{"id":5903,"date":"2021-07-03T00:58:13","date_gmt":"2021-07-02T22:58:13","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=5903"},"modified":"2021-07-03T11:00:08","modified_gmt":"2021-07-03T09:00:08","slug":"verklart-tristan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=5903","title":{"rendered":"Tristan przemieniony"},"content":{"rendered":"

\u201eKontury \u015bwiata odkrytego w Tristanie<\/em> zacz\u0119\u0142y nabiera\u0107 kszta\u0142t\u00f3w dopiero na prze\u0142omie wiek\u00f3w. Muzyka zareagowa\u0142a na\u0144 jak na wstrzykni\u0119t\u0105 surowic\u0119, kt\u00f3rej organizm wpierw pr\u00f3buje si\u0119 pozby\u0107 jak trucizny, z czasem wszak\u017ce uznaje j\u0105 za niezb\u0119dn\u0105, a nawet korzystn\u0105 dla zdrowia\u201d, pisa\u0142 w 1937 roku Paul Hindemith, w pierwszym tomie swego podr\u0119cznika Unterweisung im Tonsatz<\/em>. O nowatorstwie Wagnerowskiego arcydzie\u0142a wylano ju\u017c morze inkaustu \u2013 wystarczy przypomnie\u0107, \u017ce preludium do I aktu wprawi\u0142o w os\u0142upienie samego Berlioza. Ilekro\u0107 jednak napomkn\u0105\u0107 o intymno\u015bci tego utworu, niekt\u00f3rzy pukaj\u0105 si\u0119 w czo\u0142o. Z pozoru wszystko jej przeczy: rozbudowany aparat wykonawczy, najd\u0142u\u017cszy w dziejach formy duet mi\u0142osny, ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 przez p\u00f3\u0142 aktu przed\u015bmiertny monolog g\u0142\u00f3wnego bohatera. Nie w rozmiarach jednak tkwi sedno, lecz w gwa\u0142townym spi\u0119trzeniu emocji \u2013 w tym, co najg\u0142\u0119bsze i najbardziej intensywne, a przez to \u015bci\u015ble powi\u0105zane z do\u015bwiadczeniem prawdziwej blisko\u015bci. W minionych sezonach podj\u0119to kilka znamiennych pr\u00f3b skameralizowania Tristana<\/em>, przynajmniej w wymiarze interpretacyjnym: roz\u015bwietlaj\u0105c faktury w orkiestrze, nak\u0142aniaj\u0105c \u015bpiewak\u00f3w do psychologicznego uwiarygodnienia swoich postaci. Wysi\u0142kom muzyk\u00f3w nie zawsze towarzyszy\u0142y starania realizator\u00f3w, miotaj\u0105cych si\u0119 mi\u0119dzy ascez\u0105 inscenizacji a pokus\u0105 ob\u0142adowania jej mn\u00f3stwem nieuprawnionych symboli i odniesie\u0144.<\/p>\n

Anonsowany jeszcze przed pandemi\u0105 debiut re\u017cyserski G\u00fcnthera Groissb\u00f6cka zaciekawi\u0142 mnie tym bardziej, \u017ce niejako si\u0142\u0105 rzeczy wyklucza\u0142 \u201enadmiarowe\u201d podej\u015bcie do Tristana i Izoldy<\/em>. Przedsi\u0119wzi\u0119cie \u2013 chwalebnie, bo uczciwie zatytu\u0142owane Tristan Experiment<\/em> \u2013 zaplanowano w male\u0144kim wn\u0119trzu wiede\u0144skiej Kammeroper, dzia\u0142aj\u0105cej pod auspicjami Theater an der Wien. Tej samej, gdzie Krystian Lada wystawi\u0142 Bajazeta <\/em>Vivaldiego, o czym pisa\u0142am w ubieg\u0142ym roku, nied\u0142ugo przed ponownym zamkni\u0119ciem wi\u0119kszo\u015bci europejskich teatr\u00f3w operowych. Tamtejsza scena ma rozmiar podestu w sali kinowej, widownia mie\u015bci niespe\u0142na trzysta os\u00f3b, w kanale orkiestrowym da si\u0119 upchn\u0105\u0107 mniej wi\u0119cej jedn\u0105 czwart\u0105 obsady przewidzianej przez Wagnera.<\/p>\n

