{"id":5132,"date":"2020-10-13T12:02:16","date_gmt":"2020-10-13T10:02:16","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=5132"},"modified":"2020-10-13T12:02:16","modified_gmt":"2020-10-13T10:02:16","slug":"raj-jeszcze-nieutracony","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=5132","title":{"rendered":"Raj jeszcze nieutracony"},"content":{"rendered":"

W tym roku wszystko stan\u0119\u0142o na g\u0142owie, nikogo wi\u0119c ju\u017c nie dziwi, \u017ce Wielkanocny Festiwal Ludwiga van Beethovena ruszy\u0142 ostatecznie w pa\u017adzierniku. Ba, powinni\u015bmy si\u0119 cieszy\u0107, \u017ce w og\u00f3le ruszy\u0142 – zwa\u017cywszy na okoliczno\u015bci w postaci hybrydowej, z codziennymi transmisjami koncert\u00f3w, po p\u00f3\u017aniejszej rejestracji dost\u0119pnymi tak\u017ce na stronie facebookowej Stowarzyszenia oraz w serwisie YouTube. Przy okazji Festiwalu ukaza\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jesienny numer „Beethoven Magazine” pod redakcj\u0105 Anny S. D\u0119bowskiej, a w nim mi\u0119dzy innymi obszerny wywiad Naczelnej z Agnieszk\u0105 Holland (na marginesie jej filmu Copying Beethoven <\/em>z 2006 roku), rozmowa z Joann\u0105 Wnuk-Nazarow\u0105 o Krzysztofie Pendereckim oraz m\u00f3j kr\u00f3tki esej o\u00a0Raju utraconym. <\/em>Wci\u0105\u017c mam nadziej\u0119, \u017ce w tytule tkwi cho\u0107by w\u0105t\u0142e ziarenko prawdy. Piel\u0119gnujmy je wszyscy odpowiedzialnie, bo czas i pogoda nie sprzyja.<\/p>\n

***<\/p>\n

To dziecko nie pcha\u0142o si\u0119 na \u015bwiat i mia\u0142o ku temu powody. G\u0142osy protestu podnios\u0142y si\u0119 ju\u017c w 1973 roku, kiedy zaledwie czterdziestoletni kompozytor z Polski, opromieniony skandalizuj\u0105cym sukcesem Diab\u0142\u00f3w z Loudun<\/em>, otrzyma\u0142 od Lyric Opera of Chicago zam\u00f3wienie na dzie\u0142o sceniczne u\u015bwietniaj\u0105ce obchody 200-lecia Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n

Ameryka\u0144scy tw\u00f3rcy nie kryli oburzenia. Krzysztof Penderecki tym bardziej uni\u00f3s\u0142 si\u0119 honorem: porwa\u0142 si\u0119 na przedsi\u0119wzi\u0119cie i\u015bcie wizjonerskie: muzyczne uj\u0119cie Miltonowskiego Raju utraconego<\/em>, kt\u00f3ry uchodzi za najwybitniejszy epos religijny w dziejach chrze\u015bcija\u0144stwa. Postanowi\u0142 skomponowa\u0107 co\u015b w rodzaju opery-oratorium, dzie\u0142o nazwane p\u00f3\u017aniej sacra rappresentazione<\/em>. Nawi\u0105za\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Christopherem Fry\u2019em, angielskim poet\u0105 i dramaturgiem, kt\u00f3ry dokona\u0142 tyle\u017c karko\u0142omnej, co mistrzowskiej adaptacji poematu Miltona: wydestylowa\u0142 z niego esencj\u0119, ograniczaj\u0105c si\u0119 do wyboru zaledwie 1500 wers\u00f3w, czasem odrobin\u0119 sparafrazowanych, by uwypukli\u0107 \u201eludzki\u201d wymiar narracji.<\/p>\n

Prace nad opowie\u015bci\u0105 o Adamie i Ewie \u2013 komentowan\u0105 g\u0142osami ch\u00f3ru, Boga i samego Miltona \u2013 przeci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 daleko poza wyznaczony termin. Nie oby\u0142o si\u0119 bez napi\u0119\u0107 i konflikt\u00f3w, zar\u00f3wno z wykonawcami, jak i z zespo\u0142em inscenizator\u00f3w. Re\u017cyser Virginio Puecher demonstracyjnie z\u0142o\u017cy\u0142 rezygnacj\u0119 na kilka dni przed pr\u00f3b\u0105 generaln\u0105. Premiera odby\u0142a si\u0119 przesz\u0142o dwa lata p\u00f3\u017aniej ni\u017c planowano, 29 listopada 1978 roku. Poch\u0142on\u0119\u0142a niewyobra\u017calne jak na tamten czas koszty. Zwabi\u0142a do gmachu Civic Opera dziesi\u0105tki krytyk\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata. Spotka\u0142a si\u0119 z przyj\u0119ciem ciep\u0142ym, dalekim jednak od entuzjazmu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena ze stuttgarckiego przedstawienia Raju utraconego <\/em>w re\u017cyserii Augusta Everdinga (1979)<\/p>\n

