sto koneksje i przypadek. Zniech\u0119ci\u0142a mnie tak\u017ce rozmowa z kompozytorem, z kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o wnosi\u0107, \u017ce zamierza\u0142 stworzy\u0107 \u201eponadczasow\u0105\u201d alegori\u0119 manipulacji psychologicznej, z nieuchronnymi odwo\u0142aniami do terroryst\u00f3w z Pa\u0144stwa Islamskiego, scjentolog\u00f3w i re\u017cim\u00f3w totalitarnych.<\/p>\n

Teraz przyznaj\u0119 si\u0119 do b\u0142\u0119du. Wszystko dzi\u0119ki pandemii, kt\u00f3ra przenios\u0142a ca\u0142e \u017cycie teatralne do sieci \u2013 wraz z minionymi spektaklami, trafiaj\u0105cymi do internetu jako namiastka t\u0119sknie wyczekiwanych premier. Przekona\u0142am si\u0119, \u017ce Guru <\/em>jest oper\u0105 bardzo sprawnie napisan\u0105 i przyst\u0119pn\u0105 pod wzgl\u0119dem j\u0119zyka muzycznego, w warstwie narracyjnej nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 jednoznacznie do dramatycznych wydarze\u0144 z 1978 roku. \u015awi\u0105tynia Ludu, sekta za\u0142o\u017cona w 1956 roku przez ameryka\u0144skiego kaznodziej\u0119 Jima Jonesa, przez d\u0142ugi czas funkcjonowa\u0142a przy pe\u0142nej aprobacie w\u0142adz. Niepok\u00f3j wzbudzi\u0142o dopiero przeniesienie jej dzia\u0142alno\u015bci do niedost\u0119pnej osady w guja\u0144skiej d\u017cungli, prawie dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej. Niebezpieczne praktyki sekty zdemaskowa\u0142 kongresmen Leo Ryan. W nast\u0119pstwie nieprzemy\u015blanej pr\u00f3by ewakuacji dosz\u0142o do strzelaniny, w kt\u00f3rej zgin\u0105\u0142 mi\u0119dzy innymi Ryan. Tego samego wieczoru guru zmusi\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w o\u015brodka do za\u017cycia cyjanku. Sam pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo albo zosta\u0142 zg\u0142adzony przez kt\u00f3rego\u015b z wiernych. Liczba ofiar przekroczy\u0142a dziewi\u0119\u0107set. Ocala\u0142y zaledwie trzy osoby.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Marek Grotowski<\/p>\n

Petitgirard ubra\u0142 to wszystko w wyrazist\u0105, doskonale zorkiestrowan\u0105 muzyk\u0119 spod znaku nowej tonalno\u015bci. W libretcie Xaviera Maurela osad\u0119 w d\u017cungli zast\u0105pi\u0142a zagubiona na morzu wyspa. Dramat \u2013 zgodnie z najlepsz\u0105 konwencj\u0105 operow\u0105 \u2013 rozgrywa si\u0119 mi\u0119dzy postaciami o dobitnie zarysowanych cechach charakteru i motywach dzia\u0142ania. Jest Guru i dwaj jego chciwi poplecznicy, kt\u00f3rym sytuacja wymknie si\u0119 spod kontroli, kiedy za\u0142o\u017cyciel sekty naprawd\u0119 uwierzy w swoje pos\u0142annictwo. Jest matka przyw\u00f3dcy, kt\u00f3ra przejrzy na oczy dopiero w\u00f3wczas, kiedy syn podniesie na ni\u0105 r\u0119k\u0119. Jest kochanka Guru, kt\u00f3ra b\u0119dzie \u015bwiadkiem \u015bmierci ich wsp\u00f3lnego dziecka. I wreszcie jest Marie, kt\u00f3ra od pocz\u0105tku pr\u00f3buje ostrzec zmanipulowanych wyznawc\u00f3w przed nadci\u0105gaj\u0105cym niebezpiecze\u0144stwem. Nadaremno: tylko ona ujdzie ca\u0142o z hekatomby.<\/p>\n