Dotar\u0142am do Wiednia po premierze i dosz\u0142y mnie ju\u017c s\u0142uchy, \u017ce Matthias Wegele opracowa\u0142 wersj\u0119 kameraln\u0105 Tristana <\/em>na zaledwie 21 instrument\u00f3w, a w koncepcji Groissb\u00f6cka tytu\u0142owi bohaterowie bior\u0105 udzia\u0142 w tajemniczym eksperymencie \u2013 medycznym? psychiatrycznym? \u2013 kt\u00f3ry przybiera obr\u00f3t zgo\u0142a niespodziewany dla jego nadzorc\u00f3w i uczestnik\u00f3w. To pierwsze szczerze mnie zaintrygowa\u0142o: mia\u0142am do czynienia z przyk\u0142adami nadzwyczaj udanych redukcji partytur Wagnerowskich i zacz\u0119\u0142am je tropi\u0107 jako warto\u015b\u0107 sam\u0105 w sobie. Wizj\u0119 re\u017cysersk\u0105 postanowi\u0142am przyj\u0105\u0107 z otwart\u0105 g\u0142ow\u0105. Co innego Francuzi pakuj\u0105cy w kaftany bezpiecze\u0144stwa postaci z oper rosyjskich, co innego Austriak d\u0142ubi\u0105cy przy operze narodzonej z ducha Schopenhauerowskiego pesymizmu i wystawiaj\u0105cy j\u0105 w mie\u015bcie, gdzie doktor Leopold von Auenbruger leczy\u0142 zaburzenia psychiczne doustnym podawaniem kamfory, Freud w celach badawczych raczy\u0142 si\u0119 kokain\u0105, a szpital Am Steinhof w czasie II wojny \u015bwiatowej sta\u0142 si\u0119 oficjalnym o\u015brodkiem eksterminacji os\u00f3b niepe\u0142nosprawnych. Spodziewa\u0142am si\u0119 po Groissb\u00f6cku nieszablonowego uj\u0119cia tematu i poniek\u0105d si\u0119 nie zawiod\u0142am.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Kristiane Kaiser (Izolda) i Norbert Ernst (Tristan). Fot. Herwig Prammer<\/p>\n

Trudno powiedzie\u0107, czy Tristan i Izolda w tej wersji s\u0105 dwojgiem pacjent\u00f3w, kt\u00f3rzy utracili pami\u0119\u0107 o niegdysiejszym zwi\u0105zku, czy te\u017c par\u0105 zupe\u0142nie obcych ludzi, w kt\u00f3rych personel eksperymentalnej kliniki pr\u00f3buje sztucznie wzbudzi\u0107 nami\u0119tno\u015b\u0107 i przetestowa\u0107 jej granice. Nie jest to zreszt\u0105 a\u017c tak istotne: wa\u017cne, \u017ce troje badaczy wp\u0119dza protagonist\u00f3w w stan z pogranicza halucynacji i ekstazy, o\u017cywia prawdziwe b\u0105d\u017a zmy\u015blone wspomnienia \u0142\u0105cz\u0105cego ich uczucia, doprowadza oboje do uto\u017csamienia si\u0119 z Wagnerem i Matyld\u0105 Wesendonck, po czym traci nad nimi kontrol\u0119. Najwi\u0119kszym atutem inscenizacji jest precyzyjne rozgraniczenie obydwu \u015bwiat\u00f3w: zalanej bezlitosnym \u015bwiat\u0142em kliniki i rozko\u0142ysanej, czasem nieostrej jak majak \u201enocy mi\u0142o\u015bci\u201d, z kt\u00f3rej co rusz wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 wn\u0119trza i bry\u0142a willi Wesendonck\u00f3w w Zurychu. Tristan i Izolda \u2013 niepozorni i bezradni w szpitalnych ubraniach \u2013 pod postaciami Matyldy i Ryszarda odzyskuj\u0105 godno\u015b\u0107 i poczucie celu. Trio manipuluj\u0105cych nimi eksperymentator\u00f3w ods\u0142ania mniej oczywiste oblicza pozosta\u0142ych Wagnerowskich bohater\u00f3w: frustracj\u0119 \u201edoktora\u201d Marke, \u017ce pacjent nie spe\u0142nia jego oczekiwa\u0144 badawczych; fa\u0142szyw\u0105 przyja\u017a\u0144 postaci w podw\u00f3jnej roli Kurwenala i Melota; naiwn\u0105 g\u0142upot\u0119 Brangeny.<\/p>\n