Publiczno\u015b\u0107 sprawia\u0142a wra\u017cenie zdezorientowanej \u2013 spodziewa\u0142a si\u0119 \u201eprawdziwej\u201d opery i poniek\u0105d j\u0105 otrzyma\u0142a. Pot\u0119\u017cnie zakrojone dzie\u0142o okaza\u0142o si\u0119 jednak znacznie bardziej skomplikowane pod wzgl\u0119dem dramaturgicznym. Penderecki zbudowa\u0142 sw\u00f3j Raj <\/em>na fundamencie trzech odmiennych j\u0119zyk\u00f3w d\u017awi\u0119kowych, odzwierciedlaj\u0105cych \u015bwiaty Boga, Szatana i ludzi. Wszystkie nieustannie si\u0119 z sob\u0105 \u015bcieraj\u0105 \u2013 Adam i Ewa przemawiaj\u0105 w mi\u0119kkich interwa\u0142ach tercji, g\u0142os Boga manifestuje si\u0119 w doskona\u0142ych oktawach, obecno\u015b\u0107 Szatana daje o sobie zna\u0107 niepokoj\u0105cym brzmieniem tryton\u00f3w. Szatan jest tu godnym przeciwnikiem Stw\u00f3rcy, a \u015bpiewaj\u0105ca kontratenorem \u015amier\u0107 jest nie tylko t\u0105, kt\u00f3r\u0105 przywiod\u0142y na \u015bwiat \u201eniepos\u0142usze\u0144stwo Cz\u0142owieka i owoc z zakazanego drzewa\u201d, ale i t\u0105, kt\u00f3ra daje pocz\u0105tek \u201eprawdziwemu\u201d \u017cyciu.<\/p>\n

To ju\u017c nie by\u0142 Penderecki m\u0142ody i gniewny. Raj utracony <\/em>wyznaczy\u0142 punkt zwrotny w jego karierze. Kompozytor sk\u0142oni\u0142 si\u0119 w stron\u0119 tradycji muzycznych z przesz\u0142o\u015bci. Partie wokalne nakre\u015bli\u0142 z i\u015bcie wagnerowskim rozmachem. Wprowadzenie na scen\u0119 \u0142ab\u0119dzia uwypukli\u0142 cytatem z preludium do Lohengrina. <\/em>Ch\u00f3rowi kaza\u0142 powita\u0107 Mesjasza nawi\u0105zaniem do Pasji Janowej <\/em>Bacha. Harmonika Raju utraconego <\/em>chwilami przywodzi na my\u015bl j\u0119zyk d\u017awi\u0119kowy Mahlera i Ryszarda Straussa; gdzie indziej wzbudza skojarzenia z partyturami Ravela i Messiaena. Penderecki przypisa\u0142 poszczeg\u00f3lnym osobom dramatu nie tylko charakterystyczne motywy interwa\u0142owe, lecz i konkretne barwy w orkiestrze \u2013 u\u0142atwiaj\u0105c s\u0142uchaczowi nawigacj\u0119 w g\u0105szczu symboli niczym Wagner w swoim Pier\u015bcieniu Nibelunga<\/em>.<\/p>\n

Monumentalny, statyczny, nie\u0142atwy w odbiorze Raj utracony <\/em>prowokowa\u0142 odt\u0105d \u017carliwe i sprzeczne opinie. Po kolejnych spektaklach, mi\u0119dzy innymi w Mediolanie, Stuttgarcie, M\u00fcnster i Wroc\u0142awiu, rodzi\u0142 pytania o sens adaptacji tak z\u0142o\u017conego arcydzie\u0142a literackiego, o wk\u0142ad Pendereckiego w sp\u00f3r nad rol\u0105 artysty, o specyficzn\u0105 estetyk\u0119 dzie\u0142a i niesione przez nie emocje. Przes\u0142anie Raju <\/em>dotyka fundamentalnych spraw cz\u0142owiecze\u0144stwa. Warto je teraz roztrz\u0105sa\u0107: w okoliczno\u015bciach, kt\u00f3re wyznaczaj\u0105 punkt zwrotny w dziejach naszej kultury.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W tym roku wszystko stan\u0119\u0142o na g\u0142owie, nikogo wi\u0119c ju\u017c nie dziwi, \u017ce Wielkanocny Festiwal Ludwiga van Beethovena ruszy\u0142 ostatecznie w pa\u017adzierniku. Ba, powinni\u015bmy si\u0119 cieszy\u0107, \u017ce w og\u00f3le ruszy\u0142 – zwa\u017cywszy na okoliczno\u015bci w postaci hybrydowej, z codziennymi transmisjami koncert\u00f3w, po p\u00f3\u017aniejszej rejestracji dost\u0119pnymi tak\u017ce na stronie facebookowej Stowarzyszenia oraz w serwisie YouTube. Przy … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-5132","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5132"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5132\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5134,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5132\/revisions\/5134"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5132"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5132"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}