{"id":5221,"date":"2020-11-23T13:15:10","date_gmt":"2020-11-23T12:15:10","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=5221"},"modified":"2020-11-23T13:15:10","modified_gmt":"2020-11-23T12:15:10","slug":"drach-wieczne-nasienie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=5221","title":{"rendered":"Drach wieczne nasienie"},"content":{"rendered":"

O Drachu<\/em> Aleksandra Nowaka pisa\u0142am ju\u017c kilkakrotnie. Z niecierpliwo\u015bci\u0105 czekali\u015bmy na premier\u0119 Syreny<\/em>, kolejnego owocu wsp\u00f3\u0142pracy kompozytora ze Szczepanem Twardochem. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na transmitowanym w sieci oraz przez radiow\u0105 Dw\u00f3jk\u0119 wykonaniu bez publiczno\u015bci, w ramach tegorocznego festiwalu auksodrone w Tychach. Nie upadajmy na duchu: Syrena <\/em>ju\u017c doczeka\u0142a si\u0119 rejestracji studyjnej, tymczasem nagranie Dracha <\/em>dla wytw\u00f3rni Anaklasis pod auspicjami PWM trafi\u0142o do sprzeda\u017cy kilka tygodni temu – jako pierwsza publikacja z nowej serii „Opera”. Album ukaza\u0142 si\u0119 w dw\u00f3ch wersjach, obydwu dost\u0119pnych na stronie internetowej wydawnictwa. Oto link do p\u0142yty CD: https:\/\/pwm.com.pl\/pl\/sklep\/publikacja\/drach-dramma-per-musica,aleksander-nowak,24030,ksiegarnia.htm<\/a>; a dla koneser\u00f3w i tradycjonalist\u00f3w edycja w postaci winylowej p\u0142yty d\u0142ugograj\u0105cej: https:\/\/pwm.com.pl\/pl\/sklep\/publikacja\/drach-dramma-per-musica,aleksander-nowak,23931,ksiegarnia.htm<\/a>. Drach <\/em>ma ju\u017c poka\u017ane grono wielbicieli, tak\u017ce w\u015br\u00f3d Czytelnik\u00f3w Upiora. Z tym wi\u0119ksz\u0105 przyjemno\u015bci\u0105 udost\u0119pniam – w porozumieniu z Barbar\u0105 Orzechowsk\u0105-Berkowicz – kr\u00f3tki esej do ksi\u0105\u017ceczek programowych obu wersji. A Syrena <\/em>i tak kiedy\u015b przyp\u0142ynie – i z pewno\u015bci\u0105 nas uwiedzie.<\/p>\n

***<\/p>\n

Drugi rozdzia\u0142 powie\u015bci Drach <\/em>Szczepana Twardocha rozgrywa si\u0119 w latach 1241, 1906 i 1918. Podobnie jak ca\u0142a ksi\u0105\u017cka, dzieje si\u0119 na wszystkich planach czasowych r\u00f3wnocze\u015bnie. Rozpoczyna si\u0119 s\u0142owami \u201eDrzewo, cz\u0142owiek, sarna, kamie\u0144. To samo\u201d. Za chwil\u0119 us\u0142yszymy to wszystko po \u015bl\u0105sku, z ust starego Pindura, wiejskiego filozofa, a zarazem ob\u015bmiewanego przez wszystkich wioskowego g\u0142upka, kt\u00f3rego instynkt si\u0119ga w g\u0142\u0105b stuleci. Przez okamgnienie znajdziemy si\u0119 w roku 1906 i przysi\u0105dziemy na zwalonym pniu razem z Pindurem oraz o\u015bmioletnim Josefem, na kt\u00f3rego niekt\u00f3rzy wo\u0142aj\u0105 Zeflik. Libretto opery Drach \u00ad\u2013 <\/em>autorstwa tego samego Twardocha \u2013 rozpoczyna si\u0119 s\u0142owami \u201eCzowiek, chop i baba, s\u014frnik, haz\u014fk, kot a pies, a str\u014dm, wszyjsko to samo\u201d. Tym razem wy\u015bpiewa je Drach, kt\u00f3ry zarazem jest Pindurem: narrator podw\u00f3jnie wszechwiedz\u0105cy, nie tylko bo\u017cy szaleniec, kt\u00f3rego s\u0142ucha\u0142 ma\u0142y Zeflik, machaj\u0105c nogami w zgrabnych bucikach, nie tylko smok ze \u015bl\u0105skich poda\u0144, ale i w\u0105\u017c przedwieczny, gnostyczny jaszczur-Uroboros, b\u00f3g p\u0142odno\u015bci i zmar\u0142ych, symbol jedno\u015bci wszechrzeczy. Byt, kt\u00f3ry jest wszystkim: smakiem, blaskiem i zapachem, ciemno\u015bci\u0105 i czystym s\u0142o\u0144cem, drzewem i kamieniem, darem ofiarnym i szczekaniem ps\u00f3w, ziemi\u0105 rozje\u017cd\u017can\u0105 g\u0105sienicami czo\u0142g\u00f3w i kaleczon\u0105 bruzdami okop\u00f3w, gleb\u0105 po\u017ceraj\u0105c\u0105 martwych i na wiosn\u0119 wypluwaj\u0105c\u0105 nowe \u017cycie z g\u0142\u0119bi trzewi. Stw\u00f3r, kt\u00f3ry wszystko widzi, czuje i s\u0142yszy. Istota, kt\u00f3ra we wszystkim wsp\u00f3\u0142uczestniczy. Kt\u00f3ra jest ka\u017cdym i nie ma ponad ni\u0105 nic wy\u017cszego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Aleksander Nowak. Fot. Dorota Kozi\u0144ska<\/p>\n