Spektakl cieszy oko sceneri\u0105 zbudowan\u0105 w\u0142a\u015bciwie bez rekwizyt\u00f3w, przede wszystkim \u015bwiat\u0142em i obrazem (dekoracje i kostiumy \u2013 Stefanie Seitz, projekcje wideo \u2013 Philipp Batereau, re\u017cyseria \u015bwiate\u0142 \u2013 Franz Tscheck). Gest teatralny wymaga jeszcze dopracowania, zw\u0142aszcza w przypadku Brangeny i Kurwenala\/Melota, w kt\u00f3rych wcielili si\u0119 \u015bpiewacy mniej otrzaskani ze scen\u0105, a co za tym idzie, gorzej radz\u0105cy sobie w realiach mikroskopijnej Kammeroper. Zanim jednak przejd\u0119 do om\u00f3wienia strony wokalnej przedsi\u0119wzi\u0119cia, zatrzymam si\u0119 na chwil\u0119 nad zjawiskow\u0105 orkiestracj\u0105 Wegelego i poczynionymi wsp\u00f3lnie z Groissb\u00f6ckiem skr\u00f3tami w utworze.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Kristiane Kaiser, G\u00fcnther Groissb\u00f6ck (Kr\u00f3l Marke) i Juliette Mars (Brangena). Fot. Herwig Prammer<\/p>\n

Wegele nie ograniczy\u0142 si\u0119 do mechanicznej redukcji zespo\u0142u. Kwintet smyczkowy w orkiestrze okroi\u0142 nier\u00f3wnomiernie, zostawiaj\u0105c po trzy instrumenty w pierwszych skrzypcach, alt\u00f3wkach i wiolonczelach, dwa w drugich skrzypcach i jeden kontrabas. Zrezygnowa\u0142 z perkusji, harfy i tuby, wszystkie instrumenty d\u0119te \u201ewystawi\u0142\u201d w pojedynczej obsadzie, podstaw\u0119 basow\u0105 w orkiestrze uzupe\u0142ni\u0142 praktycznie nierozpoznawalnym dla niewprawnego ucha akordeonem. Wiele faktur budowa\u0142 tym samym niejako od nowa, z bardzo przekonuj\u0105cym skutkiem brzmieniowym (harfa zast\u0105piona fletem i pizzicato smyczk\u00f3w). W konsekwencji tym dobitnej wydoby\u0142 z partytury to, co i przecie\u017c i tak w niej s\u0142ycha\u0107, a co cz\u0119sto umyka uwagi odbiorcy: widmow\u0105 zapowied\u017a symfonii Mahlera, Verkl\u00e4rte Nacht <\/em>Sch\u00f6nberga, szorstkich harmonii Zemlinsky\u2019ego. W\u0105tpliwo\u015bci wzbudzaj\u0105 jednak niekt\u00f3re decyzje o ci\u0119ciach w partyturze: o ile p\u0142ynne przej\u015bcie od sceny z napojem mi\u0142osnym do wielkiego duetu pozwoli\u0142o na do\u015b\u0107 przekonuj\u0105ce scalenie dw\u00f3ch akt\u00f3w w pierwszej cz\u0119\u015bci spektaklu, o tyle dziwi zachowanie sceny zbiorowej pod koniec aktu III \u2013 logika tak zakrojonej dramaturgii sugerowa\u0142aby r\u00f3wnie p\u0142ynne po\u0142\u0105czenie \u015bmierci Tristana z fina\u0142owym monologiem Izoldy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Kristiane Kaiser i Norbert Ernst. Fot. Herwig Prammer<\/p>\n