W partyturze Petitgirarda wszystko jest na swoim miejscu, tak\u017ce pod wzgl\u0119dem dramaturgicznym. Napi\u0119cie ro\u015bnie stopniowo, od tajemniczego, messiaenowskiego preludium instrumentalnego, kt\u00f3re towarzyszy przybyciu wiernych na wysp\u0119, a\u017c po fina\u0142owe pandemonium. Ze \u015bpiewem solist\u00f3w i ch\u00f3ru ostro kontrastuje m\u00f3wiona rola Marie \u2013 jedyny g\u0142os rozs\u0105dku w zbiorowym szale\u0144stwie, kt\u00f3ry w obliczu tragedii przemieni si\u0119 w nieartyku\u0142owany, zwierz\u0119cy krzyk rozpaczy. Z materi\u0105 muzyczn\u0105 nie\u017ale wsp\u00f3\u0142gra oszcz\u0119dna scenografia J\u00e9r\u00f4me\u2019a Bourdina, oparta na motywie kuli. Ten kszta\u0142t przybiera zar\u00f3wno o\u0142tarz, wzbudzaj\u0105cy skojarzenia z jakim\u015b cia\u0142em niebieskim (by\u0107 mo\u017ce g\u0142ow\u0105 komety, kt\u00f3rej pojawienie si\u0119 doprowadzi\u0142o w 1997 roku do zbiorowego samob\u00f3jstwa cz\u0142onk\u00f3w sekty Wrota Niebios), jak i zawieszone po bokach sceny okr\u0105g\u0142e, ponumerowane bile (metafora przeznaczenia wyznawc\u00f3w, czekaj\u0105cych na symboliczne z\u0142amanie piecz\u0119ci i wrzucenie do maszyny losuj\u0105cej \u2013 analogiczne numery widniej\u0105 na ich pow\u0142\u00f3czystych szatach).<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Marek Grotowski<\/p>\n

K\u0142opot jedynie z re\u017cyseri\u0105 Damiana Crudena, kt\u00f3ry nie opar\u0142 si\u0119 pokusie \u201euniwersalizacji\u201d przes\u0142ania opery, ubieraj\u0105c Guru w czapk\u0119 i tunik\u0119 Muammara Kaddafiego, a jego kompan\u00f3w spod ciemnej gwiazdy \u2013 w kostiumy mafios\u00f3w. Na tym sko\u0144czy\u0142y mu si\u0119 pomys\u0142y, co o tyle dziwi, \u017ce Cruden, wieloletni szef York Theatre Royal, ma ogromne do\u015bwiadczenie w realizacji spektakli czytelnych i wychodz\u0105cych naprzeciw widza. Przypuszczam, \u017ce jego statyczna koncepcja Guru <\/em>i tak jest strawniejsza w zrealizowanym z kilku kamer i sprawnie zmontowanym zapisie wideo. Niewykluczone, \u017ce re\u017cyser najzwyczajniej poleg\u0142 w starciu z niewielk\u0105 i bardzo p\u0142ytk\u0105 scen\u0105 Opery na Zamku. Na szcz\u0119\u015bcie w muzyce Petitgirarda jest wystarczaj\u0105co du\u017co teatru, by \u015bledzi\u0107 akcj\u0119 bez oznak znu\u017cenia.<\/p>\n

Trudno powiedzie\u0107, czy Guru <\/em>kiedykolwiek wr\u00f3ci do Szczecina. Nie spos\u00f3b nawet przewidzie\u0107, jak b\u0119d\u0105 wygl\u0105da\u0142y przedstawienia realizowane w re\u017cimie sanitarnym, z udzia\u0142em artyst\u00f3w nawyk\u0142ych ju\u017c do dystansu spo\u0142ecznego. Ostro\u017cnie prorokuj\u0119 renesans oper kameralnych. Oby te\u017c i wsp\u00f3\u0142czesnych: tematy le\u017c\u0105 na ulicy i krzycz\u0105 z pierwszych stron gazet. Na dobry pocz\u0105tek poprosz\u0119 bez zad\u0119cia \u2013 skoro ka\u017cdy z nas si\u0119ga po czytad\u0142a, nie widz\u0119 powodu, dlaczego nie mogliby\u015bmy rozerwa\u0107 si\u0119 czasem przy operowych \u201es\u0142uchad\u0142ach\u201d i \u201eogl\u0105dad\u0142ach\u201d. Kto wie, mo\u017ce i w\u015br\u00f3d nich trafi si\u0119 kiedy\u015b arcydzie\u0142o.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Za chwil\u0119 posypi\u0105 si\u0119 relacje z koncertowych i operowych nowo\u015bci – na razie za granic\u0105, w Berlinie, Bayreuth i Wiedniu. Wrzesie\u0144 up\u0142ywa mi pod znakiem gor\u0105czkowych podr\u00f3\u017cy – z dusz\u0105 na ramieniu i zachowaniem wszelkich mo\u017cliwych \u015brodk\u00f3w ostro\u017cno\u015bci, bo na dobre samopoczucie niedowiark\u00f3w w\u0105tpi\u0105cych w pandemi\u0119 pracuje mniej liczna grupa ludzi odpowiedzialnych i zdolnych do … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9,7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-5107","6":"format-standard","7":"category-prasowka","8":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5107","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5107"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5107\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5111,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5107\/revisions\/5111"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5107"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5107"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5107"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}