Kiedy Aleksander Nowak wspomnia\u0142 mi o zamiarze skomponowania Dracha<\/em>, potem za\u015b przes\u0142a\u0142 gotowe libretto Twardocha, ba\u0142am si\u0119 nawet zerkn\u0105\u0107 w ten tekst. Przekona\u0142am si\u0119 wprawdzie ju\u017c wcze\u015bniej, \u017ce Nowak ma niezwyk\u0142e wyczucie potencja\u0142u operowego, jaki drzemie w literaturze wsp\u00f3\u0142czesnej \u2013 i r\u00f3wnie niecodzienn\u0105 umiej\u0119tno\u015b\u0107 przekonywania pisarzy, by spr\u00f3bowali swych si\u0142 w starciu z form\u0105 pozornie obc\u0105 ich wra\u017cliwo\u015bci. Scenariusze jego kolejnych oper by\u0142y owocem \u017cmudnych negocjacji, potem za\u015b r\u00f3wnie \u017cmudnej edukacji niedo\u015bwiadczonych w materii autor\u00f3w, kt\u00f3rzy ku w\u0142asnemu zaskoczeniu tworzyli pod okiem kompozytora narracje zwarte i klarowne, prowadzone na kilku poziomach, utrzymane w ryzach konwencji teatru muzycznego. Libretto Space Opera<\/em> wysz\u0142o spod pi\u00f3ra Georgi Gospodinowa, bu\u0142garskiego mistrza \u201eprywatnej apokalipsy\u201d. Opowiada\u0142o histori\u0119 pierwszego lotu za\u0142ogowego na Marsa \u2013 z punktu widzenia ma\u0142\u017ce\u0144skiej pary astronaut\u00f3w, podr\u00f3\u017cuj\u0105cej z nimi na gap\u0119 muchy, cynicznego kierownika lotu oraz Ch\u00f3ru Dusz wszelkich istot wys\u0142anych kiedykolwiek przez cz\u0142owieka w przestrze\u0144 kosmiczn\u0105. Skonstruowane po mistrzowsku, zamkni\u0119te w szesnastu scenach w\u0142\u0105cznie z prologiem i epilogiem, przywodzi\u0142o na my\u015bl skojarzenia z Brittenowsk\u0105 \u015amierci\u0105 w Wenecji<\/em>. Podczas prac nad ahat il\u012b \u2013 Siostr\u0105 bog\u00f3w <\/em>na motywach Anny In w grobowcach \u015bwiata <\/em>Olgi Tokarczuk \u2013 kompozytor zdo\u0142a\u0142 nak\u0142oni\u0107 pisark\u0119, by poprzesuwa\u0107 akcenty w narracji, pomiesza\u0107 bohaterom j\u0119zyki, uteatralni\u0107 histori\u0119 wszelkimi mo\u017cliwymi \u015brodkami. Obydwa te przedsi\u0119wzi\u0119cia sko\u0144czy\u0142y si\u0119 niew\u0105tpliwym sukcesem. Pomys\u0142 na Dracha <\/em>zrodzi\u0142 si\u0119 w pa\u017adzierniku 2018 roku, z inicjatywy Filipa Berkowicza, pomys\u0142odawcy i kuratora festiwalu Auksodrone w Tychach. Zale\u017ca\u0142o mu na \u201e\u015bl\u0105skiej\u201d operze \u2013 na \u015bl\u0105ski temat, ze \u015bl\u0105sk\u0105 orkiestr\u0105 AUKSO pod batut\u0105 \u015al\u0105zaka Marka Mosia, wsp\u00f3\u0142tworzon\u0105 przez \u015bl\u0105skiego kompozytora i \u015bl\u0105skiego pisarza. Mimo to nie mie\u015bci\u0142o mi si\u0119 w g\u0142owie, jak mo\u017cna skondensowa\u0107 pot\u0119\u017cn\u0105, wielow\u0105tkow\u0105 sag\u0119 dw\u00f3ch rodzin do rozmiar\u00f3w niespe\u0142na p\u00f3\u0142toragodzinnego utworu na troje solist\u00f3w i orkiestr\u0119 kameraln\u0105 z klawesynem.<\/p>\n