To jednak drobiazgi, o kt\u00f3rych musia\u0142am wspomnie\u0107, zwa\u017cywszy na zaskakuj\u0105co wysoki poziom muzyczny ca\u0142o\u015bci. Wiener KammerOrchester pod batut\u0105 Hartmuta Keila \u2013 mimo sk\u0105pego sk\u0142adu \u2013 brzmia\u0142a okr\u0105g\u0142o i soczy\u015bcie, ani przez chwil\u0119 nie daj\u0105c wra\u017cenia, \u017ce mamy do czynienia z \u201eoszcz\u0119dno\u015bciow\u0105\u201d wersj\u0105 Tristana<\/em>. W rolach tytu\u0142owych wyst\u0105pi\u0142o dwoje \u015bpiewak\u00f3w bardzo do\u015bwiadczonych, cho\u0107 do tej pory niekojarzonych z wielkim repertuarem Wagnerowskim: Kristiane Kaiser, d\u0142ugoletnia solistka Volksoper Wien, obdarzona sopranem mi\u0119kkim i \u0142adnym w barwie, chwilami jednak niedostatecznie d\u017awi\u0119cznym w \u015brednicy, co rodzi obawy, \u017ce mog\u0142aby sobie nie poradzi\u0107 z t\u0105 parti\u0105 na wi\u0119kszej scenie; oraz znakomity wiede\u0144czyk Norbert Ernst, kt\u00f3remu z kolei \u017cycz\u0119 z ca\u0142ego serca, by dyrektorzy teatr\u00f3w przestali wpycha\u0107 go w szufladk\u0119 z napisem \u201etenor charakterystyczny\u201d i podj\u0119li kilka odwa\u017cniejszych decyzji obsadowych z jego udzia\u0142em. Nie jest to mo\u017ce Heldentenor z zadatkami na Tannh\u00e4usera, ale z pewno\u015bci\u0105 \u015bpiewak nies\u0142ychanie muzykalny, doskonale czuj\u0105cy tekst i rytm frazy, dysponuj\u0105cy d\u017awi\u0119cznym, g\u0119stym, \u015bwietnie prowadzonym g\u0142osem. Mam nadziej\u0119, \u017ce jego tokijski debiut w roli Walthera w \u015apiewakach norymberskich <\/em>dojdzie do skutku i zako\u0144czy si\u0119 pe\u0142nym sukcesem. Klas\u0119 sam\u0105 dla siebie \u2013 tak\u017ce aktorsk\u0105 \u2013 pokaza\u0142 Groissb\u00f6ck jako zraniony do \u017cywego Kr\u00f3l Marke: chwilami tylko musia\u0142 si\u0119 pilnowa\u0107, \u017ceby swym pot\u0119\u017cnym basem nie rozsadzi\u0107 tyciej sceny przy Fleischmarkt. \u015awietna postaciowo Juliette Mars (Brangena) troch\u0119 zawiod\u0142a pod wzgl\u0119dem wokalnym: jej ostry, niezbyt wyr\u00f3wnany mezzosopran chwilami brzmia\u0142 ja\u015bniej ni\u017c \u015bpiew Izoldy. Miejmy nadziej\u0119, \u017ce Kristj\u00e1n J\u00f3hannesson (Kurwenal\/Melot) ol\u015bni nas wkr\u00f3tce nie tylko wolumenem pi\u0119knego barytonu, ale te\u017c umiej\u0119tno\u015bci\u0105 wyrazistego rysowania postaci.<\/p>\n

Wysz\u0142am z Kammeroper w poczuciu, \u017ce Wagnerowi nie sta\u0142a si\u0119 \u017cadna krzywda. Oby wi\u0119cej takich eksperyment\u00f3w. Mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 korzystne dla zdrowia opery \u2013 wci\u0105\u017c pogr\u0105\u017conej w pandemicznym kryzysie i p\u0142acz\u0105cej po czasach, kt\u00f3re ju\u017c nie wr\u00f3c\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eKontury \u015bwiata odkrytego w Tristanie zacz\u0119\u0142y nabiera\u0107 kszta\u0142t\u00f3w dopiero na prze\u0142omie wiek\u00f3w. Muzyka zareagowa\u0142a na\u0144 jak na wstrzykni\u0119t\u0105 surowic\u0119, kt\u00f3rej organizm wpierw pr\u00f3buje si\u0119 pozby\u0107 jak trucizny, z czasem wszak\u017ce uznaje j\u0105 za niezb\u0119dn\u0105, a nawet korzystn\u0105 dla zdrowia\u201d, pisa\u0142 w 1937 roku Paul Hindemith, w pierwszym tomie swego podr\u0119cznika Unterweisung im Tonsatz. O nowatorstwie … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-5903","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5903","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5903"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5903\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5913,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5903\/revisions\/5913"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5903"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5903"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5903"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}