Nowak uprzedza\u0142 od razu: \u017ce libretto jest specyficzne, \u017ce miejsce zwyczajowych protagonist\u00f3w zaj\u0119\u0142y upostaciowione emocje, \u017ce z obecnych w oryginale w\u0105tk\u00f3w fabularno-dramatycznych zosta\u0142y zupe\u0142ne szcz\u0105tki. Szczepan Twardoch zrazu odrzuci\u0142 propozycj\u0119 \u2013 sk\u0105din\u0105d zgodnie z przewidywaniami kompozytora. Cho\u0107 \u0142\u0105czy\u0142y ich \u015bl\u0105skie korzenie i lata sp\u0119dzone w liceum, pod wzgl\u0119dem artystycznym z pozoru dzieli\u0142o ich wszystko. Twardoch wyzna\u0142 potem, \u017ce pomys\u0142 wyda\u0142 mu si\u0119 r\u00f3wnie absurdalny, jak oferta zata\u0144czenia w balecie. Zmieni\u0142 zdanie podczas spaceru po rozmok\u0142ych zimowych polach wok\u00f3\u0142 Pilichowic. Zobaczy\u0142 sarny. Kiedy rzuci\u0142y si\u0119 do ucieczki, przypomnia\u0142 sobie, \u017ce te pi\u0119kne stworzenia \u017cyj\u0105 w Jakobswalde, \u017ce nie maj\u0105 imion i zostawiaj\u0105 na polach odchody. Przypomnia\u0142 sobie, \u017ce wszystko pami\u0119ta. Jak Drach albo Pindur. Postanowi\u0142 zacz\u0105\u0107 od saren. Zabra\u0142 si\u0119 do pisania, a raczej destylowania Dracha<\/em> do postaci mitu o \u015bl\u0105skiej arch\u00e9<\/em>, o cyklicznej naturze czasu i nieroz\u0142\u0105cznej wi\u0119zi cz\u0142owieka z przyrod\u0105. Prace trwa\u0142y niespe\u0142na rok. Nowak niestrudzenie czuwa\u0142 nad swoim kolejnym librecist\u0105, cierpliwie wprowadzaj\u0105c go w arkana opery wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Sebastian Szumski i Joanna Freszel w tyskiej Mediatece. Fot. Pawe\u0142 Stelmach<\/p>\n

Sw\u00f3j nowy utw\u00f3r okre\u015bli\u0142 staro\u015bwieckim mianem dramma per musica<\/em>, nawi\u0105zuj\u0105c do pierwocin formy operowej i specyficznych wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w \u201edramatu muzycznego\u201d z prze\u0142omu XVI i XVII wieku: deklamacyjnych, zbli\u017conych charakterem do ludzkiej mowy recytatyw\u00f3w; warstwy instrumentalnej podkre\u015blaj\u0105cej wymow\u0119 poszczeg\u00f3lnych sytuacji; intensywnej, popartej u\u017cyciem okre\u015blonych figur gry afekt\u00f3w. Ca\u0142o\u015b\u0107 otwiera prolog z u\u017cyciem klawesynu strojonego w temperacji \u015bredniotonowej, umo\u017cliwiaj\u0105cej bardzo ekspresyjne wykorzystanie pochod\u00f3w chromatycznych. Ju\u017c w tym rozbudowanym wst\u0119pie pojawiaj\u0105 si\u0119 muzyczne sugestie \u201ewiecznego powrotu\u201d \u2013 od uporczywej repetycji tego samego d\u017awi\u0119ku po retoryczn\u0105 katabasis <\/em>pod postaci\u0105 opadaj\u0105cej linii melodycznej. Partia klawesynowa od samego pocz\u0105tku tworzy niepokoj\u0105ce, fa\u0142szywie brzmi\u0105ce \u201ewzory\u201d, kr\u0105\u017c\u0105ce wok\u00f3\u0142 kilku ustabilizowanych centr\u00f3w tonalnych.<\/p>\n

Dramat w\u0142a\u015bciwy, opowiadany w trzech j\u0119zykach, po polsku, \u015bl\u0105sku i niemiecku, obleka si\u0119 w przedziwn\u0105, uwodzicielsko pi\u0119kn\u0105 szat\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105, lawiruj\u0105c\u0105 \u2013 a w\u0142a\u015bciwie nawracaj\u0105c\u0105 po obwodzie ko\u0142a \u2013 od barokowych pocz\u0105tk\u00f3w po kra\u0144ce modernizmu i z powrotem. Muzyka zawija si\u0119 w sobie jak nie\u015bmiertelny Drach \u2013 od wyrazistych partii solowych, wspartych zniekszta\u0142conym harmonicznie akompaniamentem, poprzez gry napi\u0119\u0107, zatrzyma\u0144 i odpr\u0119\u017ce\u0144 w ansamblach, a\u017c po i\u015bcie straussowskie kulminacje w tutti. Nowak uj\u0105\u0142 swoj\u0105 kompozycj\u0119 w ramy trzech kr\u00f3tkich \u201erozdzia\u0142\u00f3w\u201d, podobnie jak w Space Opera <\/em>rozgrywaj\u0105cych si\u0119 na kilku r\u00f3wnoleg\u0142ych p\u0142aszczyznach. Narracja \u201erealistyczna\u201d, czyli przeb\u0142yski wspomnie\u0144 Onego z dzieci\u0144stwa i Wielkiej Wojny, historia jego ma\u0142\u017ce\u0144stwa z dziewuch\u0105 od czterech m\u00f3rg pola w Z\u0307ernicy, wreszcie epizod zdrady, kt\u00f3ra przywiod\u0142a go do morderstwa i ostatecznie szale\u0144stwa \u2013 splata si\u0119 z narracj\u0105 \u201eekspresyjn\u0105\u201d, wyra\u017caj\u0105c\u0105 czyste emocje, ludzkie i zwierz\u0119ce: niepok\u00f3j \u015bciganej sarny i jej zgubionego ko\u017al\u0119cia, \u015bmiertelny strach zarzynanej \u015bwini, t\u0119sknot\u0119 matki, g\u0142\u00f3d ps\u00f3w, b\u00f3l zaniedbywanej \u017cony i po\u017c\u0105danie niewiernego m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry ba\u0142 si\u0119 jej powiedzie\u0107 \u201eo tyj niymieckij dziousze ze Gliwic\u201d. Wehiku\u0142em obydwu narracji jest barytonowy \u015bpiew Onego i sopranowy g\u0142os Onej. Ka\u017cde z osobna uciele\u015bnia m\u0119\u017cczyzn\u0119 oraz wszystkie jego kobiety \u2013 matk\u0119, \u017con\u0119 i kochank\u0119; oboje symbolizuj\u0105 odwieczny g\u0142os wszechrzeczy \u2013 zaj\u0105ca, kota i psa, kamienia i drzewa. Tych istot, kt\u00f3re chodz\u0105 po ciele Dracha, tych, kt\u00f3re w jego ciele gnij\u0105 po \u015bmierci, i tych, kt\u00f3re bior\u0105 pocz\u0105tek w u\u017cy\u017anionej popio\u0142ami glebie. Ludzki g\u0142os przeistacza si\u0119 niepostrze\u017cenie w kwik \u015bwini albo szczekanie sarnich ko\u017al\u0105t. Wszystko to samo. A Drach to wszystko komentuje z dystansu, niejednoznacznym g\u0142osem kontratenora, domykaj\u0105c ka\u017cdy \u201erozdzia\u0142\u201d dramatu zwielokrotnion\u0105 przy u\u017cyciu loopera modlitw\u0105 do samego siebie, kt\u00f3ra brzmi czasem jak \u015bredniowieczny lament, czasem za\u015b \u2013 jak \u015bwietlisty lutera\u0144ski chora\u0142.<\/p>\n

Drach <\/em>nie jest oper\u0105 o \u015al\u0105sku, podobnie jak jego pierwowz\u00f3r literacki nie jest ksi\u0105\u017ck\u0105 o \u201eHeimacie\u201d pisarza. Operowy i powie\u015bciowy Drach jest dusz\u0105, kt\u00f3ra przebywa we wszystkim, co \u017cyje \u2013 opiewaj\u0105c t\u0119 dusz\u0119, Nowak i Twardoch sw\u00f3j \u015al\u0105sk uwznio\u015blili, przenie\u015bli go w sfer\u0119 mitu, uczynili ze\u0144 praprzyczyn\u0119 wszystkich byt\u00f3w i podstawowy sk\u0142adnik rzeczywisto\u015bci. \u015awiata, kt\u00f3rym rz\u0105dzi deterministyczny przypadek i nieub\u0142agane prawo przyrody. Wszystko jest jednym, wszystko ma sw\u00f3j koniec i wszystko powraca. Wszystko jest Drachem i z Dracha jest. B\u0142otem jest, w\u0119glem, cia\u0142em i s\u0142o\u0144cem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Szczepan Twardoch i Aleksander Nowak po premierze Dracha. <\/em>Fot. Pawe\u0142 Stelmach<\/p>\n

W ostatnim rozdziale powie\u015bci Twardocha czas jeszcze bardziej g\u0119stnieje. Akcja rozgrywa si\u0119 w latach 1915-1918, 1921, 1925, 1938, 1939, 1945, 1986 i 2014. Rozdzia\u0142 ko\u0144czy si\u0119 zdaniem: \u201eNa polach przed szpitalem w \u015bniegu le\u017c\u0105 zamarzni\u0119te trupy o go\u0142ych \u0142ydkach, styczniowy wiatr szarpie szpitalne koszule\u201d. W trzecim rozdziale opery Nowaka pod Gliwicami brat strzela do brata, mi\u0119dzy Pilchowicami a Stanic\u0105 wataha ps\u00f3w dopada sarn\u0119, a Josef zaciska \u015bmiertelny chwyt na szyi Caroline. Wszystko umiera. \u201e\u015awiat\u0142o\u015b\u0107 w ciemno\u015bci nie \u015bwieci i ciemno\u015b\u0107 je ogarnia\u201d. A jednak b\u0119dzie katharsis, bo tylko przez \u015bmier\u0107 mo\u017cna dost\u0105pi\u0107 tajemnicy \u2013 pozna\u0107 sekret \u015al\u0105ska, pogodzi\u0107 si\u0119 z jego tragiczn\u0105 histori\u0105, odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do zbiorowej m\u0105dro\u015bci i do\u015bwiadczenia \u015al\u0105zak\u00f3w. Zawini\u0119ty w sobie Drach, stratowany przez ludzi i sarny, podziurawiony szybami kopal\u0144 \u2013 patrzy z boku i prorokuje: \u201eKto si\u0119 narodzi\u0142, nie uniknie \u015bmierci. A kto umar\u0142, ten musi ponownie si\u0119 narodzi\u0107\u201d. Bo taki jest porz\u0105dek ka\u017cdego, cho\u0107by najmniejszego \u015bwiata.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

O Drachu Aleksandra Nowaka pisa\u0142am ju\u017c kilkakrotnie. Z niecierpliwo\u015bci\u0105 czekali\u015bmy na premier\u0119 Syreny, kolejnego owocu wsp\u00f3\u0142pracy kompozytora ze Szczepanem Twardochem. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na transmitowanym w sieci oraz przez radiow\u0105 Dw\u00f3jk\u0119 wykonaniu bez publiczno\u015bci, w ramach tegorocznego festiwalu auksodrone w Tychach. Nie upadajmy na duchu: Syrena ju\u017c doczeka\u0142a si\u0119 rejestracji studyjnej, tymczasem nagranie Dracha dla wytw\u00f3rni … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8,9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-5221","6":"format-standard","7":"category-miscellanea","8":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5221","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5221"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5221\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5228,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5221\/revisions\/5228"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5221"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5221"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5221"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}